Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Chương 2: Những vấn đề lý luận về tuyển dụng lao động trong doanh nghiệp xã hội. Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về tuyển dụng lao động trong doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Chương 4: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện về tuyển dụng lao động trong doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam.
7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tiếp cận nghiên cứu 1. Tiền đề nghiên cứu Tuyển dụng lao động là một hiện tƣợng xã hội phát sinh do nhu cầu tự nhiên của quá trình lao động. Xét về phƣơng diện kinh tế xã hội, tuyển dụng lao động biểu hiện ở việc tuyển chọn và sử dụng lao động phục vụ cho nhu cầu nhân lực trong quá trình lao động.
Việc tuyển dụng lao động đƣợc coi là tiền đề cho quá trình sử dụng lao động. Về phƣơng diện pháp lý, tuyển dụng lao động đƣợc hiểu là hệ thống các quy định của pháp luật, là căn cứ cần thiết để các chủ thể thực hiện hành vi tuyển dụng lao động. Trên cơ sở các quy định của pháp luật về tuyển dụng lao động cho các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp xã hội nói riêng, có thể xuất hiện mấy tiền đề đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu nhƣ sau: Thứ nhất, pháp luật các nƣớc, cũng nhƣ pháp luật Việt Nam không có quy định riêng việc tuyển dụng lao động cho các doanh nghiệp xã hội, do vậy luận án nghiên cứu vấn đề tuyển dụng lao động, pháp luật về tuyển dụng lao động trong tổng thể doanh nghiệp chung. Trên cơ sở đó hƣớng đến việc làm rõ sự hợp lý, bất hợp lý khi áp dụng đối với các doanh nghiệp xã hội, đặc biệt là các doanh nghiệp xã hội chuyên sử dụng lao động đặc thù.
Thứ hai, trong các công trình nghiên cứu khoa học pháp lý liên quan, ngoài những nghiên cứu liên quan đến ý tƣởng chung, việc nghiên cứu doanh nghiệp xã hội thƣờng gắn với một hệ thống pháp luật cụ thể. Do đó ngoài đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nƣớc liên quan tới ý tƣởng chung, thì chỉ những công trình nào nghiên cứu doanh nghiệp xã hội trong bối cảnh pháp luật cụ thể của Việt Nam mới có thể đƣợc xem là những công trình nghiên cứu có liên quan tới nội dung nghiên cứu của đề tài luận án. 8 Thứ ba, việc doanh nghiệp xã hội mƣợn hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp vì mục tiêu lợi nhuận đơn thuần khiến cho không thể xem tất cả các công trình nghiên cứu liên quan tới doanh nghiệp xã hội, tuyển dụng lao động nói chung là các công trình bao hàm cả những vấn đề của doanh nghiệp xã hội và tuyển dụng lao động. Phân loại nội dung nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu chủ yếu của đề tài luận án tập trung vào việc nghiên cứu hệ thống lý luận về pháp luật trong việc điều chỉnh doanh nghiệp xã hội liên quan đến tuyển dụng lao động phù hợp với hoàn cảnh của Việt Nam hiện nay, đồng thời phân tích các quy định của pháp luật thực định nhằm xác định các định hƣớng và giải pháp cụ thể tiến tới xây dựng một hành lang pháp lý tƣơng đối đầy đủ và phù hợp của Việt nam cho việc tuyển dụng lao động đối với doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp xã hội nói riêng.
Vì vậy nội dung nghiên cứu của đề tài luận án đƣợc chia thành bốn nhóm vấn đề chủ yếu sau: Nhóm thứ nhất, bao gồm các nội dung nghiên cứu chung về doanh nghiệp xã hội, pháp luật về doanh nghiệp xã hội để từ đó có cách nhìn nhận hệ thống về chính sách đối với doanh nghiệp xã hội nói chung và vấn đề tuyển dụng lao động trong doanh nghiệp xã hội nói riêng. Nhóm thứ hai, bao gồm các nội dung nghiên cứu liên quan tới hệ thống lý luận bao quát và chuyên sâu về pháp luật điều chỉnh vấn đề tuyển dụng trong doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp xã hội nói riêng. Nhóm thứ ba, bao gồm các nội dung nghiên cứu về các quy định pháp luật hiện hành về tuyển dụng lao động, việc thi hành và các điều kiện liên quan. Nhóm thứ tư, bao gồm các nội dung nghiên cứu về các định hƣớng và giải pháp cụ thể tiến tới xây dựng một hành lang pháp lý phù hợp với Việt nam trong việc tuyển dụng lao động cho doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp xã hội nói riêng.
9 Xuất phát từ những nội dung trên, tác giả tiến hành nghiên cứu, rà soát các công trình khoa học trong và ngoài nƣớc liên quan đến doanh nghiệp xã hội, tuyển dụng lao động trong doanh nghiệp xã hội và pháp luật về tuyển dụng lao động ở Việt Nam, tập trung trong lĩnh vực khoa học pháp lý để đánh giá tình hình nghiên cứu đề tài luận án. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về doanh nghiệp xã hội và pháp luật về doanh nghiệp xã hội Báo cáo quy mô nhất về doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam đƣợc công bố rộng rãi là Báo cáo Nghiên cứu ―Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam – Khái niệm, bối cảnh và chính sách‖ năm 2012 đƣợc thực hiện bởi Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ƣơng cùng sự hợp tác của Hội đồng Anh tại Việt Nam và Trung tâm hỗ trợ sáng kiến cộng đồng (CSIP). Trong nghiên cứu này, các tác giả tập trung phân tích và đƣa ra khái niệm về doanh nghiệp xã hội, trong đó có đƣa ra các quan điểm khác nhau về chủ thể này; đồng thời tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của các doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam theo từng giai đoạn.
Ngoài ra, các tác giả nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Anh, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Thái Lan, Singapore, phân tích thực trạng doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam từ đó đƣa ra các kiến nghị về cơ chế, chính sách để phát triển doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng: ―Việt Nam tuy bước qua một ngưỡng phát triển mới, nhưng vẫn nằm trong nhóm nước đang phát triển, có thu nhập trung bình thấp. Đất nước vẫn còn nghèo, trong khi đó quá trình tăng trưởng kinh tế lại đặt ra rất nhiều vấn đề xã hội – môi trường mới nảy sinh. Ước tính có đến 24 triệu người (28%) thuộc diện đối tượng cần hỗ trợ, bao gồm: hộ nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người mãn hạn tù, người bị nhiễm HIV/AIDS, người già neo đơn.
Bên cạnh đó là hàng loạt các vấn đề khác như bạo lực xã hội, lối sống không 10 lành mạnh, stress của dân đô thị, giáo dục và y tế đều ở tình trạng quá tải, bất hợp lý, thực phẩm an toàn, xử lý rác thải, ô nhiễm không khí, tiết kiệm năng lượng, bảo tồn văn hóa… Rõ ràng, đã đến lúc để Chính phủ cần coi các doanh nghiệp xã hội như những đối tác chia sẻ gánh nặng, giúp Chính phủ thực hiện các mục tiêu xã hội. Việc ban hành các văn bản pháp luật tạp lập khung khổ pháp lý, chính thức công nhận và đề ra các chính sách cụ thể khuyến khích, hỗ trợ các doanh nghiệp xã hội, cũng như thể chế thực hiện các chính sách đó là vô cùng cần thiết‖. Tuy nhiên, tài liệu này không thực sự hệ thống hóa và đào sâu khía cạnh pháp lý cũng nhƣ áp dụng pháp luật về doanh nghiệp xã hội, hơn nữa vì tài liệu đƣợc nghiên cứu và xuất bản năm 2012, nên những thông tin mà nó cung cấp đã không còn cập nhật, nhất là trong bối cảnh môi trƣờng doanh nghiệp xã hội Việt Nam hiện tại và đặc biệt là pháp luật về doanh nghiệp xã hội đã thay đổi rất nhiều trong vài năm qua. Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả đã mô tả và phân tích rõ khái niệm, đặc điểm, bản chất cũng nhƣ lịch sử hình thành và phát triển, ý nghĩa, vai trò của doanh nghiệp xã hội ở nhiều nƣớc trên thế giới và Việt Nam.
Đặc biệt còn giới thiệu các quan niệm khác nhau về khái niệm doanh nghiệp xã hội [21, tr. Đồng thời đã tổng hợp những khái niệm hẹp về doanh nghiệp xã hội nhƣ yêu cầu doanh nghiệp xã hội phải đăng ký dƣới hình thức công ty, cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp khác. Công trình này cũng nêu rõ lập luận của những ngƣời đƣa ra quan niệm hẹp về doanh nghiệp xã hội: Nếu các doanh nghiệp xã hội đƣợc Nhà nƣớc hỗ trợ hoặc ƣu đãi thì chỉ đƣợc nhận các chính sách đó trong một số lĩnh vực nhất định và trên cơ sở các hiệu quả xã hội trong lĩnh vực đó mà thôi. Ngoài ra, doanh nghiệp xã hội không nên có gì đặc biệt hơn các doanh nghiệp khác, bởi sẽ dẫn đến sự đối xử không công bằng.
Tiêu cực thậm chí có thể nảy sinh bởi doanh nghiệp nào cũng muốn đƣợc ƣu đãi nên sẽ chuyển sang doanh nghiệp xã hội để hƣởng lợi [21, tr. 11 Bài viết: ―Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam – cần một mô hình để phát triển‖ của tác giả Vũ Phƣơng Đông đăng trên tạp chí Luật học số tháng 9 năm 2012 đã giới thiệu một số quan niệm về doanh nghiệp xã hội trên thế giới và kinh nghiệm xây dựng mô hình doanh nghiệp xã hội tại Vƣơng quốc Anh cũng nhƣ quan niệm về doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam. Từ đó, tác giả góp ý về hoàn thiện khung pháp lý cho doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam từ việc học tập mô hình pháp lý từ Vƣơng quốc Anh, cũng nhƣ việc xây dựng khái niệm mô hình doanh nghiệp xã hội; hay góp ý về việc sửa đổi Luật Doanh nghiệp năm 2005 cũng nhƣ việc ghi nhận về khái niệm doanh nghiệp xã hội, sau đó hƣớng dẫn chi tiết bằng Nghị định về doanh nghiệp xã hội. Trong bài viết ―Hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội: Kinh nghiệm nước Anh và một số gợi mở cho Việt Nam‖ đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội (Luật học, Tập 31, số 4 (2015) 56-64), TS.