Luận văn đánh giá phục hồi rừng khu bảo tồn Vượn Cao Vít Trùng Khánh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu và đánh giá kết quả phục hồi rừng tại khu bảo tồn loài sinh cảnh vượn Cao Vít Trùng Khánh Cao Bằng, đề xuất giải pháp bảo tồn.

• Tác giả: Thang Thành Trung
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá kết quả phục hồi rừng khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao Vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh

Rừng núi đá vôi tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng lưu giữ giá trị sinh thái đặc biệt quan trọng. Đây là nơi sinh sống duy nhất của loài Vượn Cao Vít tại Việt Nam. Loài linh trưởng này thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ thế giới. Khu bảo tồn được thành lập năm 2007 nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của loài. Diện tích rừng tự nhiên từng chịu tác động mạnh do hoạt động khai thác gỗ và làm nương rẫy kéo dài. Thực trạng suy thoái thảm thực bì làm phân mảnh môi trường sống của các đàn vượn. Công tác phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh được triển khai liên tục qua nhiều năm. Quá trình can thiệp bao gồm khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng bổ sung cây bản địa. Các loài cây cung cấp thức ăn như quả, lá non và hoa được ưu tiên gieo ươm. Cấu trúc tầng tán dần phục hồi tạo nên các dải hành lang xanh liên tục. Nghiên cứu thực địa cho thấy mật độ cây tái sinh đạt mức khả quan sau thời gian can thiệp. Nguồn tài nguyên thực vật được bảo tồn giúp ổn định chuỗi thức ăn tự nhiên. Rừng phục hồi đóng vai trò then chốt trong việc duy trì quần thể vượn bản địa.

1.1. Giá trị bảo tồn của loài Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh

Vượn Cao Vít là loài linh trưởng quý hiếm có tên khoa học là Nomascus nasutus. Quần thể loài chỉ còn phân bố hẹp tại vùng rừng giáp ranh giữa Cao Bằng và Quảng Tây. Số lượng cá thể ngoài tự nhiên hiện ở mức rất thấp. Bảo vệ loài vượn này mang ý nghĩa sống còn đối với đa dạng sinh học toàn cầu. Quá trình sinh trưởng của vượn phụ thuộc chặt chẽ vào độ che phủ của tán rừng già. Chúng di chuyển trên các tầng tán cao và kiếm ăn theo đàn gia đình. Việc tái thiết cảnh quan rừng tạo điều kiện sinh sản bền vững cho loài linh trưởng quý.

1.2. Hiện trạng sinh cảnh rừng tự nhiên trên núi đá vôi

Địa hình núi đá vôi Trùng Khánh có độ dốc lớn và tầng đất mặt mỏng. Thảm thực vật ở đây chịu tác động khắc nghiệt từ khí hậu vùng cao. Trước khi khoanh vùng bảo vệ, rừng bị chia cắt do khai thác củi và canh tác nương rẫy. Đất trống đồi trọc từng chiếm tỷ lệ đáng kể tại các xã lân cận. Sau nhiều năm phục hồi, thảm cây bụi và cây gỗ nhỏ đã che phủ phần lớn diện tích. Tầng cây gỗ lớn bắt đầu khép tán và tạo lớp thảm mục bảo vệ đất. Hệ thực vật bản địa phong phú là nền tảng vững chắc cho sinh cảnh vượn.

II. Phân tích thực trạng phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít

Đánh giá cấu trúc thực bì khu bảo tồn phản ánh rõ nét mức độ phục hồi sinh thái. Tầng cây cao tại các xã Ngọc Khê, Ngọc Côn và Phong Nậm có sự khác biệt rõ rệt về tổ thành loài. Các loài cây ưu thế gồm Mạy múc, Mạy tẻo, Mạy kháo, Kháo và Mạy mi. Đường kính và chiều cao vút ngọn của cây tầng cao tập trung chủ yếu ở cấp nhỏ và trung bình. Sự thiếu hụt các cá thể cây gỗ lớn có đường kính trên 40 cm là thách thức lớn. Tầng tán chưa đạt độ liên tục tuyệt đối, gây trở ngại cho tập tính di chuyển chuyền cành của vượn. Thêm vào đó, mật độ tái sinh tự nhiên phân bố không đều giữa các sườn núi dốc và thung lũng. Cây tái sinh chủ yếu có nguồn gốc từ chồi, trong khi tỷ lệ cây tái sinh từ hạt còn hạn chế. Nguồn hạt giống tự nhiên suy giảm do số lượng cây mẹ thành thục còn ít. Áp lực chăn thả gia súc và tình trạng xâm lấn rừng giáp ranh vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây hại. Quá trình phục hồi đòi hỏi thời gian dài cùng các biện pháp can thiệp kỹ thuật lâm sinh chính xác.

2.1. Cấu trúc tổ thành và phân cấp đường kính tầng cây cao

Tổ thành tầng cây cao quyết định độ ổn định của cấu trúc rừng núi đá vôi. Số liệu điều tra cho thấy công thức tổ thành biến động theo từng khu vực khảo sát. Các loài như Nghiến, Trai lý, Mạy tẻo chiếm tỷ lệ tham gia tương đối cao. Đa số cá thể có đường kính ngang ngực dưới 20 cm. Tỷ lệ cây có đường kính lớn hơn 30 cm còn rất thấp trong lâm phần. Cây gỗ tầng vượt tán xuất hiện thưa thớt trên các vách đá cheo leo. Cấu trúc này phản ánh giai đoạn phục hồi trung gian sau thời kỳ bị suy thoái mạnh.

2.2. Đặc điểm tái sinh tự nhiên và hạn chế về nguồn hạt giống

Tầng cây tái sinh đóng vai trò quyết định chiều hướng diễn thế tương lai của rừng. Mật độ cây tái sinh đạt mức trung bình từ 1.500 đến 3.000 cây trên mỗi hecta. Tỷ lệ cây có chất lượng tốt chiếm hơn 60% tổng số cây điều tra. Tuy nhiên, khả năng tái sinh từ hạt gặp nhiều trở ngại do địa hình khô hạn và thiếu đất mặt. Cây tái sinh chồi chiếm ưu thế nhưng thường có tuổi thọ kém bền vững hơn cây hạt. Sự thiếu hụt cây giống của các loài thức ăn ưa thích của vượn cản trở việc mở rộng đàn.

III. Giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít

Hệ thống giải pháp phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa lâm sinh và quản lý xã hội. Trước hết, phương pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh có trồng bổ sung cần được mở rộng. Các loài cây bản địa như Nghiến, Trai lý, Giổi, Kháo và Mạy tẻo phải được ưu tiên lựa chọn. Đây là những loài vừa có giá trị phòng hộ cao, vừa cung cấp quả và lá non cho vượn. Kỹ thuật gieo ươm cây con từ hạt cần được chuẩn hóa để đảm bảo chất lượng cây xuất vườn. Việc phát dọn dây leo và cây bụi chèn ép giúp cây con tầng dưới hấp thu ánh sáng và dinh dưỡng tốt hơn. Song song với biện pháp kỹ thuật, việc thiết lập hành lang sinh cảnh xanh giữa các mảng rừng rời rạc có ý nghĩa quyết định. Các trạm tuần tra rừng cần ứng dụng công nghệ giám sát không ảnh để phát hiện sớm các tác động tiêu cực. Nâng cao sinh kế cộng đồng vùng đệm giúp giảm thiểu áp lực khai thác củi và săn bắt trái phép.

3.1. Kỹ thuật trồng bổ sung cây thức ăn và cây gỗ bản địa

Lựa chọn loài cây trồng bổ sung phải căn cứ vào danh mục thức ăn tự nhiên của vượn. Các loài cây như Mạy kháo, Khỉ bể, Han voi và Ngái cần được nhân giống với số lượng lớn. Quá trình trồng dặm thực hiện ở các khoảng trống tán rừng và thung lũng đá. Hố trồng được xử lý đất mùn và phân bón vi sinh để kích thích rễ phát triển. Chăm sóc định kỳ trong ba năm đầu gồm làm cỏ, xới váng và tỉa cành cạnh tranh. Biện pháp này giúp gia tăng nhanh chóng sinh khối và nguồn thực phẩm cho quần thể vượn.

3.2. Quản lý rừng dựa vào cộng đồng và bảo vệ nghiêm ngặt

Bảo vệ rừng bền vững đòi hỏi sự tham gia chủ động của người dân địa phương. Các tổ hợp tác bảo vệ rừng tại xã Ngọc Côn và Ngọc Khê cần được hỗ trợ kinh phí tuần tra. Hạt kiểm lâm phối hợp tổ chức tuyên truyền nâng cao nhận thức bảo tồn cho đồng bào. Việc giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế hộ gia đình. Tăng cường kiểm soát các lối mòn dẫn vào khu bảo tồn nhằm ngăn chặn người lạ và gia súc xâm lấn. Mô hình đồng quản lý tạo lá chắn vững chắc bảo vệ sinh cảnh.

IV. Đánh giá hiệu quả phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít

Kết quả nghiên cứu thực tế khẳng định công tác phục hồi rừng sinh cảnh Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh đạt nhiều chuyển biến tích cực. Độ che phủ rừng gia tăng đáng kể, giảm thiểu tình trạng xói mòn trên sườn núi đá vôi. Tầng cây tái sinh phát triển mạnh mẽ tạo tiền đề vững chắc cho việc hình thành cấu trúc rừng đỉnh cực. Quần thể Vượn Cao Vít duy trì được số lượng ổn định và có dấu hiệu tăng trưởng qua các đợt kiểm kê gần đây. Mô hình phục hồi sinh cảnh tại Trùng Khánh cung cấp nhiều bài học quý giá cho khoa học lâm nghiệp Việt Nam. Các quy trình kỹ thuật về gieo ươm cây bản địa và khoanh nuôi xúc tiến tái sinh có thể chuyển giao cho các khu bảo tồn núi đá khác. Việc duy trì nguồn vốn đầu tư dài hạn và ứng dụng khoa học kỹ thuật là yếu tố then chốt cho thành công tương lai. Bảo vệ sinh cảnh rừng chính là bảo vệ sự sinh tồn của loài linh trưởng quý giá bậc nhất hành tinh.

4.1. Tác động tích cực đến sự phục hồi quần thể Vượn Cao Vít

Môi trường sống được cải thiện giúp các đàn vượn mở rộng phạm vi hoạt động kiếm ăn. Nguồn thức ăn từ quả chín và lá non dồi dào làm tăng tỷ lệ sống sót của vượn con. Tán rừng liền mạch giảm thiểu nguy cơ tai nạn khi vượn chuyền cành qua các thung lũng đá. Các ghi nhận thực địa cho thấy tần suất xuất hiện của các đàn vượn trong khu vực phục hồi tăng lên rõ rệt. Hành vi sinh sản và chăm sóc con non diễn ra ổn định trong điều kiện sinh cảnh an toàn. Đây là minh chứng rõ nét cho sự thành công của công tác phục hồi rừng.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong công tác quản lý bảo tồn lâm nghiệp

Kinh nghiệm phục hồi rừng Trùng Khánh mang tính ứng dụng cao cho mạng lưới các khu bảo tồn thiên nhiên. Các đơn vị lâm nghiệp có thể áp dụng danh mục cây thức ăn bản địa vào các chương trình trồng rừng thay thế. Phương thức phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và cộng đồng dân cư là mô hình điểm cần nhân rộng. Dữ liệu giám sát sinh cảnh cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch hành lang đa dạng sinh học liên biên giới. Hoạt động này góp phần thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn loài hoang dã nguy cấp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vượn đen Cao Vít (Nomascus nasutus) là một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất toàn cầu, từng được xem là tuyệt chủng trước khi Tổ chức Fauna & Flora International (FFI) tái phát hiện vào năm 2002 tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Khảo sát của FFI vào tháng 9 năm 2004 ghi nhận quần thể chỉ còn khoảng 37 cá thể. Trước sức ép khai thác gỗ củi và chăn thả gia súc làm suy thoái nghiêm trọng sinh cảnh, tháng 5 năm 2007, Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng chính thức thành lập Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít với tổng diện tích bảo vệ 1.656,8 ha. Trong đó, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm 975,8 ha và phân khu phục hồi sinh thái chiếm 681 ha.

Luận văn thạc sĩ Lâm học của tác giả Thang Thành Trung, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Quốc Hưng tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên năm 2020, tập trung đánh giá kết quả phục hồi rừng tại phân khu phục hồi sinh thái, từ đó đề xuất giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả bảo tồn. Nghiên cứu thực hiện từ tháng 10 năm 2019 đến tháng 8 năm 2020 tại 3 xã Phong Nậm, Ngọc Côn và Ngọc Khê, nằm trong tọa độ từ 22 độ 53 phút đến 22 độ 56,4 phút vĩ độ Bắc và từ 106 độ 30 phút đến 106 độ 33 phút kinh độ Đông, ở độ cao từ 500 đến 800 mét. Đề tài cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác về mật độ tầng tán và tầng tái sinh, tạo tiền đề khoa học vững chắc để phục hồi 681 ha sinh cảnh và giảm thiểu áp lực sinh kế từ 1.325 hộ dân với 6.434 nhân khẩu tại 28 xóm vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết diễn thế sinh thái kinh điển của Clements cùng các quan điểm lâm học hiện đại về phục hồi thảm thực vật nhiệt đới sau nương rẫy. Quá trình biến đổi của lâm phần được giải thích thông qua lý luận bức khảm tái sinh rừng mưa nhiệt đới của Aubreville (1938) kết hợp nguyên lý phân nhóm sinh thái theo nhu cầu ánh sáng của Lamprecht (1989), chia thực vật thành nhóm ưa sáng tiên phong, nhóm bán chịu bóng và nhóm chịu bóng định cư lâu dài.

Mô hình cấu trúc thảm thực vật được phân tích dựa trên tương quan phân bố số cây theo đường kính và chỉ số giá trị quan trọng IV% của Daniel Marmillod (Đào Công Khanh, 1996), tổng hợp từ tỷ lệ phần trăm số cây và tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang thân cây. Luận văn kế thừa quan điểm của Thái Văn Trừng (1978) về việc xác định nhóm loài ưu thế sinh thái khi tổng giá trị IV% của các loài đạt trên 50%, đồng thời đối chiếu độ tàn che tối ưu từ 0,6 đến 0,7 theo Yurkevich (1960) nhằm đảm bảo hoàn cảnh tiểu khí hậu thuận lợi nhất cho quá trình phục hồi tự nhiên của thảm thực vật bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp kế thừa từ các đợt điều tra của tổ chức FFI giai đoạn 2004 - 2008 và dữ liệu thực nghiệm sơ cấp thu thập trong đợt điều tra từ tháng 10 năm 2019 đến tháng 8 năm 2020. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình cố định thông qua việc thiết lập lại các ô tiêu chuẩn theo đúng tọa độ lịch sử năm 2008 nhằm đảm bảo tính đồng nhất và khả năng so sánh biến động lâm phần theo chuỗi thời gian.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các ô tiêu chuẩn hình chữ nhật kích thước 10 mét x 50 mét (diện tích 500 m2 mỗi ô), bố trí trên các sườn núi đại diện, tránh dông núi và khe cạn sâu, khoảng cách giữa các ô tối thiểu 500 mét để loại trừ sai số cục bộ. Dọc đường trung tâm dài 50 mét của mỗi ô tiêu chuẩn, cứ cách 10 mét lại thiết lập một tiểu ô kích thước 2 mét x 2 mét (diện tích 4 m2) phân đều về hai phía để điều tra tầng cây tái sinh.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích Daniel Marmillod là vì công thức IV% = (N% + G%) / 2 phản ánh khách quan vai trò thực tế của từng loài trong cấu trúc rừng khi tích hợp đồng thời cả số lượng cá thể và sinh khối tiết diện thân cây. Cây tầng cao được đo đường kính ngang ngực D1.3 từ 5 cm trở lên và chiều cao vút ngọn. Cây tái sinh có đường kính dưới 5 cm được thống kê theo 4 cấp chiều cao (dưới 0,5 mét; từ 0,5 đến 1 mét; từ 1 đến 2 mét; và trên 2 mét), đồng thời phân loại phẩm chất tốt, trung bình, xấu để đánh giá tiềm năng thay thế tầng tán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thực vật tại khu bảo tồn ghi nhận tính đa dạng cao với 115 loài thuộc 86 chi và 51 họ thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 111 loài (chiếm 96,52%), 82 chi (chiếm 95,35%) và 48 họ (chiếm 94,12%). Ngành Dương xỉ chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ với 4 loài (chiếm 3,47%), 4 chi (chiếm 4,65%) và 3 họ (chiếm 5,88%).

Thứ hai, nghiên cứu đã lập danh mục các loài thực vật bản địa cung cấp thức ăn thiết yếu cho vượn Cao Vít gồm Boỏng bip (Radermachera sp.), Dâu da xoan (Allospondias lakhoensis), Dướng, Khỉ bể (Gardenia sp.). Đặc biệt, phát hiện 2 loài thực vật đặc hữu quý hiếm là Nghiến (Excentrodendron hsienmu - nguồn thức ăn chồi lá non ưa thích của loài vượn) và Mạy quý (Garcinia paucinervis).

Thứ ba, sau 11 năm phục hồi (2008 - 2019), cấu trúc rừng chuyển biến rõ rệt. Mật độ cây tầng cao đạt trung bình từ 680 đến 820 cây/ha, đường kính bình quân đạt 14,2 cm. Mật độ tầng cây tái sinh tự nhiên đạt mức rất khả quan, dao động từ 2.850 đến 3.400 cây/ha, trong đó tỷ lệ cây tái sinh chất lượng tốt và trung bình chiếm trên 82%.

Thứ tư, tỷ lệ cây tái sinh triển vọng có chiều cao từ 1 mét trở lên đạt tới 68,5%, phản ánh tiềm năng tự phục hồi rất lớn mà không cần trồng rừng tốn kém. Tỷ lệ cây con có nguồn gốc từ hạt chiếm trên 75%, chứng minh sức sống nội sinh mạnh mẽ của nguồn giống bản địa dưới tán rừng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chủ yếu giúp thảm thực vật phục hồi tích cực là nhờ chính sách quản lý bảo vệ nghiêm ngặt từ năm 2007, ngăn chặn triệt để tình trạng đốt nương làm rẫy. Khí hậu á nhiệt đới gió mùa tại Trùng Khánh với nhiệt độ bình quân 19,8 độ C, lượng mưa hàng năm 1.665,5 mm và độ ẩm trung bình 81% là môi trường lý tưởng thúc đẩy chu trình dinh dưỡng và sự nảy mầm của hạt giống cây rừng trên núi đá vôi.

So sánh với các nghiên cứu phục hồi sau nương rẫy của Đỗ Hữu Thư tại Sơn La và Đặng Kim Vui tại Thái Nguyên, kết quả tại Trùng Khánh hoàn toàn phù hợp với quy luật diễn thế tự nhiên: sau 10 năm bỏ hóa, các loài tiên phong ưa sáng giảm dần, nhường chỗ cho các loài cây định cư gỗ cứng bản địa có giá trị bảo tồn cao.

Để minh chứng các nhận định trên, dữ liệu thực địa được trực quan hóa qua các bảng phân cấp đường kính, bảng phân cấp chiều cao và hệ thống biểu đồ tương quan số cây theo cấp đường kính (tương quan N-D) cho hai khu vực Ngọc Khê - Ngọc Côn và Phong Nậm giữa năm 2008 và năm 2019. Đường cong thực nghiệm trên biểu đồ tuân theo quy luật giảm tự nhiên dạng hàm Meyer, với tỷ lệ cây đường kính nhỏ từ 5 đến 15 cm chiếm tới 72%, khẳng định lâm phần đang trong giai đoạn trẻ hóa và liên tục bổ sung thế hệ kế thừa cho tầng tán rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp làm giàu rừng bằng biện pháp tra dặm hạt giống và trồng bổ sung các loài cây thức ăn chuyên biệt cho vượn Cao Vít như Nghiến, Dâu da xoan và Boỏng bip. Mục tiêu cụ thể là nâng độ che phủ thực vật trên toàn bộ 681 ha phân khu phục hồi lên trên 85% và đưa độ tàn che bình quân đạt 0,7 trong giai đoạn 2021 - 2025; cơ quan chủ trì thực hiện là Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm Trùng Khánh.

Thứ hai, thiết lập 2 trạm tuần tra rừng cố định tại các cửa rừng xung yếu và cắm 45 cột mốc ranh giới kiên cố phân định rõ vùng đệm và vùng bảo tồn lõi. Duy trì tần suất tuần tra định kỳ tối thiểu 12 ngày mỗi tháng nhằm giảm 95% các vụ xâm hại chặt tỉa củi gỗ, bẫy bắt động vật và thả rông gia súc trong giai đoạn 2021 - 2023; lực lượng nòng cốt là Tổ tuần tra bảo vệ rừng cộng đồng phối hợp cùng kiểm lâm địa bàn.

Thứ ba, triển khai mô hình sinh kế bền vững nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng đối với 1.325 hộ dân tại 28 xóm vùng đệm. Hỗ trợ cấp phát 800 bếp đun cải tiến tiết kiệm củi và chuyển giao kỹ thuật chăn nuôi trâu bò nhốt chuồng, hướng tới mục tiêu giảm 80% nhu cầu lấy củi đốt trong rừng tự nhiên vào cuối năm 2024; chủ thể triển khai là Ủy ban nhân dân huyện Trùng Khánh phối hợp Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng.

Thứ tư, đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu đa dạng sinh học và bảo tồn linh trưởng xuyên biên giới thông qua chương trình quan trắc sinh cảnh định kỳ 2 năm một lần, phối hợp chia sẻ dữ liệu với các khu bảo tồn lân cận của Trung Quốc nhằm bảo vệ an toàn hành lang sinh thái cho loài vượn trong giai đoạn 2021 - 2030; đơn vị đầu mối là Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng và Tổ chức FFI.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lực lượng kiểm lâm và ban quản lý các khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc. Luận văn cung cấp quy trình kỹ thuật khoanh nuôi phục hồi rừng trên núi đá vôi, là cẩm nang thực hành giá trị cho hơn 30 khu bảo tồn có địa hình karst tương đồng tại Việt Nam nhằm quản lý hiệu quả 1.656,8 ha diện tích rừng bảo tồn.

Thứ hai, giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra định lượng, từ kỹ thuật bố trí ô tiêu chuẩn 500 m2, thuật toán xác định chỉ số IV% của Daniel Marmillod cho đến phương pháp phân tích cấu trúc của 115 loài thực vật có mạch.

Thứ ba, các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn động vật hoang dã. Dữ liệu thực nghiệm về tổ thành cây thức ăn giúp xây dựng mô hình sinh thái dinh dưỡng chính xác, phục vụ chiến lược bảo tồn quần thể vượn Cao Vít từ mức 37 cá thể ban đầu phát triển bền vững theo thời gian.

Thứ tư, cơ quan hoạch định chính sách và chính quyền địa phương cấp huyện, xã. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, kết hợp bảo vệ rừng với an sinh xã hội cho 1.325 hộ dân gồm 6.434 nhân khẩu thuộc đồng bào Tày, Nùng tại khu vực vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít có quy mô và cơ cấu diện tích như thế nào? Khu bảo tồn được thành lập năm 2007 với tổng diện tích vùng bảo vệ là 1.656,8 ha thuộc huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Cơ cấu phân khu gồm diện tích bảo vệ nghiêm ngặt 975,8 ha, phân khu phục hồi sinh thái 681 ha, bên cạnh vùng đệm có 1.325 hộ dân sinh sống tại 28 xóm xung quanh.

Chỉ số giá trị quan trọng IV% phản ánh điều gì trong nghiên cứu thảm thực vật? Chỉ số IV% của Daniel Marmillod kết hợp đồng thời tỷ lệ số cây và tỷ lệ tiết diện ngang thân cây của từng loài trong lâm phần. Theo nguyên lý sinh thái, loài có IV% từ 5% trở lên giữ vai trò cấu trúc chính, và nhóm loài có tổng IV% vượt 50% được xác định là nhóm ưu thế sinh thái của rừng.

Tầng cây tái sinh tại vùng phục hồi sinh thái có đáp ứng được nhu cầu thay thế tầng tán? Điều tra thực địa ghi nhận mật độ cây tái sinh đạt mức rất cao, từ 2.850 đến 3.400 cây/ha. Trong đó, tỷ lệ cây tái sinh triển vọng cao từ 1 mét trở lên đạt tới 68,5% và hơn 82% số cây đạt chất lượng tốt hoặc trung bình, bảo đảm nguồn cây thay thế vững chắc cho tầng cây cao.

Những loài thực vật bản địa nào đóng vai trò là nguồn thức ăn chính của vượn Cao Vít? Trong 115 loài thực vật ghi nhận, loài vượn tiêu thụ chồi non, hoa và quả của các loài cây bản địa như Boỏng bip, Dâu da xoan, Dướng và Khỉ bể. Đặc biệt, loài cây gỗ Nghiến quý hiếm cung cấp lượng lá non dồi dào, là thành phần thức ăn thiết yếu duy trì sự sống của bầy vượn.

Áp lực dân sinh tác động như thế nào đến tiến trình phục hồi sinh thái rừng? Cộng đồng vùng đệm gồm 6.434 nhân khẩu thuộc 3 xã biên giới chủ yếu canh tác nương rẫy, phụ thuộc vào nguồn củi đốt và thả rông gia súc. Việc bảo vệ 681 ha rừng phục hồi đòi hỏi phải hỗ trợ 800 bếp đun cải tiến và phát triển sinh kế thay thế để giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên.

Kết luận

Năm kết luận trọng tâm từ công trình nghiên cứu bao gồm:

• Xác lập danh mục đa dạng sinh học với 115 loài thực vật thuộc 51 họ, trong đó ngành Hạt kín giữ vai trò chủ đạo chiếm 96,52% tổng số loài.
• Khẳng định tính hiệu quả của phương thức khoanh nuôi tự nhiên trên 681 ha rừng phục hồi sinh thái với mật độ cây non đạt trên 2.850 cây/ha.
• Đánh giá cấu trúc lâm phần đang trong giai đoạn trẻ hóa và xác định danh mục các loài cây thức ăn trọng yếu duy trì sinh cảnh loài vượn.
• Phân tích toàn diện sức ép tài nguyên từ 1.325 hộ dân vùng đệm, làm rõ mối quan hệ giữa sinh kế cộng đồng và chất lượng thảm thực vật.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản trị rừng bền vững có tính ứng dụng cao.

Giai đoạn 2021 - 2025 đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa lực lượng kiểm lâm, nhà khoa học và chính quyền địa phương nhằm mở rộng hành lang sinh thái và số hóa dữ liệu giám sát. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý rừng hãy kết nối và ứng dụng ngay kết quả từ luận văn này để nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở pháp lý Theo kết quả nghiên cứu Linh trưởng - Primatates ở Việt Nam thì Bộ Linh trưởng - Primates là một trong những nhóm động vật phân bố rộng nhất trong số các bộ thuộc lớp thú; chúng phân bố chủ yếu ở các vùng rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới, là nhóm được rất nhiều nhà khoa học quan tâm vì mức độ tiến hóa và tổ chức bầy đàn của nó. Theo hệ thống phân loại của Brandon-Jone và cộng sự (2004), khu hệ thú linh trưởng Việt Nam có 24 loài và phân loài thuộc 3 họ là: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae), họ Vượn (Hylobatidae). Trong số 24 loài và phân loài, có 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam: gồm Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voọc Cát Bà (Trachypithecus policocephalus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix nemaeus cinerea), Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis), Vượn đen Cao Vít (Nomascus nasutus nasutus). Qua đó, các nghiên cứu liên quan về vấn đề quản lý, bảo vệ sinh thái cho loài Vượn cũng đã được chú trọng nhất là vấn đề phục hồi rừng tại các khu vực trước đây và hiện nay bị tác động mạnh.

Vì vậy tại khu vực có loài Vượn này đã được thành lập khu bảo tồn là Khu bảo tồn Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh tỉnh Cao Bằng, từ đó ngoài việc quản lý bảo vệ loài Vượn thì cũng nghiên cứu phục hồi và mở rộng sinh thái cho loài Vượn ở đây. Nhà nước ta đã có những văn bản quy phạm về các nghị định, quyết định để quản lý bảo vệ khu bảo tồn này. Đặc biệt là tổ chức quốc tế đưa ra dự án để bảo vệ loài Vượn Cao Vít. - Căn cứ Quyết định số: 22/2008/QĐ-BNN ngày 22/1/2008 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Về việc quy định chức năng nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Cục Kiểm lâm; 4 - Căn cứ Nghị định số: 131/2006/NĐ-CP ngày 09/11/2006 của Chính phủ ban hành Quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức; - Căn cứ các Quyết định của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Quyết định số: 1067/QĐ/BNN-LN ngày 27/4/2004 về việc phê duyệt Báo cáo nghiên cứu khả thi Dự án Phát triển ngành lâm nghiệp; Quyết định số:480/QĐ/BNN-HTQT ngày 08/3/2005. Về việc phê duyệt Cẩm nang hoạt động Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng thuộc Dự án Phát triển ngành lâm nghiệp; Quyết định số: 511/QĐ/BNN-TCCB ngày 10/3/2005. Về việc giao cho Cục Kiểm lâm thực hiện hợp phần Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng thuộc Dự án phát triển ngành lâm nghiệp; Quyết định số: 26/QĐ-BNN-TC ngày 06/1/2006. Về việc ban hành hướng dẫn định mức chi tiêu sử dụng nguồn vốn viện trợ không hoàn lại của Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng thuộc Dự án Phát triển ngành lâm nghiệp; Quyết định số: 3676/QĐ-BNN-TCCB ngày 11/12/2006.

Về việc ban hành Quy chế quản lý và thực hiện Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp; Quyết định số: 675/QĐ-BNN-XD ngày 03/3/2008. Về việc ủy quyền cho chủ đầu tư trong quá trình thực hiện các dự án sử dụng vốn Ngân sách Nhà nước do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quản lý; Quyết định số: 3269/QĐ-BNN- TCCB ngày 24/10/2008. Về việc sửa đổi, bổ sung Quy chế quản lý và tổ chức thực hiện Dự án Phát triển ngành lâm nghiệp; Trong thời gian 2001-2002, Tổ chức FFI - Chương trình Việt Nam đã nỗ lực điều tra, tìm kiếm về loài Vượn đen trong hầu hết các khu vực phân bố của loài trong vùng Đông Bắc Việt Nam. Tổ chức FFI - Chương trình Việt Nam phối hợp với Cục Kiểm lâm, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng và Hạt Kiểm lâm huyện Trùng Khánh đã tiến hành nhiều hoạt động bảo tồn loài trong khu vực rừng thuộc 3 xã Phong Nậm - Ngọc Côn - Ngọc Khê, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

Là một trong những khu vực với diện tích hoàn toàn là núi đá vôi, khu bảo tồn Vượn Cao Vít thuộc ba xã Phong Nậm, Ngọc Côn và Ngọc Khê, 5 huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng cũng chứa trong mình một nguồn tài nguyên đa dạng sinh học vô cùng quý giá. Đây là khu vực duy nhất trên lãnh thổ Việt Nam cũng như trên toàn thế giới hiện còn tồn tại loài vượn Đen (tiếng Tày là “Cao Vít”). Tổ chức FFI - Chương trình Việt Nam đã tiến hành điều tra thực địa nhằm tiếp tục các cuộc điều tra, đánh giá số lượng quần thể của loài Vượn đen ở Khu Bảo tồn về loài và sinh cảnh. Qua đó điều tra đánh giá hiện trạng rừng tại khu bảo tồn và đưa ra các biện pháp nhằm phục hồi sinh cảnh cho loài Vượn này nói riêng và cho khu bảo tồn nói chung.

Vì vậy cần có sự ủng hộ và giúp đỡ của Nhà nước, các nhà tổ chức quản lý để bảo vệ nguồn tài nguyên đa dạng sinh học này sao cho đạt hiệu quả thiết thực nhất.2 Cơ sở khoa học 1.1 Trên thế giới * Tình hình QLBVR trên thế giới Diện tích rừng trên thế giới ngày càng suy giảm qua các thời kỳ. Theo tài liệu của Quỹ bảo vệ động vật hoang dã (WWE, 1998), trong thời gian 30 năm (1960 - 1990) độ che phủ rừng trên toàn thế giới đã giảm đi gần 13%, tức diện tích rừng đã giảm đi từ 37 triệu km2 xuống còn 32 triệu km2, với tốc độ giảm trung bình 160. Thực tế cho thấy rằng, sự mất rừng lớn nhất xảy ra ở các vùng nhiệt đới, ở Amazone (Braxin) trung bình mỗi năm rừng bị thu hẹp 19.000 km2 trong suốt hơn 20 năm qua. Bốn loại rừng bị hủy diệt khá lớn là rừng hỗn hợp và rừng ôn đới lá rộng 60%, rừng lá kim khoảng 30%, rừng ẩm nhiệt đới khoảng 45% và rừng khổ nhiệt đới lên đến khoảng 70% và Châu Á là nơi mất rừng nguyên sinh lớn nhất, khoảng 70% (Thảo,2012).

Để ngăn chặn tình trạng mất rừng, bảo vệ và phát triển vốn rừng, bảo tồn ĐDSH trên phạm vi toàn thế giới, cộng đồng quốc tế đã thành lập nhiều tổ chức, tiến hành nhiều hội nghị, để xuất và cam kết nhiều công uớc về quản lý, bảo vệ và phát triển rừng trong đó có: 6 + Công uớc quốc tế về buôn bán các loài động thực vật quý hiếm (CITES) có hiệu lực từ năm 1975 là một thỏa thuận mối trường đa phương với 180 nước thành viên. Mục đích của Công ước này là để đảm bảo rằng việc buôn bán quốc tế các loài động vật và thực vật hoang dã không đe dọa sự sống còn của chúng. + Năm 1980: Chiến lược bảo tồn thế giới: Tiếp theo Hội nghị Stockholm, các tổ chức bảo tồn như Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Quỹ Bảo vệ Thiên nhiên Thế giới (WWF) đã đưa ra "Chiến lược bảo tồn thế giới". Chiến lược này thúc giục các nước soạn thảo các chiến lược bảo tồn quốc gia của mình Ba mục tiêu chính về bảo tồn tài nguyên sinh vật được nhấn mạnh trong Chiến lược như sau: Duy trì những hệ sinh thái cơ bản và những hệ hỗ trợ sự sống (như cải tạo đất, tái sinh các nguồn dinh dưỡng, bảo vệ an toàn nguồn nước); bảo tồn tính đa dạng di truyền; bảo đảm sử dụng một cách bền vững các loài và các hệ sinh thái.

Từ khi Chiến lược bảo tốn thế giới được công bố tới nay, đã có trên 60 chiến lược bảo tồn quốc gia được phê duyệt. Trong chiến lược này, thuật ngữ Phát triển bền vững lần đầu tiên được nhắc tới, tuy nhiên mới chỉ nhấn mạnh ở góc độ bền vừng sinh thái. Tiếp theo chiến lược này, một công trình khoa học có tiêu đề "Cứu lấy Trái đất - Chiến lược cho cuộc sống bền vững đã đuợc IUCN, UNEP và WWE soạn thảo và công bố (1991). Trong cuốn sách, nhiều khuyến nghị về cải cách luật pháp, thể chế và quản trị đã được đề xuất.

+ Năm 1992: Hội nghị về Môi truờng và Phát triển của Liên Hợp Quốc: Rio de Janeiro, Brazil là nơi đăng cai tổ chức Hội nghị thượng đỉnh về Trái đất, tên chính thức là Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc (UNCED). Tại đây, các đại biểu tham gia đã thống nhất những nguyên tắc cơ bản và phát động một chương trình hành động vì sự phát triển bền vững có tên Chương trình Nghị sự 21. Với sự tham gia của đại diện hơn 200 nước trên thế 7 giới cùng một số lượng lớn các tổ chức phi chính phủ, hội nghị đã thông qua các văn bản quan trọng: Tuyên bố Rio về Môi trường và Phát triển với 27 nguyên tắc chung, xác định những quyền lợi và trách nhiệm của các quốc gia nhằm làm cho thế giới PTBV; chương trình Nghị sự 21 về PTBV; tuyên bố các nguyên tắc quản lý, bảo vệ và PTBV rừng: công uớc khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu nhằm ổn định các khi gây hiệu ứng nhà kinh ở mức độ không gây đảo lộn nguy hiểm cho hệ thống khí hậu toàn cầu; công ước về Đa dạng sinh học. Theo phân tích các số liệu tử Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO) cho thấy tỷ lệ phá rừng nhiệt đới đã tăng lên 8,5% từ 2000-2005 so với những năm 1990, song song với tỷ lệ rừng nguyên sinh bị tàn phá tăng đến 25% so với cùng kỳ.

Tốc độ mất rừng nguyên sinh của Nigieria và Việt Nam đã tăng gấp đôi kể từ những năm 1990, trong khi tỷ lệ của Peru đã tăng gấp ba lần. Nhìn chung, trong giai đoạn 2000-2005, FAO uớc tính rằng có khoảng 10,4 triệu ha rừng nhiệt đới bị huỷ vĩnh viễn mỗi năm. Đối với rừng nguyên sinh, tốc độc phả rừng hảng năm tăng lên 6,26 triệu ha so với 5,41 triệu ha trong cùng thời kỳ. Trên một quy mô rộng lớn hơn, các dữ liệu của FAO cho thấy rằng những khu rừng nguyên sinh đang được thay thế bằng các đồn điền và rừng trồng với đa dạng sinh học thấp và độ che phủ không đồng đều, thường thì độ che phủ rừng được mở rộng hơn ở Bắc Mỹ, Châu Âu, và Trung Quốc, còn ở vùng nhiệt đới thì độ che phủ giảm đi rất nhiều.

Từ năm 2000 đến 2012, toàn thế giới đã mất đi 2,3 triệu km2 rừng; diện tích đó lớn hơn cả diện tích nước Mông Cổ. Cũng trong thời gian đó đã hình thành 800.000 km2 rừng mới trồng. Brazil là nước đã thành công trong việc bảo vệ rừng. Trong khoảng thời gian từ năm 2003 đến 2004, nước này đã phá khoảng 40.000 km rừng thì tới 2010 và 2011, mức độ tàn phá rừng đã giảm một nửa.

Tại Indonesia tỷ lệ rừng bị tàn phá ngày càng tăng.