Mở đầu quá trình tăng trưởng Mục tiêu của giai đoạn đầu trong quá trình tăng trưởng là giải quyết hiện tượng thất nghiệp thời vụ ở khu vực nông nghiệp. Biện pháp hợp lý nhất để thực hiện mục tiêu này là đầu tư cho nông nghiệp phát triển theo chiều rộng nhằm đa dạng hoá sản xuất, giải quyết nhu cầu lao động – việc làm ngay tại khu vực nông nghiệp, nông thôn mà không cần dịch chuyển qua khu vực công nghiệp. Hướng đi này phù hợp vì đòi hỏi sự đầu tư và đổi mới không lớn lắm so với đầu tư vào công nghiệp. Việc tăng sản lượng nông sản theo hướng đa dạng hoá sản xuất sẽ làm giảm sản lượng nhập khẩu hoặc mở rộng xuất khẩu lương thực, thực phẩm.
Cả hai trường hợp đều nhằm tạo ngoại tệ để nhập khẩu máy móc thiết bị cho các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động. Theo Oshima, dấu hiệu kết thúc giai đoạn đầu là: khi chủng loại nông sản sản xuất ra ngày càng nhiều với quy mô ngày càng lớn, nhu cầu cung cấp các yếu tố đầu vào cho sản xuất nông nghiệp tăng cao và xuất hiện yêu cầu chế biến nông sản với quy mô lớn nhằm tăng cường tính chất hàng hoá trong sản xuất nông nghiệp, tức là đặt ra vấn đề phát triển ngành công nghiệp và thương mại với quy mô lớn. • Giai đoạn 2: Hướng tới sự có việc làm đầy đủ Xuất phát từ mục tiêu hướng tới giải quyết đầy đủ việc làm cho người lao động, Oshima đã vạch ra 5 bước để thực hiện mục tiêu này: Một là, xây dựng cơ sở hạ tầng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 24 cho thuỷ lợi, tiêu nước, vận tải, giáo dục, điện khí hoá và công nghiệp cơ bản để tạo ra nhiều việc trong những tháng nhàn rỗi. Hai là, việc làm tăng dẫn đến thu nhập của hộ nông dân tăng, họ có thể chi tiêu nhiều hơn cho hạt giống, phân hoá học, thuốc trừ sâu.
để mở rộng quy mô sản xuất. Ba là, cùng với thu nhập tăng, nhu cầu về mở rộng quy mô tăng sẽ tạo thêm việc làm cho các hoạt động không thuộc diện cày cấy (như chăn nuôi, nghề cá, sản phẩm lâm nghiệp), một số sản phẩm có thể xuất khẩu ra nước ngoài vì chế biến và canh tác tốt hơn. Bốn là, nông nghiệp đa dạng hoá làm tăng việc làm phi nông nghiệp cho các thành viên trong gia đình (như điều khiển, phân loại, đóng gói.), tác động của ngành phi nông nghiệp này ngày càng mở rộng vì nó liên kết việc xây dựng các kết cấu hạ tầng nông thôn với các hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, thương mại và dịch vụ. Cuối cùng, bước thứ năm, thu nhập cao đẻ ra nhu cầu sử dụng các hàng hoá công nghiệp, tạo ra thị trường cho ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu, khiến ngành này có thể tăng quy mô sản xuất.
Khi đó di dân từ các khu vực nông thôn đến thành thị để phát triển các ngành công nghiệp và các dịch vụ hỗ trợ ngày càng tăng. Quá trình này diễn ra liên tục, trong nhiều năm. Dấu hiệu kết thúc giai đoạn hai là tốc độ tăng trưởng việc làm có biểu hiện lớn hơn tốc độ tăng trưởng lao động, làm cho thị trường lao động bắt đầu bị thu hẹp, tiền lương thực tế tăng. • Giai đoạn 3: Sau khi có đầy đủ việc làm Vì rằng quá trình diễn biến các bước kể trên tiếp tục và kéo dài trong nhiều năm làm cho các ngành kinh tế trong nước phát triển khá mạnh.
Khu vực dịch vụ cũng ngày càng được mở rộng nhằm phục vụ sản xuất nông nghiệp, các ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu và công nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu. Tất cả đã làm cho hiện tượng thiếu lao động trở nên ngày càng phổ biến trong tất cả các ngành và các khu vực của nền kinh tế. Vì vậy, quan điểm của Oshima trong giai đoạn này là phải đầu tư phát triển theo chiều sâu trên toàn bộ các ngành kinh tế. Một mặt, trong nông nghiệp cần hướng tới sử dụng máy móc thiết bị thay thế lao động và áp dụng phương pháp công nghệ sinh học nhằm tăng sản lượng.
Mặt khác, khu vực công nghiệp tiếp tục phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 25 theo hướng thay thế sản phẩm nhập khẩu và hướng về xuất khẩu với sự chuyển dịch dần về cơ cấu sản xuất sản phẩm. Các ngành sản xuất sản phẩm có dung lượng lao động cao sẽ giảm dần và các ngành sản xuất sản phẩm có dung lượng vốn cao sẽ tăng lên. Vào thời kỳ này, sự quá độ từ nông nghiệp chuyển sang công nghiệp được hoàn thành và nền kinh tế chuyển sang giai đoạn tiếp sau, là sự quá độ từ công nghiệp sang dịch vụ. Giai đoạn ba kết thúc tức là nền kinh tế đã phát triển đến giai đoạn phát triển cao nhất.
Lựa chọn mô hình lý thuyết và mô hình kinh tế lượng để phân tích tác động của các nhân tố đến tăng trưởng nông nghiệp 1. Lựa chọn mô hình lý thuyết Các mô hình lý thuyết nêu trên đều nhận định phát triển nông nghiệp cần trải qua một thời gian tương đối dài. Nhưng mỗi lý thuyết kinh tế lại đưa ra những xu hướng khác nhau cho quá trình phát triển nông nghiệp. Đối với lý thuyết của Lewis, ông xây dựng mô hình trên cơ sở khả năng dịch chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và nhu cầu thu hút lao động của khu vực công nghiệp theo khả năng tích luỹ vốn của khu vực này.
Tuy nhiên trên thực tế, khi khu vực công nghiệp có vốn tích luỹ, nó có thể đầu tư vào những ngành sản xuất có hàm lượng kỹ thuật – công nghệ cao, và như vậy ý nghĩa của việc giải quyết việc làm cho khu vực nông nghiệp sẽ không còn nữa. Bên cạnh đó, mô hình chỉ ra rằng khi khu vực nông nghiệp có dư thừa lao động, tăng trưởng kinh tế được quyết định bởi khả năng tích luỹ và đầu tư của khu vực công nghiệp. Trên thực tế, khu vực thành thị vẫn có tình trạng dư thừa lao động, còn khu vực nông thôn cũng có thể tự giải quyết tình trạng dư thừa lao động thông qua các hình thức tự tạo việc làm tại chỗ mà không cần phải chuyển ra thành thị. Mô hình lý thuyết của ba nhà kinh tế học Todaro, Park và Oshima đều phân chia quá trình phát triển nông nghiệp thành 3 giai đoạn.
Mỗi giai đoạn tương ứng với những đặc trưng riêng và áp dụng các biện pháp khác nhau để tiến hành sản xuất. Tuy nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 26 trong 3 lý thuyết này, chỉ có Oshima đề cập sâu nhất tới tiền đề của sự tăng trưởng kinh tế trong các nước Châu Á gió mùa. Trong mô hình của Oshima, sự phát triển được bắt đầu bằng việc vẫn giữ lao động trong nông nghiệp, nhưng cần tạo thêm nhiều việc làm trong thời kỳ nhàn rỗi. Tiếp theo, khu vực nông thôn sẽ sử dụng lao động nhàn rỗi vào vào các ngành sản xuất công nghiệp sử dụng nhiều lao động, tăng thu nhập cho nông dân, tạo điều kiện mở rộng thị trường trong nước cho các ngành công nghiệp và dịch vụ.
Khi thị trường lao động khan hiếm hơn, các nông trại, xí nghiệp sẽ chuyển sang cơ giới hoá để tăng năng suất lao động và tăng thu nhập trong nước. Oshima cho rằng quá trình tăng trưởng kinh tế phải dựa trên động lực tích luỹ và đầu tư đồng thời ở cả hai khu vực kinh tế và bắt đầu từ nông nghiệp. Thông qua xem xét các mô hình lý thuyết đã được nêu trên, đồng thời đối chiếu với đặc điểm tự nhiên, điều kiện về kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL, tác giả nhận thấy rằng ứng dụng mô hình Harry T. Oshima vào thực tiễn nông nghiệp ĐBSCL sẽ có thể đẩy mạnh được tăng trưởng nông nghiệp của vùng trong tương lai.
Lựa chọn mô hình kinh tế lượng Hầu hết các nhà kinh tế học đều cho rằng vốn, lao động, tài nguyên thiên nhiên và tiến bộ kỹ thuật là 4 yếu tố cơ bản tác động đến tăng trưởng kinh tế. Mối quan hệ tác động của các yếu tố này đến tăng trưởng kinh tế được biểu diễn dưới dạng hàm sản xuất tổng quát: Y = F (K, L, R, T). Tuy nhiên đây mới chỉ là phương trình khái quát, muốn đo lường được mức độ tác động của từng nhân tố đến tăng trưởng kinh tế cần phải có một phương trình cụ thể. Trước yêu cầu này, nhà toán học Charles Cobb và nhà kinh tế học Paul Douglas đã đưa ra phương trình cụ thể (ký hiệu là hàm sản xuất Cobb – Douglas) có dạng: Y = aKα Lβ (1) Y: Tổng sản lượng quốc gia (GDP) K: Quy mô sản xuất L: Quy mô lao động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 27 a: Hệ số tăng trưởng tự định.
Trong phân tích kinh tế nó còn được gọi là năng suất các yếu tố tổng hợp (Total Factors of Product – TFP), bao gồm các yếu tố công nghệ, thể chế chính trị và một số yếu tố khác chưa được đề cập đến trong mô hình. α: Hệ số co giãn của GDP theo vốn khi L không đổi β: Hệ số co giãn của GDP theo lao động khi K không đổi Tổng hệ số co giãn (α + β) cho biết xu hướng của hàm sản xuất về sức sinh lời theo quy mô Nếu (α + β) = 1: Sức sinh lời hoặc năng suất biên ổn định. Nếu (α + β) > 1: Sức sinh lời hoặc năng suất biên tăng dần. Nếu (α + β) < 1: Sức sinh lời hoặc năng suất biên giảm dần.
Phương trình (1) có thể viết lại dưới dạng tuyến tính: LnY = Lna + αLnK + βLnL (2) Phương trình (2) cho biết tốc độ tăng trưởng GDP được đóng góp từ 3 yếu tố: công nghệ, vốn sản xuất và lao động. Để ước lượng α và β, có thể sử dụng phương pháp bình phương bé nhất (Ordinary Least Square – OLS) thông qua phần mềm Eview hoặc SPSS. Ứng dụng phương pháp hồi quy đa biến trong phần mềm Eview để xác định mối liên hệ giữa các yếu tố tác động (biến độc lập) đến tăng trưởng kinh tế (biến phụ thuộc) dựa trên đánh giá của các giá trị thống kê sau: -R2 cho biết mức độ % của biến phụ thuộc được giải thích bởi các biến độc lập trong mô hình. -Hệ số hồi quy quy đổi (Standardized coefficients) cho biết tầm quan trọng của mỗi yếu tố đóng góp đối với sự thay đổi của biến phụ thuộc.
-Trình độ ý nghĩa (Significance, Sig.) cho biết có hay không mối liên hệ tuyến tính giữa các biến độc lập đối với biến phụ thuộc trong mô hình.