CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TUYỂN DỤNG VIÊN CHỨC TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP 1. Một số khái niệm, vai trò cơ bản của tuyển dụng viên chức trong các trường đại học công lập 1. Một số khái niệm cơ bản a. Viên chức Theo từ điển Tiếng Việt, khái niệm viên chức đã được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong suốt thời gian dài.
Một cách đơn giản để hiểu nghĩa của từ này là: viên chức là một thuật ngữ Hán - Việt, trong đó "viên" đề cập đến người sở hữu một vị trí hoặc chức vụ, trong khi "chức" liên quan đến các nhiệm vụ cụ thể mà cá nhân đó được giao. Viên chức thường đề cập đến những người nắm giữ một chức nghiệp cụ thể, thường là trong bối cảnh của hệ thống chính quyền nhà nước. Khái niệm viên chức có nghĩa rất rộng, từ "viên" ám chỉ người tham gia công việc nói chung trong các tổ chức và cơ quan, trong khi "chức" đề cập đến người có một vị trí hoặc tên gọi chức vụ cụ thể. Vì thế, "viên chức" được hiểu là những người tham gia vào hoạt động thông thường cũng như những người đảm nhận các vị trí hoặc chức vụ trong các tổ chức công hoặc tư, và họ nhận lương dựa trên hệ thống ngạch, bậc, trình độ và chức vụ của mình.
Năm 2010, Luật Viên chức được ban hành, tách “viên chức” khỏi “cán bộ, công chức”. Định nghĩa viên chức được quy định tại Điều 2 của Luật Viên chức, chi tiết: “Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật” (Quốc hội, 2010). Theo quy định này, viên chức có những đặc điểm riêng biệt so với công chức, và thể hiện thông qua hoạt động nghề nghiệp như sau: (1) Công việc của viên chức 13 là những hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người. Đây là những dịch vụ chăm lo, bảo đảm về thể lực, trí tuệ, văn hóa, tinh thần của người dân, đồng thời đáp ứng các nhu cầu cá nhân trong xã hội; (2) Công việc của viên chức được thực hiện thông qua hoạt động của các tổ chức và đơn vi ̣sự nghiệp chuyên ngành và theo các tiêu chuẩn chuyên môn thống nhất; (3) Công việc của viên chức cung cấp cho người dân các sản phẩm phi hiện vật, do các đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện, nhằm đảm bảo trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung cấp các nhu cầu cơ bản và thiết yếu cho đa số người dân.
Các nhu cầu này có thể được cung cấp có thu phí hoặc lệ phí, nhưng không hoàn toàn theo cơ chế thị trường; (4) Công việc của viên chức không mang tính quyền lực nhà nước, và hoạt động lao động của họ được xã hội công nhận và khẳng định là hoạt động nghề nghiệp; (5) Hoạt động nghề nghiệp của viên chức có tính chuyên môn cao, đòi hỏi sự tận tụy và trách nhiệm, phải tuân thủ các quy định về đạo đức nghề nghiệp và pháp luật (Nguyễn Thị Thu Hương, 2016). Dựa theo kết quả nghiên cứu trên, có thể xác định rằng viên chức là những người làm việc tại các đơn vị sự nghiệp công lập theo hình thức hợp đồng làm việc và hưởng thu nhập từ quỹ tiền lương của đơn vị sự nghiệp công lập này và là công dân Việt Nam được tuyển dụng vào các vị trí cụ thể theo quy định của pháp luật. Viên chức trong trường đại học Viên chức của các trường đại học công lập là những công dân Việt Nam, ký hợp đồng lao động tại các trường đại học công lập và nhận lương từ nguồn tài chính của tổ chức trường đại học. Trước đây, trong các tổ chức sự nghiệp công lập, phân loại viên chức được thực hiện dựa trên Nghị định 29/2012/NĐ-CP, theo đó, viên chức được phân loại theo vị trí công việc và chức danh nghề nghiệp.
Trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả đã tập trung phân loại viên chức tại các trường đại học công lập không giữ chức vụ quản lý. Đây là những cá nhân chuyên nghiệp thực hiện nhiệm vụ chuyên môn và nghiệp vụ theo chức danh nghề nghiệp trong đơn vị sự nghiệp công lập. Nhóm này bao gồm các nhà khoa học, giảng viên 14 và viên chức hành chính (bao gồm cả những người ký hợp đồng làm việc tại các phòng, ban, khoa và viện thuộc tổ chức trường đại học). Theo Nghị định số 115/2020/NĐ-CP ngày 25/9/2020 của Chính phủ quy định tuyển dụng, sử dụng và quản lý viên chức.
Phân loại viên chức như sau: (1) Theo chức trách, nhiệm vụ, viên chức được phân loại như sau: Viên chức quản lý là người được bổ nhiệm giữ chức vụ quản lý có thời hạn, chịu trách nhiệm chỉ đạo, điều hành thực hiện một hoặc một số nhiệm vụ tại đơn vị sự nghiệp công lập và được hưởng phụ cấp chức vụ quản lý; Viên chức không giữ chức vụ quản lý là người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chuyên môn nghiệp vụ theo chức danh nghề nghiệp tại đơn vị sự nghiệp công lập. (2) Theo trình độ đào tạo, viên chức được phân loại như sau: Viên chức giữ chức danh nghề nghiệp có yêu cầu trình độ đào tạo tiến sĩ; Viên chức giữ chức danh nghề nghiệp có yêu cầu trình độ đào tạo thạc sĩ; Viên chức giữ chức danh nghề nghiệp có yêu cầu trình độ đào tạo đại học; Viên chức giữ chức danh nghề nghiệp có yêu cầu trình độ đào tạo cao đẳng; Viên chức giữ chức danh nghề nghiệp có yêu cầu trình độ đào tạo trung cấp. Viên chức trong trường đại học là một phần quan trọng của lực lượng lao động xã hội. Do đó, để xây dựng và phát triển lực lượng này, cần phải bắt đầu từ công việc tuyển dụng, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá, kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm, khen thưởng và các hoạt động liên quan.
Tóm lại, có thể kết luận các viên chức trong trường đại học là một phần của đội ngũ viên chức nói chung, bao gồm các nhà nghiên cứu khoa học, viên chức giảng dạy và những viên chức hành chính (là người làm việc theo hợp đồng tại các phòng, ban trực thuộc của trường đại học). Tuyển dụng viên chức Tuyển dụng, chức năng đầu tiên của quá trình quản trị nguồn nhân lực, là tiền đề cho quá trình quản trị tài sản con người cơ quan, tổ chức là nhân tố quan trọng quyết định chất lượng của nguồn nhân lực và lợi thế cạnh tranh của cơ quan, tổ chức thông qua năng suất và hiệu quả lao động của những nhân viên có trình độ, 15 phẩm chất, tính cách tốt nhất và có nguyện vọng đóng góp vào thành công chung của tập thể, tuyển dụng có thể được khái niệm như sau: Trong khía cạnh rộng hơn, tuyển dụng có thể được hiểu là quá trình lựa chọn và chọn lọc những ứng viên đáp ứng các yêu cầu vào làm việc cho tổ chức. Tuy nhiên, không nhất thiết phải là những người mới mà cũng có thể là những người hiện tại trong tổ chức. Theo định nghĩa này, quá trình tuyển chọn bao gồm việc tuyển dụng những người mới, bổ nhiệm lên các vị trí cao hơn hoặc chuyển từ các vị trí dư thừa sang các vị trí thiếu nguồn nhân lực.
Trong khía cạnh hẹp hơn, tuyển dụng được hiểu là quá trình lựa chọn và tìm kiếm nguồn nhân lực mới để đảm nhận một vị trí hoặc công việc cụ thể trong tổ chức. Thông qua quá trình tuyển chọn, những ứng viên đáp ứng đầy đủ các yêu cầu cần thiết sẽ được chọn để làm việc chính thức cho tổ chức. Tóm lại, tuyển dụng viên chức là quá trình lựa chọn những cá nhân thích hợp vào công tác tại các đơn vị sự nghiệp công lập, sau khi đáp ứng các điều kiện của vị trí việc làm mà đơn vị muốn tuyển. Tuyển dụng có ý nghĩa to lớn, ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của một tổ chức, mặt khác cũng ảnh hưởng đến công tác quản lý của nhà nước đối với đội ngũ viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập.
Trường đại học công lập Theo khoản 2 Điều 1 của Luật số 34/2018/QH14 về sửa đổi và bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2012 thì: “Cơ sở giáo dục đại học là cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, thực hiện chức năng đào tạo các trình độ của giáo dục đại học, hoạt động khoa học và công nghệ, phục vụ cộng đồng” (Quốc hội, 2018). Cơ sở giáo dục đại học được hiểu là tư cách pháp nhân bao gồm: đại học, trường đại học và cơ sở giáo dục đại học khác theo quy định của pháp luật. Trong số đó, cụm từ “trường đại học” hay “học viện” (sau đây gọi chung là trường đại học) được dùng để gọi chung tất cả các cơ sở giáo dục đại học thực hiện đào tạo, nghiên cứu trên nhiều ngành và được tổ chức theo quy định của Luật Giáo dục đại 16 học (khoản 2 Điều 1 Luật số 34/2018/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học 2012). Theo Bách khoa toàn thư Việt Nam, Đại học công lập là một loại trường đại học được nhà nước (trung ương hoặc địa phương) đầu tư về tài chính và cơ sở vật chất (đất đai, nhà cửa).
Hoạt động của Đại học công lập được thực hiện bởi vốn ngân sách nhà nước hoặc đóng góp từ các tổ chức phi lợi nhuận. Mọi hoạt động của trường đều do cơ quan quản lý Nhà nước đảm nhiệm, khác với các trường đại học tư thục hoạt động dựa trên nguồn vốn đóng góp của sinh viên, khách hàng và sự quyên góp. Trường đại học công lập được thành lập và quản lý thông qua các cá nhân là nhà đầu tư của trường (Nguyễn Trọng Tuấn, 2018). Một cách hiểu khác, Trường đại học công lập cũng là một cơ sở giáo dục đại học đào tạo và nghiên cứu, công nhận văn bằng từ nhiều bậc khác nhau (đại học, thạc sĩ, tiến sĩ) thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.
Nhà nước cấp kinh phí hoạt động đối với giáo dục đại học công lập, thậm chí là cả ở cấp trung ương và địa phương. Nó cũng được điều hành như một tổ chức giáo dục đại học hoạt động theo quyết định của nhà nước. Tóm lại, trường đại học công lập là một loại trường đại học mà kinh phí và cơ sở vật chất (bao gồm đất đai, nhà cửa) được đầu tư bởi nhà nước (cả ở trung ương lẫn địa phương).