Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TƯƠNG TÁCTHỂ LOẠI VÀ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 1. Khái quát về tương tác thể loại 1. Thể loại văn học 1. Khái niệm thể loại văn học Trong quá trình phát triển lâu dài của văn học, loại thể là một yếu tố mà bên cạnh mặt biến động đổi thay lại có những yếu tố tương đối ổn định.
Những yếu tố tương đồng và tương đối ổn định đó trong văn học biểu hiện nhiều mặt và loại thể văn học là một yếu tố quan trọng. Nhiều nhà nghiên cứu lí luận văn học đều thống nhất rằng: mọi tác phẩm văn học đều tồn tại trong các hình thức thể loại nhất định.“Tác phẩm văn học luôn tồn tại trong những hình thức của các thể loại văn học: một cuốn tiểu thuyết,một thiên kí, một bài thơ. Không có tác phẩm nào tồn tại ngoài hình thức quen thuộc của thể loại [18, tr. Tác phẩm văn học bao giờ cũng gắn với loại thể của chúng.
Đó là một bài thơ, một truyện ngắn, một vở kịch hay một bút kí. Thường đi liền với tên tác phẩm là tên thể loại của tác phẩm đó: Chiến tranh và hòa bình (tiểu thuyết); Mùa lá rụng trong vườn (tiểu thuyết); truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan; Việt Bắc (thơ); bài thơ Tây Tiến; Rô- mê -ô và Giu- li- ét (kịch), … Trong văn học trung đại Việt Nam, tên thể loại thường gắn liền với nhan đề tác phẩm: Chiếu dời đô, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Hoàng lê thống nhất chí, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc… Do vậy, nói đến thể loại văn học là nói đến quy luật loại hình của tác phẩm. Tức là một sự hệ thống hóa có tính chất ước lệ những tác phẩm có phương thức tổ chức, phương thức tái hiện đời sống gần gũi nhau. Chẳng hạn, phải có cách tổ chức phương thức tái hiện đời sống như thế nào đó mới gọi là 8 thơ, là truyện, là tiểu thuyết hay kịch, … Và đến lượt mình, tên gọi thể loại lại có chức năng phân định loại hình của tác phẩm, hình thức tồn tại của nó, kiểu giao tiếp, kiểu tái hiện nghệ thuật của tác phẩm.
Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm, trong đó ứng với một loại nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể. Thể loại là phạm trù về chỉnh thể tác phẩm. Bất cứ tác phẩm nào được sáng tác đều thuộc về một chỉnh thể nhất định, không tác phẩm nào “siêu thể loại”. Bởi mỗi thể loại thể hiện một kiểu quan hệ đối với cuộc sống và đối với người đọc, tức là một kiểu quan hệ giao tiếp.
Một kiểu giao tiếp kép, vừa giao tiếp với người đọc lại vừa giao tiếp với đời. Qua giao tiếp với cuộc sống trong tác phẩm, tác giả và người đọc hiểu nhau. Trong thể loại tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất, quy định về loại đề tài, chủ đề, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn. Ví dụ, nhân vật kịch thì kết cấu kịch, hành động với lời văn kịch.
Nhân vật trữ tình thì kết cấu thơ trữ tình với lời thơ, luật thơ. Sự thống nhất này lại do những phương thức chiếm lĩnh đời sống khác nhau với quy định, thể hiện những quan hệ thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, mang những khả năng khác nhau trong tái hiện đời sống. Vì thể loại là cách tổ chức tác phẩm, một kiểu tái hiện đời sống và một kiểu giao tiếp nghệ thuật. Cho nên, chúng ta có thể hiểu thể loại văn học “là một hiện tượng loại hình của sáng tác và giao tiếp văn học, hình thành trên cơ sở sự lặp lại có quy luật của các yếu tố tác phẩm.
Đó là cơ sở để người ta tiến hành phân loại tác phẩm. Nhưng thể loại tác phẩm không giản đơn chỉ là loại hình và lặp lại. Bản chất của sáng tạo nghệ thuật là tính độc đáo không lặp lại. Sự vận động cuộc sống cũng luôn luôn sản sinh và làm biến động các giới hạn phản ánh, đổi mới các kênh giao tiếp và làm cho chứng tác động vào nhau, đan bện vào 9 nhau trong các tác phẩm nghệ thuật độc đáo” [36, tr.
Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm. Đó là quy luật về các kiểu phản ánh hiện thực, tổ chức tác phẩm, giao tiếp nghệ thuật của tác giả. Trong đó, ứng với một nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể. Đó là“dạng thức của tác phẩm văn học được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử của văn học,thể hiện ở sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểm của hiện tượng đời sống được miêu tả và tính chất của mối quan hệ của nhà văn đối với các hiện tượng của đời sống ấy” [22, tr.
Thể loại là sản phẩm được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, nó được khái quát và cô đúc lại để tồn tại trong những hình thức ổn định bền vững, ít biến đổi. “Trong quá trình phát triển lâu dài của văn học, loại thể là một yếu tố mà bên cạnh mặt biến động đổi thay lại có những yếu tố tương đối ổn định” [18, tr 157]. Không có một thể loại nào có cuộc hành trình số phận trong vài ba năm mà là thập niên, thế kỷ. Các thế hệ nhà văn khi cầm bút sáng tác đều phải tuân theo những chuẩn mực đã định sẵn từ bao đời của cổ nhân mà viết trên tinh thần kế thừa và sáng tạo.
Với các thể loại cách luật có giá trị như những “khuôn vàng thước ngọc” thì ở đó người sáng tác phải nương theo những quy cách truyền thống của thể loại như một giá trị mẫu mực, bất biến. “Các thể loại văn học tuy thay đổi qua các thời kì lịch sử song vẫn có những mặt ổn định tiếp nối nhau từ giai đoạn này đến giai đoạn khác” [18, tr 159]. Chẳng hạn, các thể thơ Đường luật từ bao đời nay vẫn cơ bản giữ nguyên các hình thái niêm luật, cấu trúc hình thức vốn có của nó. Tiểu thuyết phương Đông hay phương Tây thường có dung lượng lớn, gắn bó với tính chất tự sự.
Phóng sự ghi chép các biến cố sự kiện giàu tính thời sự cập nhật và chân xác. Hệ thống thể loại cần có sự ổn định nhất định, nếu không sẽ sinh ra 10 “loạn chuẩn” cho quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học, đời sống văn học sẽ mất đi trạng thái tồn tại cân bằng cần thiết. Mặt khác, do quy luật không ngừng đổi mới và sáng tạo của văn học, thể loại văn học cũng luôn luôn phát sinh, đổi mới để thích ứng với nội dung hiện thực cuộc sống. “Các thể loại văn học không phải là nhất thành bất biến.
Có những yếu tố sẽ bị xưa cũ đi, không thích hợp để biểu hiện những chất liệu và nội dung trong văn học của thời đại mới. Có những yếu tố bền vững và năng động có khả năng cải biến để đáp ứng những yêu cầu mới” [18, tr. Trước sự đổi thay mạnh mẽ của hiện thực cuộc sống, những thể loại không có khả năng thích ứng được với môi sinh văn hoá mới sẽ bị triệt tiêu để nhường chỗ cho sự ra đời của các thể loại văn học mới có ưu thế hơn. Sự cáo chung của các thể thơ văn một thời thịnh vượng trong nền văn học trung đại như: cáo, chiếu, biểu, phú.
và sự ra đời của các thể loại tân thời hồi đầu thế kỷ trước như: tiểu thuyết tâm lý, kịch nói, phóng sự, thơ tự do, phê bình văn học. là những minh chứng tiêu biểu cho tính chất cách tân, đổi mới của văn học. Cần lưu ý rằng: sự cách tân đổi mới của thể loại không diễn ra trong sự đoạn tuyệt hoàn toàn với truyền thống vốn có của nó. Nghĩa là không có sự đổi mới toàn diện cấu trúc hình thức thể loại theo lối phủ nhận sạch trơn cấu trúc truyền thống của thể loại.
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã có những cách tân mới mẻ về nhịp phách thể loại lục bát, song lục bát trong Truyện Kiều hay lục bát biến thể sau này vẫn kế thừa, bảo lưu những nét đẹp dịu dàng, uyển chuyển của lục bát cổ xưa. Tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự, tuỳ bút. trong văn học đổi mới sau 1986 có những đột phá lớn về sự cách tân hình thức thể hiện song không làm mất đi những thuộc tính cố hữu của các thể loại này. Ngay cả một số thể loại cổ xưa như thần thoại, sử thi, truyền thuyết.
đã “một đi không trở lại” về hình thức thể hiện dưới dạng nguyên thuỷ của nó, song những dấu ấn đặc trưng về hình thức của chúng đây đó vẫn 11 còn được “tạo dáng” lại trong hình thức tác phẩm của nhiều thể loại văn học hiện đại như: tiểu thuyết, trường ca, truyện ngắn, truyện vừa. Như vậy thể loại không mất đi trước sự biến thiên của lịch sử mà chúng chuyển hoá phẩm chất của mình để ký sinh vào các thể loại khác. Trong lịch sử văn học nhân loại, những nghệ sĩ lớn thường tiếp thu tinh hoa của các thể loại khác nhau (cả trong đồng đại và lịch đại) để hợp sinh phẩm chất của nhiều thể loại trong cùng một tác phẩm văn học. Tính chất đa thanh phức điệu trong tiểu thuyết của L.Tônxtôi; tính chất hiện thực huyền ảo của tiểu thuyết Ban dắc, Huêmingway, Máckét.
là những biểu hiện tích cực của sự cách tân đổi mới văn học bằng con đường kế thừa sức mạnh của các thể loại văn học liên đới trong cùng một tác phẩm. Môi trường sinh thái văn hoá mới ở Việt Nam kể từ 1986 đến nay đã mở ra cho hệ thống các thể loại văn học của ta những cơ hội cách tân, đổi mới toàn diện. Thơ ca giàu chất triết lý, đào sâu vào thế giới tâm linh của con người, tổ chức câu thơ, dòng thơ, tứ thơ ít nhiều mang màu sắc hậu hiện đại. Văn xuôi tự sự (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, ký.) hướng tới sự đa thanh phức điệu, xuất hiện nhiều biểu trưng nghệ thuật đa nghĩa.
Hầu hết các thể loại đều có xu hướng giảm thiểu tối đa dung lượng tác phẩm (tiểu thuyết ngắn, truyện ngắn cực ngắn, thơ một câu. Thể loại văn học trong bản chất phản ánh những khuynh hướng phát triển vững bền, vĩnh hằng của văn học và các thể loại văn học tồn tại để gìn giữ, đổi mới thường xuyên các khuynh hướng ấy.