Tuân thủ thuốc đái tháo đường típ 2: Nghiên cứu của Lê Thị Hương tại BV 108

Khóa luận đánh giá thực trạng tuân thủ thuốc uống và phân tích các yếu tố ảnh hưởng ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 điều trị tại Bệnh viện 108.

• Tác giả: Lê Thị Hương
• Người hướng dẫn: Thạc Sĩ Lê Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của tuân thủ thuốc tiểu đường típ 2

Tuân thủ sử dụng thuốc là yếu tố then chốt trong quản lý bệnh đái tháo đường típ 2. Đây là việc người bệnh thực hiện đúng các hướng dẫn của bác sĩ về liều lượng, thời gian và phương pháp dùng thuốc. Tầm quan trọng của tuân thủ thuốc không thể phủ nhận vì nó trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và kiểm soát mức đường huyết. Nghiên cứu cho thấy người bệnh có mức độ tuân thủ cao sẽ giảm được các biến chứng tim mạch, thận và mắt liên quan đến bệnh. Việc không tuân thủ thuốc dẫn đến tỷ lệ nhập viện cao, chi phí điều trị tăng và chất lượng sống giảm sút. Do đó, đánh giá thực trạng tuân thủ và xác định các yếu tố ảnh hưởng là cần thiết để cải thiện kết quả điều trị.

1.1. Định nghĩa tuân thủ sử dụng thuốc đường uống

Tuân thủ sử dụng thuốc được định nghĩa là mức độ mà hành động của người bệnh phù hợp với các khuyến cáo điều trị từ chuyên gia y tế. Cụ thể, tuân thủ thuốc đường uống trong điều trị đái tháo đường bao gồm: dùng đúng liều lượng quy định, đúng thời gian, đúng số lần mỗi ngày, và duy trì việc dùng thuốc liên tục theo đơn của bác sĩ mà không tự ý thay đổi hoặc ngừng.

1.2. Vai trò của tuân thủ trong kiểm soát bệnh

Tuân thủ thuốc tiểu đường giúp duy trì mức đường huyết ổn định, ngăn ngừa biến chứng cấp tính và mạn tính. Người bệnh tuân thủ sẽ có kiểm soát huyết áp tốt hơn, cải thiện chỉ số HbA1c, giảm nguy cơ đột quỵ và bệnh tim. Ngoài ra, tuân thủ thuốc giúp giảm chi phí y tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

II. Phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ sử dụng thuốc

Có nhiều phương pháp đánh giá tuân thủ thuốc được sử dụng trong thực hành lâm sàng. Các phương pháp này được chia thành hai loại chính: trực tiếp và gián tiếp. Phương pháp trực tiếp bao gồm đo mức nồng độ thuốc trong máu hoặc nước tiểu, là cách chính xác nhất nhưng tốn kém. Phương pháp gián tiếp bao gồm hỏi trực tiếp người bệnh, sử dụng các bảng câu hỏi như Morisky-8, hay đếm số viên thuốc còn lại. Trong nghiên cứu về tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2, phương pháp Morisky-8 được sử dụng phổ biến vì tính khả thi, đơn giản và hiệu quả. Bảng câu hỏi này gồm 8 câu, giúp xác định các rào cản cụ thể mà người bệnh gặp phải khi sử dụng thuốc.

2.1. Phương pháp đánh giá trực tiếp

Phương pháp đánh giá trực tiếp liên quan đến việc đo nồng độ thuốc trong máu, nước tiểu hoặc nước bọt. Phương pháp này cung cấp thông tin khách quan về tuân thủ nhưng yêu cầu thiết bị đắt tiền và không phù hợp với điều trị ngoại trú tại các bệnh viện. Đó là lý do tại sao phương pháp này ít được sử dụng trong đánh giá tuân thủ thuốc tiểu đường ở bệnh nhân ngoại trú.

2.2. Phương pháp đánh giá gián tiếp và thang Morisky 8

Phương pháp gián tiếp sử dụng câu hỏi và phỏng vấn, đơn giản và tiết kiệm chi phí. Thang Morisky-8 là công cụ phổ biến, gồm 8 câu hỏi đánh giá thói quen dùng thuốc. Mỗi câu trả lời "Có" được tính 1 điểm, "Không" là 0 điểm. Tổng điểm 0-2 coi là tuân thủ tốt, 3-4 là tuân thủ trung bình, ≥5 là tuân thủ kém, giúp xác định mức độ tuân thủ sử dụng thuốc chính xác.

III. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuốc tiểu đường típ 2

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2. Các yếu tố này được phân loại thành năm nhóm chính: yếu tố liên quan đến người bệnh, bệnh lý, điều trị, hệ thống chăm sóc sức khỏe, và kinh tế-xã hội. Yếu tố liên quan đến người bệnh bao gồm tuổi tác, giới tính, học vấn, hiểu biết về bệnh và thái độ. Yếu tố bệnh lý liên quan đến thời gian mắc bệnh, mức độ nặng nhẹ và các bệnh đi kèm. Yếu tố điều trị bao gồm số lượng thuốc, tần suất dùng, tác dụng phụ và chi phí thuốc. Yếu tố hệ thống gồm chất lượng tư vấn từ bác sĩ và dược sĩ. Yếu tố kinh tế-xã hội liên quan đến thu nhập, bảo hiểm y tế và hỗ trợ gia đình.

3.1. Yếu tố liên quan đến đặc điểm nhân khẩu học

Tuổi tác, giới tính và trình độ học vấn là những yếu tố nhân khẩu học quan trọng. Người bệnh trung niên và cao tuổi thường có tuân thủ thuốc tốt hơn người trẻ. Những người có trình độ học vấn cao hơn hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của tuân thủ sử dụng thuốc tiểu đường, do đó thường tuân thủ tốt hơn. Ngoài ra, hỗ trợ gia đình và niềm tin vào điều trị cũng ảnh hưởng lớn đến tuân thủ.

3.2. Yếu tố liên quan đến bệnh và chế độ điều trị

Số lượng thuốc mà bệnh nhân phải dùng, tần suất dùng mỗi ngày và tác dụng phụ của thuốc là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tuân thủ thuốc tiểu đường. Người bệnh dùng nhiều thuốc có xu hướng tuân thủ kém hơn. Tác dụng phụ như buồn nôn, tiêu chảy làm giảm tuân thủ sử dụng thuốc. Chi phí thuốc cao cũng là rào cản quan trọng.

IV. Thực trạng tuân thủ và biện pháp cải thiện tại bệnh viện Trung ương Quân đội 108

Nghiên cứu tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 đánh giá thực trạng tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú. Kết quả cho thấy mức độ tuân thủ thuốc của bệnh nhân còn chưa cao, với một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân không tuân thủ đầy đủ theo đơn thuốc. Các rào cản chính bao gồm quên uống thuốc, tác dụng phụ, chi phí và thiếu hiểu biết về bệnh. Để cải thiện tuân thủ sử dụng thuốc tiểu đường, bệnh viện cần tăng cường giáo dục cho bệnh nhân, cải thiện tư vấn dược, đơn giản hóa chế độ dùng thuốc, và tăng cường liên lạc theo dõi định kỳ. Vai trò của dược sĩ trong quản lý tuân thủ thuốc không thể bỏ qua, từ tư vấn cách dùng thuốc đến theo dõi tác dụng phụ và khuyến khích bệnh nhân.

4.1. Tỷ lệ tuân thủ hiện tại và các vấn đề chính

Theo các số liệu từ bệnh viện Trung ương Quân đội 108, mức độ tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 còn thấp, với khoảng 40-60% bệnh nhân có tuân thủ tốt. Các vấn đề chính bao gồm quên dùng thuốc, tác dụng phụ không chịu được, không biết cách sử dụng đúng và khó khăn về kinh tế. Vấn đề này cần được giải quyết để cải thiện kết quả điều trị.

4.2. Các biện pháp cải thiện tuân thủ thuốc tiểu đường

Để nâng cao tuân thủ sử dụng thuốc tiểu đường, cần phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ và bệnh nhân. Biện pháp bao gồm: tư vấn chi tiết cách dùng thuốc, giáo dục về bệnh và biến chứng, sử dụng các thiết bị nhắc nhở, giảm tần suất dùng thuốc nếu có thể, và theo dõi tác dụng phụ. Hỗ trợ từ gia đình và các chương trình cộng đồng cũng rất quan trọng trong quản lý tuân thủ thuốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh lý mạn tính, tiến triển với tốc độ gia tăng nhanh chóng và đã trở thành một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng toàn cầu. Theo Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) năm 2025, có khoảng 589 triệu người trưởng thành (20-79 tuổi) đang sống chung với bệnh ĐTĐ vào năm 2024, dự tính đến năm 2050, con số này sẽ là 853 triệu người [1]. Ước tính có hơn 3,4 triệu người trong độ tuổi 20-79 đã tử vong do các nguyên nhân liên quan đến ĐTĐ trong năm 2024. Chi phí chăm sóc y tế trực tiếp dành cho bệnh ĐTĐ lần đầu tiên đã vượt mốc một nghìn tỷ đô la Mỹ, và con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới [1].

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc ĐTĐ đang gia tăng nhanh chóng. Theo kết quả điều tra của Bộ Y tế, tính đến năm 2023, Việt Nam ước tính có khoảng 7 triệu người mắc ĐTĐ. Hơn 55% người bệnh đã xuất hiện biến chứng, trong đó 34% mắc các bệnh lý tim mạch, 39,5% gặp vấn đề về mắt và hệ thần kinh và 24% bị biến chứng về thận. Những biến chứng này không chỉ làm tăng chi phí điều trị mà còn gây gánh nặng lớn cho hệ thống y tế và kinh tế của gia đình, xã hội [2].

Tuân thủ sử dụng thuốc đóng vai trò then chốt trong quản lý điều trị ĐTĐ. Tuân thủ kém có liên quan đến kiểm soát đường huyết kém, tăng nguy cơ biến chứng, nhập viện và tử vong, đồng thời làm gia tăng chi phí y tế [3]. Tuân thủ sử dụng thuốc chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố liên quan đến người bệnh, bệnh lý, chế độ điều trị và hệ thống y tế, do đó cần triển khai các nghiên cứu để phân tích rõ các yếu tố này [4]. Theo Hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế, metformin là liệu pháp lựa chọn đầu tay trong điều trị ĐTĐ.

Khi liệu pháp đơn trị bằng metformin không làm giảm đáng kể nồng độ hemoglobin glycated (HbA1c) và không đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết, việc phối hợp thêm các thuốc điều trị ĐTĐ đường uống khác được khuyến nghị. Khi tình trạng rối loạn chức năng tế bào beta nghiêm trọng và/hoặc kháng insulin tiến triển khiến các thuốc đường uống không còn hiệu quả, cần xem xét bổ sung insulin hoặc chuyển sang điều trị bằng insulin để đạt được kiểm soát đường huyết tối ưu [5]. Chính vì vậy, việc tuân thủ điều trị ngay từ đầu với thuốc đường uống điều trị ĐTĐ là rất quan trọng. Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (TWQĐ 108) là bệnh viện hạng đặc biệt, tuyến cuối của quân đội và quốc gia.

Số lượng người bệnh mắc ĐTĐ típ 2 đang điều trị tại viện có xu hướng tăng nhanh, từ 4223 người năm 2022 lên 5069 người năm 2024. Đáng chú ý, phần lớn người bệnh mắc ĐTĐ tại viện sử dụng thuốc ĐTĐ đường uống. Năm 2023 có 4571 người bệnh mắc ĐTĐ đang điều trị tại bệnh viện, trong đó có 2821 người bệnh chỉ sử dụng thuốc ĐTĐ đường uống. Theo hiểu biết của chúng tôi, tại bệnh viện TWQĐ 108 mới có các nghiên cứu về tuân thủ sử dụng thuốc ở nhóm người bệnh sử dụng insulin [6] và thuốc uống metformin [7], chưa có nghiên cứu trên nhóm người 1 bệnh sử dụng các thuốc điều trị ĐTĐ đường uống nói chung.

Chính vì vậy, chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài “Đánh giá thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại bệnh viện Trung ương Quân đội 108” với hai mục tiêu: 1. Đánh giá thực trạng tuân thủ và mô tả sự khác biệt về đặc điểm giữa hai nhóm tuân thủ và không tuân thủ thuốc đường uống ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tại bệnh viện Trung ương Quân đội 108 2. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở người bệnh đái tháo đường típ 2 tại bệnh viện Trung ương Quân đội 108 Kết quả nghiên cứu sẽ giúp cung cấp thông tin cần thiết từ đó có thể đề xuất giải pháp phù hợp nhằm nâng cao việc tuân thủ sử dụng thuốc đường uống ở người bệnh ĐTĐ típ 2 tại bệnh viện TWQĐ 108. Bệnh đái tháo đường và điều trị 1.

Bệnh đái tháo đường 1. Định nghĩa Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ típ 2 của Bộ Y tế năm 2020, Bệnh ĐTĐ là bệnh rối loạn chuyển hóa, có đặc điểm tăng glucose huyết mạn tính do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai. Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protide, lipide, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh [5]. Phân loại Bệnh ĐTĐ được phân thành 4 loại chính: (1) ĐTĐ típ 1 (do phá hủy tế bào beta tụy, dẫn đến thiếu insulin tuyệt đối).

Tiêu chuẩn chẩn đoán ĐTĐ típ 2 Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ típ 2 của Bộ Y tế năm 2020 [5] và Hiệp hội đái tháo đường Hoa Kỳ 2025 (ADA) [9], bệnh ĐTĐ được chẩn đoán dựa vào 1 trong 4 tiêu chuẩn sau: (1) Glucose huyết tương lúc đói sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ ≥ 126 mg/dL (7 mmol/L). Giá trị này cần được đo 2 lần khác nhau. Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống phải được thực hiện theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới. Xét nghiệm này phải được thực hiện ở phòng thí nghiệm được chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế.

Điều trị đái tháo đường típ 2 1. Mục tiêu điều trị Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ típ 2 của Bộ Y tế Việt Nam ban hành năm 2020 [5] và Hiệp hội đái tháo đường Hoa Kỳ 2025 (ADA) [9], mục tiêu điều trị 3 ĐTĐ không chỉ bao gồm các mục tiêu kiểm soát về đường huyết mà còn kèm theo các mục tiêu về huyết áp và lipid máu. Mục tiêu điều trị ở các cá nhân có thể khác nhau tùy tình trạng của người bệnh. Mục tiêu điều trị cho người bệnh ĐTĐ ở người trưởng thành, không có thai được trình bày theo bảng dưới đây.1: Mục tiêu điều trị cho người bệnh ĐTĐ ở người trưởng thành, không có thai [5] Mục tiêu Chỉ số HbA1c < 7% (53mmol/mol)* Glucose huyết tương 80 – 130 mg/dL (4,4 – 7,2 mmol/L)* mao mạch lúc đói, trước ăn Đỉnh glucose huyết < 180 mg/dL (10,0 mmol/L)* tương mao mạch sau ăn 1-2 giờ Huyết áp Tâm thu < 140 mmHg, Tâm trương < 90 mmHg Nếu đã có biến chứng thận, hoặc có yếu tố nguy cơ tim mạch do xơ vữa cao: Huyết áp < 130/80 mmHg Lipid máu LDL cholesterol < 100 mg/dL (2,6 mmol/L), nếu chưa có biến chứng tim mạch LDL cholesterol < 70 mg/dL (1,8 mmol/L) nếu đã có bệnh tim mạch vữa xơ, hoặc có thể thấp hơn < 50 mg/dL nếu có yếu tố nguy cơ xơ vữa cao Triglycerides < 150 mg/dL (1,7 mmol/L) HDL cholesterol > 40 mg/dL (1,0 mmol/L) ở nam và > 50 mg/dL (1,3 mmol/L) ở nữ *Mục tiêu điều trị ở các cá nhân có thể khác nhau Mục tiêu có thể thấp hơn (HbA1c < 6,5%) ở người bệnh trẻ, mới chẩn đoán, không có các bệnh lý tim mạch, nguy cơ hạ glucose máu thấp.

Ngược lại, mục tiêu có thể cao hơn (HbA1c từ 7,5–8%) ở những người bệnh lớn tuổi, mắc bệnh đái tháo đường đã lâu, có nhiều bệnh lý đi kèm, có tiền sử hạ glucose máu nặng trước đó. Cần chú ý mục tiêu glucose huyết sau ăn (sau khi bắt đầu ăn 1–2 giờ) nếu đã đạt được mục tiêu glucose huyết lúc đói nhưng chưa đạt được mục tiêu HbA1c. Lựa chọn thuốc và phương pháp điều trị Lựa chọn thuốc kiểm soát đường huyết cho người bệnh ĐTĐ típ 2 theo hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ típ 2 năm 2020 của Bộ Y tế được thể hiện như sau.1: Lược đồ lựa chọn thuốc và phương pháp điều trị ĐTĐ típ 2 [5] Trong đó, metformin là lựa chọn đầu tay trong điều trị ĐTĐ, sau đó là phối hợp với các thuốc đường uống khác trước khi phối hợp hoặc thay thế bằng insulin. Khái niệm, vai trò và phương pháp đánh giá tuân thủ sử dụng thuốc 1.

Khái niệm tuân thủ sử dụng thuốc Năm 2003, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm tuân thủ điều trị (treatment adherence), “Tuân thủ điều trị lâu dài là mức độ hành vi của người bệnh thực hiện theo khuyến cáo của nhân viên y tế đối với việc sử dụng thuốc, tuân thủ chế độ ăn và/ hoặc thực hiện thay đổi lối sống [4]. Tuân thủ điều trị ở người bệnh ĐTĐ bao gồm tuân thủ một loạt các hành vi tự chăm sóc: theo dõi glucose tại nhà, điều chỉnh chế độ ăn, sử dụng thuốc, tập thể dục thường xuyên, chăm sóc bàn chân và thăm khám y tế thường xuyên” [10]. Định nghĩa về tuân thủ điều trị trong sử dụng thuốc theo Hiệp hội châu Âu về tuân thủ, hợp tác và duy trì điều trị của người bệnh (ESPACOMP 2009) đưa ra là "quá trình người bệnh sử dụng thuốc theo đúng chỉ định" [11]. Có thể hiểu đơn giản là dùng đúng thuốc, đúng liều, đúng thời gian, đúng cách.

Người bệnh được coi là không tuân thủ sử dụng thuốc khi: chậm hoặc không điều trị, sử dụng thuốc không đúng chỉ định hoặc ngừng sử dụng thuốc trước khi kết thúc đợt điều trị [11]. 5 Một cách khác, tuân thủ sử dụng thuốc được định nghĩa là sự hợp tác tự nguyện của người bệnh khi dùng thuốc theo đơn đã được kê, gồm thời gian điều trị, liều lượng và số lần dùng thuốc [12], [13]. Vai trò của tuân thủ sử dụng thuốc Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc không tuân thủ sử dụng thuốc dài hạn trong các bệnh mạn tính như ĐTĐ là vấn đề phổ biến, ảnh hưởng lợi ích sức khỏe và làm tăng nguy cơ biến chứng, đồng thời gây hậu quả kinh tế nghiêm trọng do lãng phí thời gian và tiền bạc [4]. Điều trị các bệnh mạn tính thường bao gồm việc sử dụng thuốc trong thời gian dài.

Mặc dù các loại thuốc này có hiệu quả trong việc điều trị bệnh, nhưng lợi ích đầy đủ của chúng thường không được nhận ra vì khoảng 50% người bệnh không dùng thuốc theo chỉ định [4], [14]. Việc không tuân thủ dùng thuốc có thể làm giảm hiệu quả điều trị, tăng nguy cơ biến cố bất lợi, tăng số lần thăm khám bác sĩ, tăng tỷ lệ nhập viện cao hơn và chi phí chăm sóc sức khỏe [15].