CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU 1.1 Các khái niệm công cụ 1.1 Xã đặc biệt khó khăn Khái niệm “xã đặc biệt khó khăn” gắn với Quyết định 135/1998/QĐ- TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình phát triển kinh tế - xã hội các xã đặc biệt khó khăn miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nơi đây phần lớn là địa bàn dân tộc thiểu số, có những khó khăn về điều kiện tự nhiên, hạn chế đến khả năng giao lưu; khó khăn về cơ sở hạ tầng, nhất là điện, đường, trường, trạm, các dịch vụ khác; khó khăn về các yếu tố xã hội như dân trí thấp, bệnh tật; khó khăn về sản xuất; khó khăn về đời sống. Tiêu chí đánh giá các xã đặc biệt khó khăn: Các xã đặc biệt khó khăn là thuật ngữ được sử dụng trong Chương trình 135 theo quyết định số 42/UBDTMN - QĐ ngày 23/05/1997 của Uỷ ban Dân tộc và Miền núi đã quy định tiêu chí và phân định từng khu vực theo trình độ phát triển ở vùng dân tộc miền núi để có cơ sở đầu tư phát triển và vận dụng thực hiện các chủ trương chính sách sát hợp với từng khu vực từng đối tượng có hiệu quả ở vùng dân tộc - miền núi.
Do đồng bào dân tộc sống xen ghép ở miền núi, sau nhiều năm đầu tư phát triển hình thành các khu vực theo trình độ phát triển. Khu vực I: Cộng đồng bắt đầu phát triển Khu vực II: Cộng đồng phần lớn phát triển ổn định Khu vực III: Cộng đồng nghèo, là cộng đồng đáp ứng 4 trong 5 tiêu chí dưới đây: Tiêu chí thứ nhất về địa bàn cư trú: Các xã đăc biệt khó khăn là các xã nằm ở vùng xa, vùng cao hẻo lánh, vùng biên giới, hải đảo và nằm trên khu 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực núi cao địa hình địa chất phức tạp. Độ cao trung bình cao hơn so với mặt nước biển, nằm trên vùng địa chất có tuổi thọ cao. Khoảng cách của các xã đến trung tâm kinh tế, văn hoá khá xa vào khoảng 20 km cho nên việc đi lại, giao lưu hàng hoá giữa các vùng trong khu vực và với khu vực khác gặp rất nhiều khó khăn, nhưng lại có vị trí chiến lược về an ninh, quốc phòng.
Tiêu chí thứ hai về cơ sở hạ tầng: Cơ cấu hạ tầng ở các xã đặc biệt khó khăn thấp kém chưa đáp ứng được yêu cầu của sản xuất và đời sống. Giao thông ở nhiều xã còn chưa có đường ô tô vào trung tâm xã, các tuyến đường vào đến xã chủ yếu là đường bộ và phương tiện chủ yếu là ngựa thồ, xe thồ, đến mùa mưa còn nhiều đoạn đường bị sạt lở và ngập lụt. Nhiều xã chưa có điện lưới quốc gia, thậm chí không có cả thuỷ điện nhỏ gia đình. Vấn đề nước sạch ở các xã này gặp rất nhiều khó khăn, khoảng cách từ xã tới nguồn nước rất xa nên rất khó khăn trong việc sinh hoạt hàng ngày, gây ra nhiều bệnh tật.
Cở sở hạ tầng và trang thiết bị của trường học, bệnh xá rất thấp kém, các lớp học chủ yếu là bà con tự làm bằng tre nứa không đảm bảo khi mùa mưa bão, các trạm xá không đủ dụng cụ và thuốc men tối cần thiết. Các dịch vụ khác hầu như không có. Tiêu chí thứ ba về các vấn đề xã hội: Trình độ văn hoá thấp, tỷ lệ mù chữ và thất học trên 60%, tập tục lạc hậu, thông tin hầu như không đến được với đồng bào cho nên việc vận dụng các chủ trương, chính sách, tiến bộ khoa học công nghệ, phòng chống dịch bệnh bảo vệ sức khoẻ, kế hoạch hoá gia đình còn rất hạn chế. Tiêu chí thứ tư về điều kiện sản xuất: nhìn chung khó khăn và thiếu thốn không đáp ứng yêu cầu của người dân; sản xuất còn mang tính tự nhiên; thu nhặt các sản phẩm từ rừng chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập hộ gia đình; đất rừng được sử dụng để canh tác nông nghiệp; sản xuất còn du canh.
Tiêu chí thứ năm về điều kiện sống: Số hộ đói nghèo chiếm trên 60% tổng số hộ của xã. Đời sống rất khó khăn, nạn đói thường xuyên xảy ra. Mức 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thu nhập bình quân đầu người quá thấp, thấp nhất so với cả nước, mức thu nhập được quy ra gạo với mức là dưới 13 kg gạo/người/tháng.2 Chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo Chương trình 135 chính là một phần nhỏ nằm trong chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo: chương trình 134, chương trình 135, chương trình 30a,. Để hiểu rõ hơn về các tiểu khái niệm cần làm rõ từng phần trong Chương trình mục tiêu quốc gia như sau: Thứ nhất, Chương trình mục tiêu: Được xây dựng nhằm xác định các mục tiêu, các chính sách, các bước phải tiến hành, các nguồn lực cần sử dụng để thực hiện một ý đồ, một mục đích nhất định nào đó của Nhà nước.
Chương trình thường gắn với một ngân sách cụ thể. Thứ hai, Chương trình quốc gia: là một tập hợp các mục tiêu, nhiệm vụ và các giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội , khoa học công nghệ, môi trường, cơ chế chính sách, tổ chức thực hiện 1 hoặc 1 số mục tiêu đã được xác định trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội chung của đất nước trong thời gian đã định. Chương trình quốc gia bao gồm nhiều dự án khác nhau để thực hiện các mục tiêu của chương trình. Đối tượng quản lý và kế hoạch hoá được xác định theo chương trình , đầu tư được thực hiện theo dự án.
Thứ ba, Dự án của một quốc gia: Là tập hợp các hoạt động để tiến hành một công việc nhất định nhằm đạt một hay nhiều mục tiêu cụ thể đã được định rõ trong chương trình với một khoản ngân sách và một thời gian thực hiện được xác định rõ. Thứ tư, Chương trình xoá đói giảm nghèo: Là một hệ thống các giải pháp xác định rõ vai trò của Nhà nước, của các tổ chức trong xã hội, trong việc phân phối hợp lý các hành động của mình để nâng cao mức sống cho 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người nghèo, tạo cho hộ những cơ hội phát triển trong đời sống cộng đồng bằng chính lao động của bản thân.3 Dân tộc thiểu số Dân tộc thiểu số là thuật ngữ có nhiều định nghĩa khác nhau trên thế giới, tùy theo khái niệm của từng bộ môn nghiên cứu hay quan điểm của mỗi quốc gia. Đứng trên phương diện nhân chủng học, các nhà nghiên cứu cho rằng dân tộc thiểu số chia làm 2 thành phần: Dân tộc thiểu số có nguồn gốc lịch sử là tập thể tộc người đã có mặt trên vùng lãnh thổ từ lâu đời mà người ta thường gọi là dân tộc bản địa Dân tộc thiểu số di cư là những người nước ngoài sang định cư tại một quốc gia đã có chủ quyền. Đứng trên phương diện chính trị, mỗi quốc gia có khái niệm khác nhau về thuật ngữ “dân tộc thiểu số”, kéo theo bao sự tranh cãi trên diễn đàn Liên Hiệp Quốc.
Sau bao năm thảo luận gây go, Hội đồng LHQ thông qua thuật ngữ “dân tộc thiểu số” vào năm 1992 bằng cách dựa quan điểm mà Gs. Francesco Capotorti (đặc phái viên của LHQ) đã đưa ra vào năm 1977: "Dân tộc thiểu số” là thuật ngữ ám chỉ cho một nhóm người” có các đặc điểm: Một là, cư trú trên lãnh thổ của một quốc gia có chủ quyền mà họ là công dân của quốc gia này Hai là, duy trì mối quan hệ lâu dài với quốc gia mà họ đang sinh sống Ba là, thể hiện bản sắc riêng về chủng tộc, văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ của họ Bốn là, đủ tư cách đại diện cho nhóm dân tộc của họ, mặc dù số lượng ít hơn trong quốc gia này hay tại một khu vực của quốc gia này Năm là, có mối quan tâm đến vấn đề bảo tồn bản sắc chung của họ, bao gồm cả yếu tố văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo và ngôn ngữ của họ. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn ở Việt Nam khái niệm này được gắn liền với CT 135 thì Dân tộc thiểu số hay còn gọi dân tộc có số dân ít (có thể từ hàng trăm, hàng nghìn cho đến hàng triệu) cư trú trong một quốc gia thống nhất có nhiều dân tộc, trong đó có một dân tộc có số dân đông nhất. Trong các quốc gia có nhiều thành phần dân tộc, mỗi dân tộc thành viên có hai ý thức: ý thức về tổ quốc mình sinh sống và ý thức về dân tộc mình.
Những DTTS có thể cư trú tập trung hoặc rải rác, xen kẽ, thường ở những vùng ngoại vi, vùng hẻo lánh, vùng điều kiện phát triển kinh tế xã hội còn khó khăn. Vì vậy, nhà nước tiến bộ thường thực hiện chính sách bình đẳng dân tộc nhằm xoá dần những chênh lệch trong sự phát triển kinh tế - xã hội giữa dân tộc đông người và các DTTS. (Trích nguồn: TS. Đoàn Minh Huấn, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Tr.4 Công tác xã hội Có rất nhiều khái niệm Công tác xã hội, ở mỗi quốc gia lại có khái niệm khác nhau về vấn đề này như khái niệm về CTXH của Hiệp hội Quốc Gia nhân viên CTXH (NASW), khái niệm CTXH của Liên đoàn chuyên nghiệp xã hội Quốc tế (IFSW),… Để hiểu rõ hơn về vai trò CTXH trong đề tài này tôi nêu ra hai khái niệm CTXH của Việt Nam dưới đây: Thứ nhất, theo đề án 32 của Thủ tướng Chính phủ thì CTXH góp phần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa con người và con người, hạn chế phát sinh các vấn đề xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của thân chủ xã hội, hướng tới một xã hội lành mạnh, công bằng, hạnh phúc cho người dân và xây dựng hệ thống an sinh xã hội tiên tiến.
Thứ hai, theo cố Th.s Nguyễn Thị Oanh: Công tác xã hội là một hoạt động thực tiễn mang tính tổng hợp cao, đuợc thực hiện theo những nguyên tắc và phương pháp nhất định nhằm hỗ trợ cá nhân và nhóm nguời trong việc giải quyết các vấn đề đời sống của họ. Qua đó, CTXH theo đuổi mục tiêu vì phúc lợi, hạnh phúc con nguời và tiến bộ xã hội. CTXH là hoạt động thực tiễn bởi 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.