Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC TUYÊN TRUYỀN, PHỔ BIẾN PHÁP LUẬT VỀ HẢI QUAN CHO DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan pháp luật về hải quan 1. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về hải quan Với tư cách là một thuật ngữ tại Công ước Kyoto thì “Pháp luật về hải quan” được hiểu “là các quy định pháp luật hoặc pháp quy liên quan đến NK, XK, vận chuyển hay lưu giữ hàng hoá mà việc thực thi đã được giao cụ thể cho cơ quan Hải quan đảm trách và tất cả các quy chế khác do cơ quan Hải quan ban hành trên cơ sở thẩm quyền luật định của mình”. Tuỳ theo mỗi quốc gia, mà ở đó cơ quan nhà nước được trao thẩm quyền ban hành các hình thức, cấp độ văn bản QPPL, như luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư… Chẳng hạn, ở Việt Nam chỉ Quốc hội có thẩm quyền ban hành các văn bản pháp luật ở hình thức luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thẩm quyền ban hành văn bản pháp lệnh; Chính phủ có thẩm quyền ban hành nghị định; Bộ trưởng có thẩm quyền ban hành thông tư để quy định chi tiết thi hành luật, nghị định, quyết định của Thủ tướng Chính phủ… Tuy nhiên, theo định nghĩa “pháp luật về hải quan” tại Công ước Kyoto (sửa đổi) đã được nêu trên đây, thì các văn bản được cơ quan Hải quan ban hành dưới hình thức “quy chế” theo thẩm quyền do Luật định cũng được coi là “pháp luật về hải quan”.
Thực tiễn pháp lý cho thấy, ở Việt Nam, cơ quan Hải quan không có thẩm quyền ban hành các văn bản QPPL mà chỉ được trao thẩm quyền thực thi các văn bản QPPL do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành về quản lý lĩnh vực XK, NK hàng hoá, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải; về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan; hoạt động phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; các văn bản QPPL khác để hỗ trợ cho các hoạt động quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan. Như vậy, ở định nghĩa 9 này, một phần nội dung của nó không phù hợp với quy tắc pháp lý về văn bản QPPL ở Việt Nam. Do vậy, các quy chế do cơ quan Hải quan ban hành không thuộc phạm vi văn bản QPPL, mà chỉ có tính chất là văn bản điều chỉnh, hướng dẫn nội bộ các hoạt động trong cơ quan Hải quan. Dưới góc độ pháp lý, pháp luật về hải quan là tổng thể các QPPL điều chỉnh các nhóm quan hệ xã hội trong lĩnh vực hải quan và các QPPL điều chỉnh các nhóm quan hệ xã hội liên quan đến lĩnh vực hải quan.
Như vậy, hiểu theo nghĩa này, về hình thức thể hiện pháp luật về hải quan bao gồm hệ thống các văn bản QPPL hải quan và hệ thống các văn bản QPPL liên quan đến lĩnh vực hải quan. Các văn bản QPPL này bao gồm: các văn bản QPPL do Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ liên quan, đặc biệt là Bộ Tài chính ban hành. Pháp luật về hải quan chính là tổng thể các QPPL quy định về quản lý nhà nước về hải quan đối với hàng hoá được XK, NK, quá cảnh; phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh của tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài trong khu vực kiểm soát hải quan. Có thể đề cập đến một số nguồn chủ yếu như: - Luật Hải quan năm 2014; - Nghị định số 08/2015/NĐ-CP ngày 21/01/2015 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan; - Nghị định số 59/2018/NĐ-CP ngày 20/4/2018 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số Điều của Nghị định số 08/2015/NĐ-CP; - Nghị định số 01/2015/NĐ-CP ngày 02/01/2015 của Chính phủ quy định chi tiết phạm vi địa bàn hoạt động hải quan; trách nhiệm phối hợp trong phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; - Nghị định số 68/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phủ quy định về điều kiện kinh doanh hàng miễn thuế, kho bãi, địa điểm làm thủ tục hải quan, tập kết, kiểm tra, giám sát hải quan; 10 - Nghị định số 67/2020/NĐ-CP ngày 15/6/2020 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 68/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phủ; - Thông tư số 38/2015/TT-BTC ngày 25/3/2015 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định về thủ tục hải quan; kiểm tra, giám sát hải quan; thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và quản lý thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; - Thông tư số 39/2018/TT-BTC ngày 20/4/2018 của Bộ trưởng Bộ Tài chính sửa đổi, bổ sung một số điều tại Thông tư số 38/2015/TT-BTC.
Pháp luật có liên quan đến lĩnh vực hải quan, gồm: - Pháp luật về chính sách hàng hoá XK, NK, trong đó quy định về chế độ, chính sách quản lý, điều hành hoạt động XK, NK, quá cảnh hàng hóa; về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các loại pháp nhân, cá nhân thuộc các thành phần kinh tế kinh doanh XK, NK; về thẩm quyền quản lý nhà nước đối với các pháp nhân, cá nhân kinh doanh XK, NK, quá cảnh; về chế độ kinh doanh XK, NK, tạm nhập - tái xuất, tạm xuất - tái nhập, quá cảnh, chuyển cửa khẩu, chuyển cảng…; về các loại hàng hóa được XK, NK, quá cảnh theo loại hình mậu dịch - loại có hợp đồng ngoại thương và phi mậu dịch - loại không có hợp đồng (quà biếu, quà tặng, cho, hành lý, tài sản di chuyển, thừa kế, hàng hóa trao đổi của cư dân biên giới, hàng hóa là phế liệu, phế phẩm của các hợp đồng gia công nước ngoài.); về danh mục hàng hóa cấm XK, cấm NK, hàng hóa XK, NK phải có hạn ngạch, giấy phép, kinh doanh có điều kiện, phải được giám định nhà nước trước khi XK, NK, hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành. Pháp luật về chính sách hàng hoá XK, NK gồm một số văn bản sau: + Luật Quản lý ngoại thương năm 2017; + Luật Thương mại năm 2005; + Nghị định số 69/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ quy định chi tiết một số Điều của Luật Quản lý ngoại thương. - Pháp luật về thuế đối với hàng hóa XK, NK quy định về chính sách và thủ tục về thuế đối với hàng hóa XK, NK: chính sách miễn thuế, giảm thuế, 11 hoàn thuế đối với hàng hóa XK, NK; nguyên tắc khai thuế, tính thuế; thủ tục nộp thuế, xử lý tiền thuế nộp thừa, thủ tục không thu thuế; Biểu thuế, danh mục hàng hóa phải chịu các sắc thuế khi XK, NK và thuế suất các loại: thông thường, ưu đãi, ưu đãi đặc biệt; danh mục hàng hóa không thuộc đối tượng chịu thuế, được miễn các loại thuế XNK; danh mục hàng hóa áp dụng giá tối thiểu; danh mục hàng hóa áp dụng thuế hạn ngạch, thuế tuyệt đối. Pháp luật về thuế đối với hàng hóa XK, NK gồm một số văn bản sau: + Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2016; + Luật Quản lý thuế năm 2019; + Nghị định số 134/2016/NĐ-CP ngày 01/9/2016 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thuế XK, thuế NK; + Nghị định số 18/2021/NĐ-CP ngày 11/3/2021 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 134/2016/NĐ-CP ngày 01/9/2016 của Chính phủ.
- Pháp luật về chính sách quản lý tiền tệ, vàng, ngoại hối quy định về chính sách đối với tiền tệ, vàng, ngoại hối. Gồm một số văn bản sau: + Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010; + Thông tư số 15/2011/TT-NHNN ngày 12/8/2011 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hướng dẫn một số nội dung liên quan đến việc mang ngoại tệ tiền mặt, đồng Việt Nam tiền mặt của cá nhân khi xuất cảnh, nhập cảnh. - Pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ quy định về: biện pháp kiểm soát hàng hóa XK, NK liên quan đến sở hữu trí tuệ, nghĩa vụ của người yêu cầu áp dụng biện pháp kiểm soát hàng hóa XK, NK liên quan đến sở hữu trí tuệ, thủ tục áp dụng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan. Gồm một số văn bản sau: + Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005; + Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật sở hữu trí tuệ năm 2009; + Nghị định số 22/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 và Luật sửa đổi, bổ 12 sung một số điều của Luật sở hữu trí tuệ năm 2009 về quyền tác giả, quyền liên quan.
- Pháp luật về chính sách quản lý chất lượng hàng hóa quy định về mặt hàng, thủ tục, phương pháp kiểm tra nhà nước về chất lượng, kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm dịch. Gồm một số văn bản sau: + Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; + Nghị định số 13/2022/NĐ-CP ngày 21/01/2022 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số quy định tại Nghị định số 132/2008/NĐ-CP ngày 31/12/2008, Nghị định số 74/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Nghị định số 86/2012/NĐ-CP ngày 19/10/2012 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều Luật Đo lường; + Nghị định số 43/2017/NĐ-CP ngày 14/4/2017 của Chính phủ về nhãn hàng hóa; + Nghị định số 111/2021/NĐ-CP ngày 09/12/2021 sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định số 43/2017/NĐ-CP ngày 14/4/2017 của Chính phủ. - Pháp luật về xử lý vi phạm hành chính quy định về nguyên tắc xử phạt, thủ tục xử phạt, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính; trình tự, thủ tục, thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn. Gồm một số văn bản sau: + Luật Xử lý vi phạm hành chính; + Nghị định số 128/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan.
- Pháp luật về khiếu nại, giải quyết khiếu nại, tố tụng hành chính quy định về trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố tụng hành chính. - Điều ước quốc tế, bao gồm từ các điều ước mang tính toàn cầu (ví dụ: Công ước Kyoto, Hiệp định GATT 1994, Công ước HS), các điều ước khu vực ASEAN (ví dụ: Các cam kết trong ASEAN về thủ tục hải quan; Hiệp định giữa Chính phủ các nước Việt Nam, Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, 13 Vương quốc Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Trung Quốc về tạo điều kiện thuận lợi cho vận tải hàng hoá và người qua lại biên giới trong khuôn khổ Hợp tác Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (Hiệp định GSM).