Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, CĂN CỨ PHÁP LÝ VỀ TUYỂN DỤNG, SỬ DỤNG CÔNG CHỨC CẤP XÃ 1. Công chức cấp xã 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về công chức Điều 4 Luật CB, công chức năm 2008 quy định: “Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật” [52].
Luật cán bộ, công chức năm 2008 cũng đã phân định rõ giữa CB với công chức. Lần đầu tiên trong công tác CB, pháp luật nước ta đã có sự phân biệt cụ thể nguồn nhân lực trong các cơ quan HCNN thành các nhóm CB, công chức để xác định những cơ chế quản lý riêng cho phù hợp theo từng đơn vị và từng chức danh, trên cơ sở đó để nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả quản lý đội ngũ CB, công chức các cấp trong giai đoạn mới. Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật CB, công chức và Luật Viên chức 2019 sửa đổi khái niệm “công chức”. Theo đó: “Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh tương ứng với vị trí việc làm trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính 10 trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp, công nhân công an, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước” (khoản 2 Điều 4) [53].
Khái niệm cán bộ Theo Luật cán bộ, công chức năm 2008 tại Điều 4 khẳng định: “Cán bộ là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương, ở tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, ở huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước” [52]. Đội ngũ công chức thì lại gắn với cơ chế tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức danh, chức vụ. Khái niệm công chức cấp xã Theo Từ điển Tiếng Việt, công chức được hiểu là “Người được tuyển dụng và bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên trong cơ quan nhà nước, hưởng lương do ngân sách nhà nước cấp” [24 ,tr 207]. Theo Luật cán bộ, công chức năm 2008 tại Điều 4 khẳng định: “Cán bộ xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã) là công dân Việt Nam, được bầu cử giữ chức vụ theo nhiệm kỳ trong Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy, người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội; công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước” [52].
Theo Khoản 3, Điều 61 của Luật cán bộ, công chức 2008, CCX có các chức danh sau đây: - Trưởng Công an; 11 - Chỉ huy trưởng Quân sự; - Văn phòng - thống kê; - Địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính - nông nghiệp - xây dựng và môi trường (đối với xã); - Tài chính - kế toán; - Tư pháp - hộ tịch; - Văn hóa - xã hội. - CCCX do cấp huyện quản lý. Ngoài các chức danh theo quy định trên, CCCX còn bao gồm cả cán bộ, công chức được luân chuyển, điều động, biệt phái về cấp xã. Theo quy định tại Khoản 1, Điều 4 của Nghị định số 92/2009/NĐ-CP ngày 22/10/2009 của Chính phủ quy định: Số lượng cán bộ, CCCX được bố trí theo loại đơn vị hành chính cấp xã: cấp xã loại 1 không quá 25 người, cấp xã loại 2 không quá 23 người, cấp xã loại 3 không quá 21 người (bao gồm cả cán bộ, công chức được luân chuyển, điều động, biệt phái về cấp xã).
Đội ngũ CCCX là một đội ngũ giúp việc, tham mưu cho lãnh đạo địa phương cấp cơ sở, là cấp thứ 4, cấp thấp nhất trong 04 cấp quản lý hành chính của bộ máy HCNN, có thể nói đây cũng là lực lượng lao động nòng cốt có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình quản lý, tổ chức công việc của bộ máy HCNN ở cấp xã, có vai trò to lớn trong việc quản lý và sử dụng đội ngũ này, trên cơ sở đó để xây dựng một nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Đội ngũ này còn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tuyên truyền, hướng dẫn trực tiếp cho nhân dân thực hiện tốt mọi chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước ở địa phương. Đặc biệt là chỉ đạo phát triển toàn diện các mặt về văn hóa, xã hội, kinh tế, chính trị, quốc phòng và an ninh trên địa bàn. Đồng thời trên cơ sở đó đóng góp ý kiến, họ cũng có vai trò tham mưu những điểm mạnh, điểm yếu trong quá trình thực thi công vụ để góp phần cho hệ 12 thống pháp luật từng bước được hoàn thiện hơn, giúp Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật có hiệu quả hơn trong thực tế.
Nhà nước ta là một Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, cho nên Nhân dân là những người có quyền gián tiếp hoặc trực tiếp bãi miễn nếu CCCX đó không đáp ứng được những yêu cầu công vụ mà nhà nước đặt ra, cũng là những người trực tiếp kiểm tra và giám sát đội ngũ CCCX trong thực tiễn thực thi công vụ. Ở mỗi cơ quan HCNN cấp xã đội ngũ công chức sẽ được bàn giao phụ trách một chức danh mang tính chuyên môn, nghiệp vụ nên có xu hướng ổn định hơn, đội ngũ này khác với đội ngũ CB cấp xã bởi vì gắn với cơ chế bầu cử theo nhiệm kỳ 05 năm một lần; CB cấp xã có cả trong HĐND, cơ quan của Đảng và cả trong các tổ chức Mặt trận đoàn thể chính trị - xã hội. Như vậy CCCX cũng là một trong những đối tượng công chức nói chung nhưng trải qua quá trình tuyển dụng (bằng hình thức thi hoặc không thi tuyển), bổ nhiệm vào ngạch, vị trí việc làm trong đơn vị hành chính của UBND cấp xã và cũng được hưởng biên chế, hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Căn cứ theo Nghị định số 33/2023/NĐ-CP ngày 10/6/2023 của Chính phủ quy định về CCCX và người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố thì đội ngũ CCCX có 06 chức danh.
Theo khoản 2 Điều 5 Nghị định số 33/2023/NĐ-CP, CCCX có các chức danh sau đây: Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy quân sự; Địa chính – xây dựng – đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính – nông nghiệp – xây dựng và môi trường (đối với xã); Văn phòng – thống kê; Tư pháp – hộ tịch; Tài chính – kế toán; Văn hóa – xã hội. Theo Nghị định số 92/2009/NĐ-CP, chức danh CCCX còn có Trưởng Công an cấp xã. Tuy nhiên, từ ngày 01/8/2023, chỉ còn 6 chức danh CCCX trong đó trưởng công an cấp xã không còn là CCCX. Đặc điểm công chức cấp xã 1.
Đặc điểm về nguồn tuyển dụng Đơn vị hành chính cấp xã với đa số đội ngũ công chức gắn bó với nhân dân, có quan hệ dòng họ, là người địa phương cho nên nguồn tuyển dụng chủ yếu cũng là người ngay tại địa phương. Một trong những ưu điểm đó chính là đội ngũ công chức am hiểu tình hình địa phương, có xu hướng gắn bó lâu dài với công việc. Đây là một thuận lợi cho quá trình thực thi công vụ ở cấp xã, nhưng cũng có ảnh hưởng đến chất lượng của đội ngũ CCCX vì nguồn tuyển dụng lại không phong phú, có hiện tượng trọng tình cảm, nể nang, không đảm bảo khách quan trong quá trình giải quyết công việc chuyên môn. Đặc điểm về hoạt động Vì bộ máy HCNN cấp xã nước ta là cấp thấp nhất trong 04 cấp của bộ máy HCNN, trong khi đó hoạt động của quá trình thực thi công vụ của đội ngũ CCCX khá đa dạng.
Hoạt động của CCCX có các đặc điểm: Một là, đội ngũ CCCX có nhiệm vụ thực hiện tốt vai trò QLNN, tham mưu, giúp việc cho UBND xã. Họ là những người trực tiếp hoặc gián tiếp giải quyết các kiến nghị, vướng mắc của người dân, vấn đề phát sinh, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho nhân dân. Hai là, họ là những người trực tiếp vận hành hoạt động của bộ máy đơn vị hành chính cấp xã, song lại chịu sự giám sát, điều chỉnh, ràng buộc của tổ chức, chỉ được hành động theo những khuôn khổ và nguyên tắc nhất định theo chính sách pháp luật của Nhà nước, chủ trương, đường lối của Đảng. Khi gắn liền với tổ chức và nhân dân, CCCX cũng như bộ máy của đơn vị HCNN cấp xã sẽ phát huy được sức mạnh của mình một cách hiệu quả nhất.
Ba là, toàn bộ đội ngũ CCCX đều được hưởng lương từ ngân sách của nhà nước. Đội ngũ này có vai trò không nhỏ trong quá trình tham mưu, giúp việc cho UBND xã xây dựng những văn bản hành chính cần thiết trong công tác tổ chức, quản lý công việc của bộ máy HCNN ở cấp xã, có vai trò quan trọng trong công 14 cuộc việc xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.