Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về vai trò của chính quyền cấp huyện trong thực hiện chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình Chương 2: Thực trạng vai trò chính quyền huyện Tam Nông – Phú Thọ trong thực hiện chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình Chương 3: Giải pháp nâng cao vai trò của chính quyền cấp huyện trong việc thực hiện chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình 8 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VAI TRÒ CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN TRONG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH DÂN SỐ - KẾ HOẠCH HÓA GIA ĐÌNH 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Dân số Dân số là tập hợp của những con người đang sống ở một vùng địa lý hoặc một không gian nhất định, là nguồn lao động quý báu cho sự phát triển kinh tế - xã hội, thường được đo bằng một cuộc điều tra dân số và biểu hiện bằng một tháp dân số. Dân số được nghiên cứu ở trong các lĩnh vực riêng, trong một nhánh của sinh thái học có tên gọi sinh vật học, và trong di truyền học.
Trong động lực học về dân số, kích cỡ dân số, độ tuổi và cấu trúc giới tính, số người tử vong, tỉ lệ sinh và sự phát triển dân số được nghiên cứu. Dân số có rất nhiều cách hiểu khác nhau: Dân số theo nghĩa thông thường là số lượng dân số trên một vùng lãnh thổ, một khu vực địa lý nhất định. Dân số theo nghĩa hẹp là chỉ một cộng đồng người. Bao gồm số lượng, cơ cầu và chất lượng dân số.
Theo Pháp lệnh dân số năm 2003 thì “Dân số là tập hợp người sinh sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính”. Dân số bao gồm 4 yếu tố cơ bản sau: Quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và chất lượng dân số. Quy mô dân số là số người sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế nhất định, hoặc đơn vị hành chính tại thời điểm nhất định. 9 Cơ cấu dân số là sự phân chia tổng số dân thành các bộ phận theo tiêu chí nhất định, như: Giới tính, độ tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân và các đặc trưng khác.
Phân bố dân cư là sự phân chia tổng số dân theo khu vực, vùng địa lý hoặc đơn vị hành chính. Chất lượng dân số là sự phản ánh các đặc trưng về thể chất, trí tuệ và tinh thần của toàn bộ dân số. Như vậy, dân số là khái niệm chỉ tập hợp người sinh sống trong một khu vực địa lí hoặc một không gian nhất định, có quy mô, cơ cấu, chất lượng xác định. Sự biến động dân số thông qua tỷ lệ sinh – tử và di cư.
Chất lượng dân số phản ánh các đặc trưng về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức của một cộng đồng dân cư. Có rất nhiều chỉ báo đo lường chất lượng dân số và thường được phân thành các nhóm chỉ báo chính liên quan đến sự phát triển về sức khỏe, trí tuệ, tinh thần và đạo đức của dân số (Tổng cục DS-KHHGĐ, 2013). Kế hoạch hóa gia đình Kế hoạch là đặt ra mục tiêu, nhiệm vụ trong một thời gian nhất định để hoàn thành một cách hiệu quả nhất. Kế hoạch hóa là hướng mọi hoạt động của cả hệ thống vào các mục tiêu, để tạo khả năng đạt được mục tiêu một cách hiệu quả và kiểm soát được quá trình tiến hành nhiệm vụ.
Kế hoạch hóa gia đình là nỗ lực chung của Nhà nước, cả xã hội, để mỗi cá nhân, mỗi cặp vợ chồng chủ động, tự nguyện quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh nhằm bảo vệ sức khỏe, nâng cao chất lượng nuôi dạy, có trách nhiệm, phù hợp với chuẩn mực xã hội và điều kiện sống của gia đình (Quốc hội, 2003). Như vậy, KHHGĐ là chủ động quyết định số con của mỗi cặp vợ chồng, khoảng cách giữa các lần sinh nở thông qua việc áp dụng các biện 10 pháp tránh thai để có gia đình ít con, khỏe mạnh, giàu có, hạnh phúc, ổn định, phồn vinh. KHHGĐ sẽ giúp con cái được hưởng nền giáo dục, y tế hiện đại, chất lượng nhằm xây dựng một xã hội phát triển, tiên tiến, hiện đại. Trung tâm dân số - kế hoạch hóa gia đình huyện là đơn vị sự nghiệp trực thuộc UBND huyện, có chức năng triển khai thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn kỹ thuật, truyền thông giáo dục về DS-KHHGĐ trên địa bàn huyện.
Trung tâm DS-KHHGĐ huyện chịu sự quản lý toàn diện của UBND huyện, đồng thời chịu sự chỉ đạo về chuyên môn, kỹ thuật về dịch vụ KHHGĐ, truyền thông giáo dục của Chi cục DS-KHHGĐ, sở y tế và các Trung tâm liên quan ở cấp trên. Trung tâm DS-KHHGĐ huyện có tư cách pháp nhân, có trụ sở, có con dấu và có tài khoản riêng. Dân số - kế hoạch hóa gia đình Dân số - kế hoạch hóa gia đình là sự điều chỉnh con số và khoảng cách sinh con bằng sự cố gắng và có ý thức của các cặp vợ chồng. Việc điều chỉnh con số này bao gồm cả việc lựa chọn các phương pháp tránh thai khác nhau.
Công tác kế hoạch hóa gia đình chủ yếu là làm giảm sự gia tăng dân số đối với những nước đang phát triển. Ngược lại, đối với những nước phát triển kinh tế ổn định, dân số già thì kế hoạch hóa gia đình là sự khuyến khích gia tăng dân số. Chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình Chính sách dân số là việc nghiên cứu, quản lý và tổ chức thực hiện các hoạt động tác động đến quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và nâng cao chất lượng dân số. Chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình là biện pháp chủ yếu để 11 điều chỉnh mức sinh góp phần bảo đảm cuộc sống no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc.
Có rất nhiều biện pháp để thực hiện KHHGĐ, như: + Tuyên truyền, tư vấn, giúp đỡ, bảo đảm để mỗi cá nhân, mỗi cặp vợ chồng chủ động, tự nguyện thực hiện KHHGĐ. + Cung cấp các dịch vụ KHHGĐ bảo đảm chất lượng, thuận tiện, an toàn và kín đáo đến mọi gia đình, người dân. + Khuyến khích lợi ích vật chất và tinh thần, thực hiện chính sách bảo hiểm để tạo động lực thúc đẩy việc thực hiện KHHGĐ sâu rộng trong nhân dân [32]. Chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình là nghiên cứu, thực hiện để cung cấp thông tin, kiến thức cho người dân, làm chuyển biến thái độ từ tiêu cực đến tích cực và cuối cùng là họ chuyển đổi hành vi, thực hiện KHHGĐ.
Đây là một quá trình phức tạp, lâu dài bởi vì quá trình này diễn ra ở từng gia đình, từng người sống trong cộng đồng làng, xã và chịu ảnh hưởng trực tiếp của nếp sống cộng đồng ấy về mọi mặt kinh tế, văn hóa, tâm lý truyền thống. Mặt khác, thực hiện KHHGĐ là sự tự nguyện của mỗi người dân, do đó phải tiến hành đồng bộ các hoạt động tuyên truyền ở mọi thời gian, mọi địa điểm và trong mọi hoạt động thích hợp một cách liên tục, thường xuyên (Tổng cục DS-KHHGĐ, 2013). Chính quyền cấp huyện Chính quyền cấp huyện là Ủy ban nhân dân cấp huyện, quận trực thuộc thành phố, thành phố trực thuộc tỉnh, thị xã. Ủy Ban nhân dân cấp huyện có từ 9-13 thành viên, gồm Chủ tịch, 2 Phó Chủ tịch và các Ủy viên.
Thường trực ủy ban nhân dân cấp huyện gồm Chủ tịch, các Phó chủ tịch và Ủy viên thư ký. Người đứng đầu Ủy ban Nhân dân cấp huyện là Chủ tịch UBND, trên danh nghĩa là do HĐND huyện sở tại lựa chọn. Thông thường, Chủ tịch UBND sẽ đồng thời là Phó Bí thư huyện ủy. 12 Các cơ quan giúp việc của chính quyền cấp huyện thông thường gồm các phòng, ban trực thuộc: Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Tài chính – Kế toán, Phòng Lao động – Thương binh và xã hội, Phòng Tài nguyên – Môi trường, Phòng Kinh tế và Hạ tầng, Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Phòng Tư pháp, Phòng Giáo dục và Đào tạo, Phòng Y tế, Phòng Văn hóa – Thông tin, Phòng Y tế, Phòng Nội vụ, Thanh tra huyện, Ban Quản lý các Dự án đầu tư và xây dựng cơ bản, Ban quản lý công trình công cộng, Trạm khuyến Nông, Trung tâm DS-KHHGĐ, Văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất, Trung tâm giáo dục hướng nghiệp và dạy nghề, Hội chữ thập đỏ, Trung tâm Văn hóa- thể thao và Du lịch.
Một số cơ quan trực thuộc tỉnh đóng trên đại bàn huyện như: Chi cục Thuế, Chi cục Thống kê, Huyện đội, Công an huyện,… Chính quyền cấp huyện ở nước ta là một bộ phận hợp thành của chính quyền Nhà nước thống nhất của nhân dân, bao gồm các cơ quan đại diện quyền lực Nhà nước ở huyện do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra (HĐND huyện) và các cơ quan, tổ chức Nhà nước khác được thành lập trên cơ sở các cơ quan đại diện quyền lực Nhà nước này theo qui định của Pháp luật (UBND huyện, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND huyện, Thường trực HĐND huyện, các ban của HĐND huyện …), nhằm quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương, trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ và kết hợp hài hòa giữa lợi ích của nhân dân địa phương với lợi ích chung của cả nước. Vai trò của chính quyền cấp huyện trong thực hiện chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình Vai trò của chính quyền cấp huyện được quy định trong bản Hiến pháp 2013, kế thừa những thành tựu của các bản Hiến pháp trước đó, nhưng sự thay đổi những nội dung trong Hiến pháp 2013 thể hiện tư duy đổi mới về 13 hoạt động của nhà nước Việt Nam, đặc biệt là chính quyền địa phương các cấp. Trước hết, không chỉ riêng cấp huyện, cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương được thống nhất bằng tên gọi chung là “Chính quyền địa phương”. Tên gọi này phản ánh đúng thông lệ quốc tế và đồng thời cũng thể hiện tính thống nhất trong quản lý Nhà nước đối với các vấn đề ở địa phương thuộc về một tổ chức là chính quyền địa phương.
Hiến pháp 2013 cũng như Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 quy định cụ thể hơn về thẩm quyền của chính quyền địa phương. Cụ thể, chính quyền địa phương có vai trò: Thứ nhất, tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp, pháp luật tại địa phương. Thứ hai, quyết định các vấn đề của địa phương theo luật định.