Luận văn thạc sĩ chính sách công vai trò của các tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo đồng bằng sông cửu long nghiên cứu điển hình tỉnh tiền giang

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo ĐBSCL, nghiên cứu điển hình tại tỉnh Tiền Giang, đóng góp chính sách công hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Sang
• Người hướng dẫn: Thầy Huỳnh Thế Du
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Vai trò của các tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long: Nghiên cứu điển hình tỉnh Tiền Giang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn thông tin
• 1.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.2. Nguồn thu thập thông tin
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giao dịch
• 2.2. Chi phí giao dịch
• 2.2.1. Khái niệm về chi phí giao dịch
• 2.2.2. Chi phí giao dịch phát sinh do bất cân xứng thông tin
• 2.2.3. Chi phí giao dịch phát sinh do đầu tư tăng thêm
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA CÁC TÁC NHÂN TRUNG GIAN TRÊN THỊ TRƯỜNG LÚA, GẠO TẠI TỈNH TIỀN GIANG
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Khuyến nghị chính sách
• 4.1.1. Các nhà máy chế biến ký hợp đồng liên kết với nông dân trồng lúa theo mô hình cánh đồng lớn, mở rộng đối tượng tham gia cánh đồng lớn
• 4.1.2. Nâng cao tính thực thi của hợp đồng liên kết
• 4.2. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bối cảnh nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất của Việt Nam, đóng góp 56,83% sản lượng lúa vào năm 2015. Tỉnh Tiền Giang, nằm trong khu vực này, cũng có vai trò quan trọng trong sản xuất lúa gạo. Thương lái và nhà máy chế biến là các tác nhân trung gian chủ yếu giữa nông dân và công ty lương thực. Chính phủ đã triển khai các chính sách nhằm khuyến khích liên kết trực tiếp giữa công ty lương thực và nông dân, với mục tiêu giảm thiểu vai trò của tác nhân trung gian. Tuy nhiên, thực tế cho thấy gần 98% sản lượng lúa vẫn được tiêu thụ qua thương lái và nhà máy chế biến. Điều này đặt ra câu hỏi về vai trò của các tác nhân trung gian trong việc duy trì sự ổn định của thị trường lúa gạo tại Tiền Giang.

1.1. Tình hình sản xuất lúa gạo tại Tiền Giang

Tiền Giang có diện tích trồng lúa lớn, với sản lượng đạt 1,34 triệu tấn trong năm 2015. Các huyện như Cai Lậy và Cái Bè là những khu vực sản xuất chính. Thương lái thu gom lúa từ nông dân, trong khi nhà máy chế biến thực hiện cả việc thu mua và chế biến gạo. Chính phủ đã có nhiều chính sách nhằm khuyến khích mô hình cánh đồng lớn, nhưng thực tế cho thấy sự tồn tại của tác nhân trung gian vẫn rất mạnh mẽ.

II. Vai trò của các tác nhân trung gian

Các tác nhân trung gian như thương lái và nhà máy chế biến đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối nông dân với thị trường. Thương lái có khả năng thu gom lúa nhanh chóng và hiệu quả, trong khi nhà máy chế biến đảm bảo chất lượng sản phẩm đầu ra. Tuy nhiên, sự tồn tại của các tác nhân trung gian cũng tạo ra những chi phí giao dịch không nhỏ cho nông dân. Chính vì vậy, việc hiểu rõ vai trò và ảnh hưởng của các tác nhân trung gian là rất cần thiết để đưa ra các chính sách phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất lúa gạo.

2.1. Chi phí giao dịch và tác động đến nông dân

Chi phí giao dịch là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định của nông dân trong việc tiêu thụ lúa. Các chi phí này bao gồm chi phí tìm kiếm, thương lượng và thực hiện hợp đồng. Nông dân thường phải đối mặt với nhiều rủi ro khi làm việc với tác nhân trung gian, điều này có thể dẫn đến việc họ không nhận được giá trị thực sự từ sản phẩm của mình. Do đó, việc giảm thiểu chi phí giao dịch thông qua các chính sách hỗ trợ là rất cần thiết.

III. Khuyến nghị chính sách

Để nâng cao vai trò của các tác nhân trung gian trong thị trường lúa gạo, cần có các chính sách cụ thể. Các nhà máy chế biến nên ký hợp đồng liên kết với nông dân theo mô hình cánh đồng lớn, mở rộng đối tượng tham gia. Đồng thời, cần thực tiễn hóa các điều kiện cần thiết cho việc duy trì và phát triển cánh đồng lớn. Việc nâng cao tính thực thi của hợp đồng liên kết cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền lợi cho nông dân và tăng cường sự hợp tác giữa các bên liên quan.

3.1. Tăng cường hợp tác giữa nông dân và công ty lương thực

Chính quyền địa phương cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác giữa nông dân và công ty lương thực. Việc tổ chức các buổi hội thảo, đào tạo về kỹ thuật sản xuất và tiêu thụ lúa gạo sẽ giúp nông dân nâng cao nhận thức và kỹ năng. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính để khuyến khích nông dân tham gia vào các mô hình liên kết sản xuất, từ đó giảm thiểu sự phụ thuộc vào tác nhân trung gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất của Việt Nam, đóng góp khoảng 56,83% sản lượng lúa cả nước với 25,69 triệu tấn vào năm 2015. Tỉnh Tiền Giang, thuộc vùng Đồng Tháp Mười, là một trong những trung tâm sản xuất lúa quan trọng với diện tích trồng lúa trên 224.746 ha và sản lượng đạt 1,34 triệu tấn trong ba niên vụ gần đây. Thị trường lúa gạo tại Tiền Giang hiện nay có sự tham gia của nhiều tác nhân trung gian như thương lái và nhà máy chế biến, chiếm gần 98% sản lượng tiêu thụ. Chính phủ và chính quyền địa phương đang thúc đẩy mô hình liên kết trực tiếp giữa công ty lương thực và nông dân thông qua xây dựng cánh đồng lớn nhằm giảm vai trò của các tác nhân trung gian.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích vai trò của các tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo tại Tiền Giang, làm rõ nguyên nhân tồn tại của các tác nhân này và đề xuất chính sách nâng cao hiệu quả liên kết trong chuỗi giá trị lúa gạo. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các huyện trọng điểm như Cái Bè, Cai Lậy, Gò Công Tây, Gò Công Đông và thị xã Gò Công trong vụ Đông Xuân 2015-2016 và 2016-2017. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện hiệu quả thị trường lúa gạo, giảm chi phí giao dịch và nâng cao thu nhập cho nông dân, đồng thời góp phần phát triển bền vững ngành lúa gạo tại vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết chi phí giao dịch của Ronald H. Coase (1937) và Oliver E. Williamson (1985) để phân tích vai trò của các tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo. Theo Coase, chi phí giao dịch bao gồm chi phí tìm kiếm, thương lượng, giám sát và thực hiện hợp đồng, đồng thời nhấn mạnh sự tồn tại của các cấu trúc quản trị nhằm giảm thiểu chi phí này. Williamson bổ sung rằng các cấu trúc quản trị phù hợp sẽ giúp giảm chi phí giao dịch đến mức thấp nhất, từ đó xác định tính hiệu quả của các tác nhân trung gian trong chuỗi giá trị.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: (1) Chi phí giao dịch bao gồm chi phí phát sinh trước, trong và sau giao dịch; (2) Tác nhân trung gian gồm thương lái và nhà máy chế biến gạo; (3) Mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ lúa gạo qua các kênh giao dịch khác nhau (Kênh 1: nông dân – công ty lương thực; Kênh 2: nông dân – nhà máy chế biến – công ty lương thực; Kênh 3: nông dân – thương lái – công ty lương thực).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn trực tiếp với 20 hộ nông dân, 6 nhà máy chế biến, 5 công ty lương thực có liên kết, 3 công ty lương thực không liên kết và 7 hợp tác xã, tổ hợp tác tại các huyện trọng điểm của Tiền Giang. Phương pháp lấy mẫu thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng nghiên cứu.

Phân tích chi phí giao dịch được thực hiện dựa trên so sánh chi phí giữa các kênh giao dịch, bao gồm chi phí thương thảo, vận chuyển, bảo quản, hao hụt, chi phí tổn thất do hủy hợp đồng và chi phí cơ hội. Thông tin thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Công Thương, Cục Thống kê Tiền Giang và các văn bản pháp luật liên quan đến chính sách phát triển cánh đồng lớn và liên kết sản xuất tiêu thụ lúa gạo.

Thời gian nghiên cứu tập trung vào hai vụ Đông Xuân 2015-2016 và 2016-2017, nhằm phản ánh thực trạng và biến động thị trường lúa gạo trong điều kiện kinh tế và chính sách hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chi phí giao dịch thấp nhất thuộc về Kênh 1 (nông dân – công ty lương thực): Chi phí giao dịch của Kênh 1 thấp hơn từ 316.000 đến 635.000 đồng/tấn so với Kênh 2 và Kênh 3. Nguyên nhân chính là Kênh 1 chỉ thực hiện một giao dịch với hai đối tác, trong khi Kênh 2 và 3 có nhiều giao dịch và đối tác hơn, dẫn đến chi phí vận chuyển, bốc xếp, quản lý và tổn thất hợp đồng cao hơn.

2. Tuy nhiên, Kênh 1 chỉ chiếm 2,57% diện tích lúa tiêu thụ, trong khi Kênh 2 và 3 chiếm đến 97,43%: Mặc dù chi phí giao dịch cao hơn, thương lái và nhà máy chế biến vẫn chiếm ưu thế nhờ tính linh hoạt, khả năng thu mua tận ruộng, thời gian thu mua linh động và chia sẻ rủi ro thị trường với công ty lương thực.

3. Cánh đồng lớn mang lại lợi ích rõ rệt cho nông dân và công ty lương thực: Nông dân tham gia cánh đồng lớn giảm chi phí sản xuất (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật), tăng năng suất và lợi nhuận cao hơn. Công ty lương thực chủ động nguồn nguyên liệu chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu khó tính. Tuy nhiên, diện tích liên kết còn nhỏ, tỷ lệ thực hiện hợp đồng chỉ đạt khoảng 61,5% diện tích ký kết.

4. Nhiều yếu tố cản trở phát triển Kênh 1 và mở rộng cánh đồng lớn: Bao gồm chi phí phi thị trường (thời gian thu mua, bảo quản lúa), chi phí giao dịch ẩn, sự bất trắc về giá cả thị trường, năng lực tài chính hạn chế của công ty lương thực, chi phí chìm trong quản lý hợp đồng, khả năng kiểm soát thực thi hợp đồng thấp, tâm lý ỷ lại vào chính quyền địa phương, rủi ro đạo đức trong quản lý nhân sự và tồn tại thị trường dễ tính.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy, mặc dù Kênh 1 có chi phí giao dịch thấp nhất theo lý thuyết, nhưng thực tế lại không chiếm ưu thế trên thị trường lúa gạo Tiền Giang. Điều này phản ánh sự phù hợp của cấu trúc quản trị thị trường hiện tại, trong đó các tác nhân trung gian như thương lái và nhà máy chế biến đóng vai trò thiết yếu trong việc kết nối nông dân với công ty lương thực, đặc biệt trong điều kiện địa hình phức tạp và biến động thị trường cao.

So sánh với các nghiên cứu trước, kết quả tương đồng với nhận định rằng thương lái có tính linh hoạt và am hiểu thị trường, còn nhà máy chế biến góp phần giảm gánh nặng chế biến và bảo quản cho công ty lương thực. Tuy nhiên, sự tồn tại song song của các kênh giao dịch cũng cho thấy cần thiết phải có chính sách hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý, tài chính và thực thi hợp đồng của công ty lương thực để phát triển bền vững mô hình cánh đồng lớn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh chi phí giao dịch giữa các kênh và bảng phân tích tỷ lệ diện tích tiêu thụ qua từng kênh, giúp minh họa rõ ràng sự chênh lệch chi phí và thị phần tiêu thụ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích nhà máy chế biến ký hợp đồng liên kết với nông dân theo mô hình cánh đồng lớn: Mở rộng đối tượng tham gia cánh đồng lớn nhằm tận dụng lợi thế về chế biến, giảm gánh nặng tài chính cho công ty lương thực và đảm bảo nguồn nguyên liệu chất lượng. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là chính quyền tỉnh và các nhà máy chế biến.

2. Thực tiễn hóa các điều kiện cần thiết cho duy trì và phát triển cánh đồng lớn: Nâng cao năng lực quản lý, thương thảo của hợp tác xã, tổ hợp tác; đảm bảo cánh đồng lớn liền thửa với quy mô tối thiểu 25 ha; tổ chức gieo sạ và thu hoạch tập trung, khoa học. Chủ thể thực hiện là các tổ chức đại diện nông dân phối hợp với chính quyền địa phương, trong vòng 1 năm.

3. Nâng cao tính thực thi của hợp đồng liên kết: Tăng quyền hạn cho hợp tác xã, tổ hợp tác trong việc giám sát và xử lý vi phạm hợp đồng; phổ biến kiến thức pháp luật cho nông dân về thực hiện hợp đồng; xây dựng cơ chế xử phạt nghiêm minh nhằm tăng tính ràng buộc. Thời gian triển khai 1-2 năm, chủ thể là chính quyền địa phương và các tổ chức đại diện nông dân.

4. Tăng cường năng lực tài chính và quản lý của công ty lương thực: Hỗ trợ công ty lương thực tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đầu tư giống, vật tư, tổ chức thu mua; đồng thời nâng cao năng lực quản lý rủi ro và nhân sự nhằm giảm thiểu rủi ro đạo đức. Chủ thể là các cơ quan quản lý nhà nước và công ty lương thực, thực hiện trong 2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và phát triển vùng: Nhận diện rõ vai trò của các tác nhân trung gian và các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết sản xuất – tiêu thụ lúa gạo, từ đó xây dựng chính sách phù hợp nhằm phát triển bền vững ngành lúa gạo.

2. Công ty lương thực và nhà máy chế biến gạo: Hiểu rõ chi phí giao dịch và các rủi ro trong chuỗi cung ứng, từ đó cải thiện mô hình liên kết, nâng cao hiệu quả thu mua và chế biến, đồng thời phát triển thương hiệu gạo xuất khẩu.

3. Hợp tác xã, tổ hợp tác và nông dân trồng lúa: Nắm bắt lợi ích và thách thức khi tham gia cánh đồng lớn, nâng cao năng lực thương thảo và quản lý hợp đồng, từ đó tăng thu nhập và ổn định sản xuất.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành kinh tế nông nghiệp, quản trị chuỗi cung ứng: Tham khảo phương pháp nghiên cứu chi phí giao dịch trong thị trường nông sản, áp dụng lý thuyết kinh tế vào thực tiễn thị trường lúa gạo Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chi phí giao dịch thấp nhất lại thuộc về kênh không có tác nhân trung gian nhưng lại chiếm thị phần nhỏ?
   Mặc dù chi phí giao dịch Kênh 1 thấp nhất, nhưng tính linh hoạt, thời gian thu mua linh động và khả năng thu mua tận ruộng của thương lái và nhà máy chế biến giúp họ chiếm ưu thế trên thị trường. Nông dân ưu tiên bán cho các tác nhân này để nhận tiền nhanh và thuận tiện hơn.

2. Cánh đồng lớn mang lại lợi ích gì cho nông dân?
   Nông dân tham gia cánh đồng lớn được giảm chi phí sản xuất (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật), tăng năng suất và lợi nhuận, đồng thời được hỗ trợ kỹ thuật và ưu tiên tham gia các dự án nông nghiệp, nâng cao chất lượng sản phẩm.

3. Những rủi ro nào cản trở sự phát triển của mô hình cánh đồng lớn?
   Bao gồm rủi ro về giá cả thị trường bất ổn, chi phí giao dịch ẩn, năng lực tài chính hạn chế của công ty lương thực, chi phí chìm trong quản lý hợp đồng, tâm lý ỷ lại vào chính quyền địa phương và rủi ro đạo đức trong quản lý nhân sự.

4. Chính sách nào cần thiết để nâng cao vai trò của các tác nhân trung gian?
   Cần khuyến khích nhà máy chế biến liên kết trực tiếp với nông dân, nâng cao năng lực quản lý của các tổ chức đại diện nông dân, tăng cường tính thực thi hợp đồng và hỗ trợ tài chính cho công ty lương thực nhằm phát triển bền vững chuỗi giá trị lúa gạo.

5. Làm thế nào để nâng cao tính thực thi của hợp đồng liên kết?
   Tăng quyền hạn cho hợp tác xã, tổ hợp tác trong giám sát và xử lý vi phạm; phổ biến kiến thức pháp luật cho nông dân; xây dựng cơ chế xử phạt nghiêm minh và tạo sự ràng buộc pháp lý chặt chẽ hơn trong hợp đồng.

Kết luận

• Các tác nhân trung gian như thương lái và nhà máy chế biến tuy làm tăng chi phí giao dịch nhưng đóng vai trò thiết yếu trong thị trường lúa gạo Tiền Giang, chiếm gần 98% sản lượng tiêu thụ.
• Cánh đồng lớn mang lại lợi ích rõ rệt cho nông dân và công ty lương thực nhưng chưa đủ sức thúc đẩy phát triển kênh tiêu thụ trực tiếp.
• Nhiều yếu tố cản trở như chi phí phi thị trường, chi phí giao dịch ẩn, rủi ro thị trường và năng lực tài chính hạn chế làm giảm hiệu quả mô hình liên kết.
• Cần thực hiện các chính sách nâng cao năng lực quản lý, tài chính, tính thực thi hợp đồng và mở rộng đối tượng tham gia cánh đồng lớn, trong đó có sự tham gia của nhà máy chế biến.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và định lượng lợi ích từ cánh đồng lớn để đề xuất chính sách phù hợp cho toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần phối hợp triển khai các giải pháp khuyến nghị nhằm phát triển bền vững thị trường lúa gạo, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về chi phí giao dịch và mô hình liên kết trong các vụ tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu bối cảnh nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu. Nội dung chính là nêu lên vấn đề chính sách từ đó đưa ra câu hỏi nghiên cứu. Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết và thiết kế nghiên cứu. Chương này tập trung trình bày về cơ sở lý thuyết đồng thời xây dựng thiết kế nghiên cứu hướng đến mục tiêu nghiên cứu.

Chương 3 là chương chính của luận văn, trình bày kết quả phân tích về vai trò của tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo tỉnh Tiền Giang. Cuối cùng là Chương 4 trình bày kết luận và khuyến nghị chính sách, hạn chế của đề tài. CƠ SỞ LÝ THUYẾT, THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 2. Giao dịch Theo John R.

Commons (1931) giao dịch đơn giản là việc chuyển giao, cụ thể là chuyển giao quyền sở hữu đối với một sản phẩm hay dịch vụ. Oliver E Williamson (1981), cho rằng giao dịch là sự trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ thông qua tiền tệ. Định nghĩa hẹp hơn, giao dịch là hoạt động mua hoặc bán nguồn lợi của con người. Tổng quát hơn, giao dịch là hoạt động giữa doanh nghiệp với cá nhân, giữa doanh nghiệp với nhau, giữa cá nhân với cá nhân.

Như vậy, giao dịch trên thị trường lúa, gạo giữa các đối tượng tham gia thị trường như công ty lương thực, tác nhân trung gian, hộ trồng lúa, được hiểu là thỏa thuận trao đổi lúa, gạo, dịch vụ phục vụ sản xuất chế biến gạo thông qua tiền tệ, trong đó, bao gồm cả dịch vụ vận chuyển, sấy lúa, xay lúa, xát gạo. Chi phí giao dịch Khái niệm về chi phí giao dịch không được nhất quán, tùy theo lĩnh vực giao dịch mà phát sinh chi phí giao dịch tương ứng. Tuy nhiên, tựu trung lại, các nghiên cứu cho rằng chi phí giao dịch bao gồm chi phí phát sinh trước, trong và sau quá trình giao dịch bên cạnh chi phí giao dịch do bất cân xứng thông tin, chi phí đầu tư tăng thêm, hay chi phí cơ hội. Các chi phí phát sinh trước, trong và sau quá trình giao dịch Coase R.

(1937) cho rằng chi phí giao dịch chính là chi phí của việc sử dụng cơ chế giá, trong đó bao gồm các chi phí so sánh mức giá và đàm phán cũng như thực hiện hợp đồng. Tổng quan hơn, theo Oliver E.Williamson (1985) chi phí giao dịch có hai phần, chi phí phát sinh trước và sau giao dịch. Trong đó, chi phí phát sinh trước khi giao dịch là chi phí soạn thảo, thương lượng và bảo vệ hợp đồng - đề ra các phương án nhằm bảo vệ hợp đồng trước những tình huống xấu. Chi phí phát sinh sau khi giao dịch là chi phí thành lập và điều hành, chi phí thực hiện cam kết và chi phí về những rủi ro có thể phát sinh.

Tương đồng với quan điểm này, Hennart (1993) cũng cho rằng chi phí giao dịch bao gồm chi phí tìm kiếm và ký kết hợp đồng bao gồm chi phí định vị đối tác mong muốn, đàm phán, chi phí chấp nhận giám sát thực thi, chi phí tham khảo các giám sát thỏa thuận khác, chi phí 7 thực hiện các hành động cần thiết để đảm bảo các bên thực hiện hợp đồng.O Matthews (1986) chỉ ra chi phí giao dịch trên quan điểm hợp đồng là các chi phí của việc thu xếp một hợp đồng trước khi ký kết, giám sát, thực thi sau khi được ký kết. Chi phí giao dịch phát sinh do bất cân xứng thông tin Theo Williamson (1997) do các bên không thể dự đoán tất cả các trường hợp có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng, do đó, họ phải bỏ ra chi phí để giám sát trong trường hợp thông tin bất cân xứng. Wallis và North (1986), Davis (1986) cũng cho rằng chi phí giao dịch bao gồm chi phí của quá trình tìm kiếm và truyền đạt thông tin, chi phí giám sát hành vi, chi phí điều phối, thu mua, tiếp thị, quảng cáo, bán hàng, xử lý các vấn đề pháp lý, vận chuyển, quản lý và giám sát. Chi phí giao dịch phát sinh do đầu tư tăng thêm Chi phí giao dịch còn bao gồm chi phí đầu tư và những chi phí sản xuất được tăng thêm (Klein và Leffler,1981).

Dyer (1997) cho rằng tổng số lao động phục vụ khâu bán hàng, sản xuất (quản lý, đại lý, người mua, luật sư, hỗ trợ cung ứng) tất cả được chia trên tổng giá trị hàng hóa được mua, bán; nghĩa là chi phí trên mỗi sản phẩm hàng hóa mà các nhân viên đã bán. Chi phí cơ hội Theo Noel Amenc (2008) chi phí cơ hội xảy ra khi có sự chậm trễ ngoài ý muốn như chậm trễ về truyền tải thông tin giữa người mua và người bán, chi phí vận hành, chi phí thời gian thị trường, chi phí thương mại nhỡ, chi phí điều chỉnh hợp đồng. Ngoài ra, North (1990) cho rằng chi phí giao dịch còn bao gồm chi phí đảm bảo thuộc tính của sản phẩm dịch vụ trao đổi. Từ những khái niệm nêu trên về chi phí giao dịch, trong khuôn khổ bài viết này định nghĩa chi phí giao dịch trong thị trường lúa, gạo được hiểu như sau: chi phí phát sinh trong quá trình giao dịch (chi phí soạn thảo, thương lượng, bảo vệ hợp đồng, chi phí thương lượng, chi phí điều hành quản lý, thực hiện hợp đồng, chi phí thực hiện cam kết và chi phí về những rủi ro có thể phát sinh, chi phí pháp lý, chi phí hủy hợp đồng, chi phí vận chuyển (chi phí đầu tư hoặc thuê)), chi phí để giám sát trong trường hợp thông tin bất cân xứng, chi phí bảo vệ thuộc tính của lúa, gạo (chi phí kho bãi, chi phí bảo quản lúa, gạo, chi phí 8 sấy lúa), chi phí đầu tư tăng thêm (chi phí xay xát, lau bóng gạo, chi phí thuê mướn lao động tăng thêm), chi phí cơ hội (chi phí hao hụt trong quá trình thực hiện, trì hoãn giao dịch, chi phí thời gian do trì hoãn giao dịch).

Các tác nhân trong thị trường lúa gạo Thương lái, nhà máy chế biến gạo là tác nhân trung gian trên thị trường lúa gạo, công ty lương thực là tác nhân cuối cùng trong chuỗi giá trị lúa, gạo xuất khẩu (Võ Thị Thanh Lộc, 2011) (Phụ lục 2. Riêng đối với các hợp tác xã, tổ hợp tác sản xuất lúa, gạo không phải là tác nhân trung gian mà được xem là các tổ chức đại diện nông dân. Thương lái lúa Thương lái được xuất phát từ từ “lái”, là người buôn bán hàng hóa. Thương lái là người thu gom lúa trực tiếp từ nông dân (Bùi Khánh Vân, 2011), cũng là trung gian trong thị trường lúa, gạo (Võ Thị Thanh Lộc, 2011).

Thương lái không sở hữu thiết bị xay xát, lau bóng và hoạt động với tư cách cá nhân, quy mô nhỏ. Nhà máy chế biến Nhà máy chế biến là đối tác cung cấp gạo cho công ty lương thực và tiêu thụ lúa của nông dân (Võ Thị Thanh Lộc, 2011). Nhà máy chế biến đóng vai trò quan trọng trong việc sản xuất gạo (Nguyễn Công Thành, 2011). Không như thương lái, nhà máy chế biến hoạt động dưới dạng tổ chức, có đăng ký kinh doanh và có đầu tư thiết bị chế biến gạo.

Công ty lương thực Công ty lương thực thực hiện khâu cuối cùng trên thị trường lúa, gạo xuất khẩu. Công ty lương thực vừa mua gạo từ các thương lái, nhà máy vừa thu mua lúa trực tiếp từ nông dân. Công ty lương thực khác với các nhà máy ở khâu tổ chức sản xuất và quy mô. Các nhà máy chế biến trên địa tỉnh Tiền Giang có công suất trung bình từ 2 đến 5 tấn/giờ, trong khi đó công suất xay trung bình của công ty lương thực lên đến 10 tấn lúa/giờ, công suất lau bóng trung bình từ 20 đến 30 tấn/giờ (Sở Công Thương Tiền Giang, 2011).

Cơ sở lý thuyết Đề tài sử dụng lý thuyết về chi phí giao dịch, trong đó, vận dụng lý thuyết về Bản chất của Hãng của Ronald H. Coase (1937) và cơ chế quản trị của Oliver E. Coase (1937) có hai nguyên nhân chính cho sự ra đời của Hãng. Thứ nhất, chi phí tổ chức cho những giao dịch tăng thêm có thể tăng.

Ở một mức độ nào đó, chi phí tổ chức thêm một giao dịch bằng với chi phí thực hiện giao dịch đó ở thị trường mở hay do Hãng khác thực hiện. Thứ hai, khi tăng thêm giao dịch, các Hãng không thể sử dụng các nhân tố sản xuất đạt hiệu quả tối đa. Tóm lại, các Hãng lớn sẽ đạt đến mốc mà tại đó nhân tố sản xuất không khai thác tốt nhất. Cũng theo Ronald H.

Coase (1937) việc mở rộng giao dịch theo không gian sẽ làm cho chi phí giao dịch tăng. Lý thuyết này được áp dụng để nhận định về vai trò của các tác nhân trung gian trong thị trường lúa, gạo.Williamson (1985) cho rằng tồn tại các cấu trúc quản trị phù hợp có ý nghĩa trong việc giảm chi phí giao dịch. Cơ chế thị trường hình thành các cấu trúc quản trị khác nhau. Nếu các giao dịch được thực hiện bởi cấu trúc quản trị phù hợp thì chi phí giao dịch sẽ được giảm đến mức thấp nhất.

Lý thuyết này giúp xác định sự hiện diện của các tác nhân trung gian trên thị trường lúa, gạo có phải là cấu trúc quản trị phù hợp hay không thông qua so sánh chi phí giao dịch giữa các cấu trúc quản trị. Tổng quan các nghiên cứu trước và đóng góp của đề tài Các nghiên cứu trước về chi phí giao dịch Zhengchao Lv (2012) chỉ ra những khó khăn trong việc đo lường chi phí giao dịch. Định nghĩa về chi phí giao dịch không được đồng nhất (những chi phí nào được xem là chi phí giao dịch và không xem là chi phí giao dịch) và việc xác định chi phí giao dịch được ẩn sau giá trị phi thị trường. Dyer (1997) phân tích chi phí giao dịch trong ngành công nghiệp ô tô, xem xét chi phí giao dịch ô tô.

Nguyên nhân chi phí giao dịch giữa các hãng xe khác nhau là do có sự khác biệt: (1) trong cam kết với các nhà cung cấp; (2) về quy mô và phạm vi trao đổi giữa các nhà cung cấp và sản xuất ô tô, (3) trong việc chia sẻ thông tin, (4) trong hình thức đảm bảo thực hiện hợp đồng, (5) về việc quyết định đầu tư tài sản phục vụ cho giao dịch. Laura McCann (2004) sử dụng chi phí giao dịch làm khung phân tích cơ chế phân bổ nước với chi phí giao dịch thấp nhất. Những chi phí phát sinh trong việc giám sát và kiểm soát chất lượng nước làm tăng chi phí giao dịch trong quá trình cung cấp nước.