CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan về giải phẫu học – sinh lý về não [5] Theo [5], não nằm trong hộp sọ, tiếp nối với tủy sống tại lỗ lớn. Não gồm các phần: Thân não; Gian não; Tiểu não; Đại não. Giải phẫu – sinh lý thân não Thân não gồm hành não, cầu não và cuống não, tại đây chúng chứa các nhân vận động và cảm giác của mặt, vùng đầu, chạy dài từ sừng trước tủy sống đến vỏ não (hình 1.
Trong đó hành não kiểm soát các chức năng quan trọng như: Kiểm soát hô hấp. Kiểm soát hệ thống tim mạch. Kiểm soát chức năng tiêu hóa. Kiểm soát chức năng vận động của mắt.
Kiểm soát sợi thăng bằng nhờ phản xạ điều hòa trương lực cơ. Thân não Kiểm soát các cử động dập khuôn. Thân não kiểm soát vận động và thăng bằng nhờ vai trò của nhân lưới, nhân tiền đình. Bộ máy tiền đình phát ra xung chủ yếu đến nhân tiền đình, một số ít xung đến nhân lưới.
Khi tiền đình bị kích thích thì gây ra những phản ứng thực vật về hô hấp, tim mạch, tiêu hóa, phản ứng của hệ tim mạch như thay đổi nhịp tim, giảm huyết áp, thay đổi trương lực mạch máu não và phản ứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn … có vai trò thực tiễn và quan trọng. Ngoài ra, tiền đình còn có vai trò trong việc định hướng không gian và duy trì tư thế và trương lực cơ chống lại sức hút trái đất, đảm bảo một tư thế bình thường. 4 Nguyễn Thị Thu Hiền GVHD: PGS.TS Trần Minh Thái 1. Giải phẫu – sinh lý gian não (đồi thị và vùng dưới đồi thị) 1.
Đồi thị Đồi thị là một nhóm cấu trúc kép, có dạng hình bầu dục. Nó là phần lưng của não trung gian và tạo thành khối lượng cơ bản của phần này. Đồi thị nhận nhiều xung động khác nhau từ ngoại vi và từ các phần khác nhau của não bộ, là nơi trung gian, nơi tập trung tất cả các kích thích bên ngoài. Các xung động do kích thích được biến đổi tại đồi thị và sau đó được truyền đến các trung khu dưới vỏ não, để cơ thể có thể đáp ứng và thích ứng với môi trường sống.
Đồi thị ngày càng phát triển và tăng cường vai trò của nó trong các cơ chế hoạt động thần kinh cao cấp. Đồi thị là một trung tâm dưới vỏ đóng vai trò chuyển tải tất cả cảm giác (trừ khứu giác) lên vỏ não, nhưng nó cũng có ảnh hưởng nhiều lên chức năng vận động (thông qua các đường đi đến từ hạch nền và tiểu não) và chức năng nhận thức. Đồi thị nhận các cảm giác mơ hồ từ nửa đối lập của cơ thể chuyển lên và chiếu lên các vùng khác nhau của vỏ não. Tại vỏ não nhờ hoạt động phân tích và tổng hợp sẽ cho người ta có được những cảm giác thực sự.
Đồi thị còn phối hợp với thể vân của nhân xám trung ương để tham gia điều khiển các động tác đã thành thói quen. Vùng dưới đồi Vùng dưới đồi (hình 1.2) là một bộ phận của hệ thần kinh trung ương, do đó có điều kiện để tác động nhanh chóng với các phần khác thuộc hệ thần kinh trung ương, mặt khác vùng dưới đồi có khả năng tổng hợp và tiết các loại hormon đặc hiệu, tác động đến tuyến yên và một số cơ quan của cơ thể. Vùng dưới đồi Chức năng sinh lý vùng dưới đồi: 5 Nguyễn Thị Thu Hiền GVHD: PGS.TS Trần Minh Thái + Chức năng điều hòa hoạt động nội tiết: điều hòa bài tiết hormon của tuyến nội tiết, điều hòa bài tiết hormon tuyến yên, điều hòa bài tiết hậu yên, trong đó vùng dưới đồi điều hòa bài tiết ADH và điều hoà oxytocin. + Chức năng điều hòa hoạt động thần kinh thực vật: Vùng dưới đồi là trung khu cao cấp của hệ thần kinh thực vật.
Ở vùng dưới đồi có 2 trung khu đối kháng nhau về chức năng: - Phần sau vùng dưới đồi là trung khu giao cảm. - Phần trước vùng dưới đồi là trung khu đối giao cảm, chúng thực hiện chức năng: Điều hòa tuần hoàn; Điều hòa thân nhiệt; Điều hòa cảm giác thèm ăn; Điều hòa cảm giác khát; Điều hòa tập tính, hành vi. Giải phẫu – sinh lý tiểu não 1. Sơ lược về giải phẫu Tiểu não là một cấu trúc thần kinh nằm ở hố sọ sâu, nhận những bó thần kinh từ tủy sống, hành não, vỏ não đi đến và phát ra những bó sợi thần kinh đi đến vỏ não, hành não, cuống não, tủy sống.
Chức năng cơ bản của tiểu não là điều hòa trương lực cơ. Do đó tiểu não chi phối các phản xạ tư thế, giữ thăng bằng cho cơ thể và điều hòa các động tác. Tiểu não gồm: + Vỏ tiểu não: Trên bề mặt có nhiều nếp gấp nông và sâu chia thành nhiều thùy, gồm nhiều nơron. + Chất trắng: Tạo nên bởi những sợi thần kinh đi đến và đi ra của tiểu não.
+ Các nhân tiểu não: Các nhân tiểu não quan trọng là: - Nhân mái tiếp nhận các sợi chủ yếu từ thùy nhộng và từ nhân tiền đình, đồng thời phát ra các sợi đi tới nhân tiền đình để điều chỉnh thăng bằng và cũng liên hệ với thể lưới để điều chỉnh tư thế. - Nhân răng có vai trò quan trọng trong việc phối hợp các hoạt động vận động nối tiếp nhau khởi phát từ vỏ não. Các thùy tiểu não nằm nghiêng 6 Nguyễn Thị Thu Hiền GVHD: PGS.TS Trần Minh Thái 1. Sự phân chia tiểu não Căn cứ vào sự phân bố trong không gian người ta chia tiểu não ra thùy trước, thùy sau và thùy nhung cục (hình 1.
Thùy nhung có liên quan đến hệ tiền đình để duy trì cân bằng của cơ thể. Căn cứ vào chức năng: thùy nhộng chủ yếu kiểm soát chức năng vận động các cơ cột sống, cổ, vai, hông. Ở mỗi bên thùy nhộng là hai bán cầu tiểu não, mỗi một bán cầu tiểu não chia thành hai vùng: - Vùng trung gian: kiểm soát các cử động của các cơ ở vùng xa của bàn tay, ngón tay, bàn tay, bàn chân, ngón chân. - Vùng ngoài: có liên quan đến vỏ não, để kiểm soát các cử động liên tục, nếu không các cử động sẽ không chính xác và không liên tục, không phối hợp.
Chức năng điều hòa cử động của tiểu não Về phương diện chức năng, tiểu não được coi là một bộ phận kiểm soát và điều chỉnh vận động, kể cả vận động tùy ý lẫn không tùy ý. Triệu chứng chính của tổn thương tiểu não là rối loạn vận động. Việc kiểm soát và điều chỉnh vận động không tùy ý phụ thuộc vào thùy nhộng và thùy nhung. Ngoài ra, chúng giữ chức năng kiểm soát và điều chỉnh trương lực cơ, kiểm soát sự phối hợp động tác và duy trì tư thế trong không gian khi hoạt động nhanh, kiểm soát và điều chỉnh cân bằng cơ thể.
Đặc biệt là điều hòa thăng bằng của cơ thể khi đang vận động nhanh, điều hòa sự quân bình giữa hai nhóm cơ đối kháng nhau của trục cơ thể như xương sống, hông, vai. Dù có đổi hướng vận động, tiểu não tiền đình vẫn tính toán được trước tốc độ và điều hướng cử động sắp tới để giữ thăng bằng. Việc kiểm soát và điều chỉnh vận động tùy ý lại chủ yếu phụ thuộc và bán cầu tiểu não và có liên quan đến vỏ não. Kiểm soát vận động ngọn chi do vùng trung gian bán cầu tiểu não đảm nhiệm.
Tiểu não làm giảm các cử động đi quá mức và hãm lại cử động đu đưa nên làm cử động đúng tầm, đúng hướng. Các cử động nhanh của cơ thể như đánh máy, viết…. được lên kế hoạch trước nên xảy ra tự động, nhịp nhàng. 7 Nguyễn Thị Thu Hiền GVHD: PGS.TS Trần Minh Thái Việc lập kế hoạch cho cử động liên tiếp nhau và định thời gian thích hợp cho mọi cử động như các cử động viết, chạy, nói được phối hợp tốt là nhờ chức năng của vùng ngoài bán cầu tiểu não.
Vai trò tiểu não trong hoạt động thực vật Trong thực tế lâm sàng, những bệnh nhân khi bị tổn thương tiểu não thường có các rối loạn thực vật đi kèm theo như: rối loạn dinh dưỡng, tim mạch, thân nhiệt, chuyển hóa…. Cơ chế của hiện tượng này là do tiểu não có mối liên hệ không thể tách rời về giải phẫu và chức năng với vùng dưới đồi và thể lưới, nơi có những vai trò vô cùng quan trọng trong điều hòa các chức năng thực vật. Giải phẫu sinh lý vỏ đại não Vỏ não là lớp chất xám bao quanh hai bán cầu đại não, dày khoảng 2 – 5 mm, diện tích là 0.25mm2, có khoảng 100 tỉ tế bào thần kinh. Vỏ não mới gồm 3 loại tế bão: tế bào tháp, tế bào hạt và tế bào hình thoi.
Các tế bào thần kinh ở vỏ não sắp xếp đơn vị chức năng, có đường kính khoảng một phần của milimét và có hàng ngàn nơron trong mỗi cột. Phần vùng vỏ não Brodman phân chia vỏ não thành 52 vùng, đánh số từ 1 đến 52, gồm những vùng chức năng khác nhau. Vùng vận động Gồm 3 phần vùng: vùng vận động chính, vùng tiền vận động, vùng vận động bổ túc đặc biệt (hình 1. Vùng vận động chính ở mỗi bên sẽ chi phối vận động theo ý muốn của nửa thân thể bên ngược lại.
Các vùng vận động của vỏ não 8 Nguyễn Thị Thu Hiền GVHD: PGS.TS Trần Minh Thái phận nào của cơ thể có cử động tinh vi và nhiều thì vùng vận động tương ứng ở vỏ não rộng như đầu (nhất là vùng miệng), bàn tay. có hình chiếu vận động ở vùng 4B chiếm một tích rất lớn; trong khi thân mình, cánh tay, chân chiếm một diện tích nhỏ hơn. Kích thích vùng này gây ra những cử động đơn giản. Vùng tiền vận động chi phối các bộ phận trong cơ thể, những vùng này gần với vùng vận động chính.
Kích thích vùng tiền vận động sẽ gây ra các cử động phối hợp phức tạp để thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt. Vùng tiền vận động hoặc gửi tín hiệu trực tiếp tới vùng vận động chính, hoặc gián tiếp tới hạch nền não, sau đó trở lại đồi thị rồi mới tới vùng vận động chính. Vùng vận động bổ túc nằm ngay phía trước và phía trên vùng tiền vận động. Muốn có đáp ứng của vùng này thì cường độ kích thích phải mạnh hơn và thường gây ra co cơ ở cả hai bên cơ thể.
Vùng này cùng với vùng tiền vận động cung cấp những cử động liên quan đến tư thế, những động tác định hình những phần khác nhau của cơ thể, những cử động liên quan đến vị trí của đầu và mắt,….
