Đặt vấn đề Xã hội ngày càng phát triển cùng theo đó hàng loạt các vấn đề cần phải giải quyết. Hiện nay vấn đề về làm sao để vừa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái là vấn đề không chỉ diễn ra ở nước ta mà còn diễn ra trên toàn thế giới. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường thì vấn đề về môi trường đang ngày càng nghiêm trọng. Và hiện tượng ô nhiễm môi trường không chỉ diễn ra ở các nước phát triển mà còn ở các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam.
Hiện nay ô nhiễm và suy giảm chất lượng môi trường đang ngày càng trầm trọng hơn không chỉ ô nhiễm không khí mà còn ô nhiễm về đất, nước và hậu quả mà chúng mang lại là ảnh hưởng rất nhiều về mọi mặt của đời sống con người. Nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này là do ý thức, các hoạt động trong quá trình sản xuất và sinh hoạt của con người tạo ra lượng chất thải ngày càng nhiều và phong phú trong khi các biện pháp xử lý thì kém hiệu quả đã làm cho môi trường ngày một tồi tệ hơn. Vì vậy, việc giám sát, bảo vệ môi trường đang là một vấn đề cấp bách. Một chỉ thị là một thông số được sử dụng để đơn giản hóa, lượng hóa và truyền đạt một vấn đề.
Trong lĩnh vực môi trường, một lĩnh vực vô cùng phức tạp, rõ ràng cần phải xác định các chỉ thị để định lượng các khía cạnh quan trọng của môi trường nhằm đơn giản hóa những khía cạnh này. Theo đó, bạn có thể truyền đạt những thông tin môi trường đối với mọi đối tượng và cung cấp thông tin để lập báo cáo hiện trạng môi trường. Rõ ràng là càng áp dụng nhiều chỉ thị (với chất lượng ở mức chấp nhận được), ta càng có khả năng mô tả chi tiết hơn về các diễn biến của môi trường. Mô hình DPSIR là mô hình mô tả mối quan hệ tương hỗ giữa Động lực - (D) - Áp lực (P) - Hiện trạng (S) - Tác động (I) - Đáp ứng (R) được lựa chọn làm mô hình định hướng cho hoạt động xây dựng chỉ thị môi trường.
Mô hình này rất mạnh trong việc cung cấp một cái nhìn tổng quát về bối cảnh vấn đề môi trường và cũng như minh họa và làm rõ những mối quan hệ nhân - quả n 2 nói chung. Tuy nhiên, đối với từng phần riêng lẻ trong mối liên hệ nhân - quả thì các chỉ thị thì lại cho phép xác định và giúp ta hiểu được về các thành phần phụ thuộc lẫn nhau riêng lẻ của chúng mà trên cơ sở đó có thể phân tích các xu hướng. Để nâng cao hiệu quả của việc giám sát, đánh giá một cách tổng thể về hiện trạng, diễn biến môi trường trong quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn; hậu quả do ô nhiễm môi trường. Việc sử dụng mô hình DPSIR sẽ xác định rõ các loại chỉ thị môi trường để có thể đánh giá được hiện trạng môi trường, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường và có những biện pháp tác động hiệu quả đến hoạt động gây ô nhiễm môi trường.
Xã Thiện Long, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn với sự phát triển sản xuất nông nghiệp, việc buôn bán và khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên đã nảy sinh những tác động đến môi trường như rác thải nông nghiệp, nước thải sinh hoạt, cạn kiệt nguồn tài nguyên… đòi hỏi các biện pháp bảo vệ và quản lý môi trường hiệu quả để ngăn ngừa và khắc phục những tác động xấu đến sức khỏe của con người, tài nguyên thiên nhiên. Xuất phát từ thực tiễn trên. Được sự nhất trí của Ban Giám Hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Tài Nguyên - Môi Trường, dưới sự hướng dẫn của Ths. Nguyễn Ngọc Sơn Hải tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Ứng dụng mô hình DPSIR trong việc xây dựng chỉ thị môi trường tại xã Thiện Long, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn”.
Mục tiêu của đề tài Mục tiêu tổng quát của đề tài là sử dụng mô hình DPSIR để xác định các chỉ thị môi trường và các vấn đề liên quan đến công tác quản lý Bảo vệ môi trường tại xã Thiện Long, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. Các mục tiêu cụ thể như sau: - Đánh giá tình hình phát triển kinh tế - xã hội của xã Thiện Long, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. - Khảo sát và đánh giá tình hình sử dụng tài nguyên của xã Thiện Long, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. n 3 - Xây dựng chỉ thị môi trường dựa trên cơ sở tìm hiểu và phân tích mô hình DPSIR tại địa phương.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Quá trình thực hiện làm đề tài giúp cho sinh viên vận dụng kiến thức đã học vào thực tế. - Tạo cơ hội cho sinh viên tiếp cận với thực tế để hiểu rõ hơn về các kiến thức đã học được trong sách vở và áp dụng lý thuyết vào thực tế. - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra nhiều kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác quản lý sau này.
- Vận dụng và phát huy kiến thức đã học tập và nghiên cứu. - Là báo cáo tốt nghiệp cho sinh viên. Ý nghĩa thực tiễn - Nâng cao nhận thức của người dân về công tác quản lý và Bảo vệ Môi trường tại khu vực sinh sống. - Đánh giá hiện trạng môi trường, xác định được những tác động, áp lực gây ô nhiễm môi trường tại địa phương và mức độ ảnh hưởng của chúng.
- Xây dựng được bộ chỉ thị môi trường phục vụ cho công tác đánh giá chất lượng môi trường, quy hoạch môi trường và quản lý môi trường. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở pháp lý Một số văn bản pháp lý có liên quan về mô hình DPSIR và ứng dụng trong việc nghiên cứu chỉ thị môi trường: - Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam số 52/2005/QH11 ngày 29 tháng 11 năm 2005 của Quốc Hội. - Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng số 29/2004/QH11 ngày 30 tháng 12 năm 2004 của Quốc Hội.
- Luật Đất đai số 13/2003/QH11 ngày 26 tháng 11 năm 2003 của Quốc Hội. - Nghị định số 80/2006/NĐ-CP ngày 09 tháng 08 năm 2006 của Chính Phủ quy định chi tiết về hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo vệ Môi trường. - Nghị định số 21/2008/NĐ-CP ngày 28 tháng 02 năm 2008 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 80/2006/NĐ-CP ngày 09 tháng 08 năm 2006 của Chính Phủ quy định chi tiết về hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo vệ Môi trường. - Thông tư số 09/2009/TT-BTNMT ngày 11 tháng 08 năm 2009 quy định về xây dựng và quản lí các chỉ thị môi trường Quốc gia.
- Thông tư số 08/2010/TT-BTNMT ngày 18 tháng 03 năm 2010 quy định việc xây dựng Báo cáo hiện trạng môi trường cấp Quốc gia, Bộ ngành và địa phương. - Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 02 tháng 12 năm 2003 phê duyệt Chiến lược Bảo vệ Môi trường Quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020. - Quyết định số 166/2012/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 21 tháng 02 năm 204 phê duyệt Chiến lược Bảo vệ Môi trường Quốc gia đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Cơ sở khoa học 2.
Một số khái niệm - Môi trường (MT): Theo quy định của Luật Bảo vệ Môi trường năm 2005: Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh n 5 con người có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật. - Thành phần môi trường: là yếu tố vật chất tạo thành môi trường như đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình thái vật chất khác. - Hoạt động bảo vệ môi trường: là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học. - Ô nhiễm môi trường: là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật.
- Suy thoái môi trường: là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đối với con người và sinh vật. - Báo cáo hiện trạng môi trường: là báo cáo cung cấp các thông tin về hiện trạng và diễn biến môi trường, nguyên nhân gây ô nhiễm, suy thoái môi trường và tác động tới sức khỏe con người, kinh tế - xã hội, hệ sinh thái và môi trường tự nhiên, từ đó phân tích nhu cầu xây dựng các chính sách môi trường và hiệu quả của các chính sách đó. [1] - Báo cáo hiện trạng môi trường là thuật ngữ sử dụng chung cho ba loại báo cáo: Báo cáo môi trường quốc gia, Báo cáo hiện trạng môi trường cấp tỉnh và Báo cáo tình hình tác động môi trường của ngành, lĩnh vực. - Mô hình DPSIR: Là mô hình mô tả mối quan hệ tương hỗ giữa Động lực - D (phát triển kinh tế - xã hội, nguyên nhân sâu xa của các biến đổi môi trường) - Áp lực - P (các nguồn chất thải trực tiếp gây ô nhiễm và suy thoái môi trường) - Hiện trạng - S (hiện trạng chất lượng môi trường) - Tác động - I (tác động của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe cộng đồng, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và môi trường sinh thái) - Đáp ứng - R (các giải pháp bảo vệ môi trường).
n 6 - Chỉ thị môi trường: Là thông số cơ bản phản ánh các yếu tố đặc trưng của môi trường phục vụ mục đích đánh giá, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường, lập báo cáo đánh giá hiện trạng môi trường. Vai trò, ý nghĩa của việc xây dựng bộ chỉ thị môi trường 2. Vai trò - Phản ánh hiện trạng và xu hướng biến đổi chất lượng môi trường (CLMT), đảm bảo tính phòng ngừa của công tác quản lí môi trường (QLMT). - Cung cấp thông tin cho người ra quyết định hay là các nhà quản lí, các nhà hoạch định chiến lược, cân nhắc các vấn đề môi trường và kinh tế - xã hội (KT - XH) đảm bảo nhu cầu phát triển bền vững (PTBV): + Vấn đề đang tiến triển như thế nào?