Chương 1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC J. SARTRE TRONG TÁC PHẨM “RUỒI” Chủ nghĩa Mác – Lê nin đã chỉ ra quy luật cơ bản của đời sống Xã hội là: Mọi quy luật của ý thức xã hội chỉ đƣợc ra đời trên một tồn tại xã hội nhất định và bị quy định bởi chính tồn tại xã hội đó. Chính vì thế những tƣ tƣởng triết học của bất kỳ trƣờng phái nào cũng không ngoài quy luật này. Tồn tại xã hội không phải là cái gì khác hơn là những điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa và tƣ tƣởng, những yếu tố tạo nên sự hình thành, phát triển của các tƣ tƣởng triết học.
Tƣ tƣởng triết học của J. Sartre cũng không đƣợc ra đời từ hƣ vô mà nó cũng đƣợc hình thành trên cơ sở những học thuyết triết học khác của các bậc tiền bối của ông nhƣ: S.và nhiều trào lƣu triết học chống chủ nghĩa duy lý khác trong thời kỳ phát triển của triết học phƣơng Tây hiện đại. Điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội – văn hoá cho sự hình thành tƣ tƣởng triết học của J P. Sartre Điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội Sự khủng hoảng của kinh tế - chính trị - xã hội với cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật.
Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tƣ bản phƣơng Tây bƣớc vào thời kỳ huy hoàng của nó. Cuộc cách mạng công nghiệp và sau đó là cuộc cách mạng khoa học và công nghệ - viễn thông đã làm thay đổi toàn bộ nền sản xuất phƣơng Tây. Những thành quả về mặt kinh tế đã gây ảnh hƣởng mạnh mẽ tới chính trị, văn hóa tƣ tƣởng của thời đại. Con ngƣời cơ hồ đƣợc sống trong những lợi ích tiện nghi vật chất, không còn tình trạng đói ăn, thiếu mặc đe doạ thƣờng ngày, cuộc sống đƣợc cải thiện rõ ràng.
Nhƣng, những thành quả này cũng không làm cho con ngƣời bớt khổ mà trái lại càng làm tăng thêm những mâu thuẫn xã hội. Biểu hiện của những mâu thuẫn này là hai cuộc chiến tranh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế giới thứ nhất và thứ hai. Đấu tranh chính trị, đấu tranh văn hóa cũng rầm rộ nổ ra ở Mỹ, Pháp.Cũng trong điều kiện xã hội nhƣ vậy nhiều trào lƣu triết học đã ra đời để chống lại chủ nghĩa duy lý đã lâm vào khủng hoảng nhƣ: Triết học hiện sinh tin lành của S. Kierkegaard, triết học đời sống của Bergson, Nietzsche, chủ nghĩa nhân vị, phân tâm học Freud.
Nhƣ một lời phản kháng mạnh mẽ về tồn tại xã hội đƣơng thời, chủ nghĩa hiện sinh đi vào cuộc sống con ngƣời thành một quy luật tất yếu. Con ngƣời nhận ra tính phi nhân tính của lịch sử khi mà những mâu thuẫn xã hội không thể nào điều hoà đƣợc. Cơ cấu xã hội bị đảo lộn, kinh tế điêu tàn, chính trị trở thành trò ảo thuật của giai cấp tƣ sản. Sự ứng dụng khoa học – kỹ thuật đã làm cho đời sống vật chất đƣợc đáp ứng.
Lao động chân tay, thủ công đã trở thành quá khứ đau thƣơng. Máy móc thay thế vào đó nhƣ là một phép mầu. Tất cả những điều đó bắt buộc con ngƣời phải tƣ duy theo một lộ trình mới và đặt tƣ duy đó lên trên hết thảy. Tƣ duy lý tính nhƣ là một vị Thƣợng đế tạo dựng nên một xã hội công nghiệp và nhanh chóng bảo an cho tồn tại ngƣời hết hiệu lực.
Đây, hầu nhƣ là điều kiện cơ bản của chủ nghĩa lạc quan đang thống trị trở nên vô nghĩa. Và rồi, những giá trị cổ truyền bị nhạt phai, quan hệ xã hội trở nên tan vỡ. Nhƣ vậy, những thay đổi của kinh tế tƣ bản đã làm thay đổi hầu nhƣ toàn bộ mọi mặt của đời sống xã hội. Toàn bộ phƣơng Tây có một diện mạo mới.
Cái diện mạo phi nhân tính, hạn chế mọi mặt đời sống tinh thần con ngƣời vốn yếu đuối và mong manh. Trƣớc những thay đổi này con ngƣời phƣơng Tây suy tƣ về chính mình, cuộc đời mình. Những kinh qua của cuộc đời nghiễm nhiên trở thành mối bận tâm chính đáng nhất của công cuộc tái thiết này. Song, sự phát triển của kỹ thuật – công nghệ ngày càng tỷ lệ nghịch với tinh thần của con ngƣời, những giá trị đạo đức không còn đƣợc coi trọng trƣớc sức mạnh của đồng tiền và quyền lực.
Tin tƣởng vào công năng của khoa học - kỹ thuật, tồn tại ngƣời có thể mất dần đi những khả năng thông hiểu với tha nhân, đánh mất các giá trị thẩm mỹ, thiện, ác …. Đó là toàn bộ những thay đổi và cái 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giá phải trả cho lý tính tƣ biện. Những quan hệ xã hội vốn vô cùng phức tạp nay lại trở nên phức tạp hơn, hệ thống chính trị, tổ chức đảng phái, giáo hội tôn giáo có những phƣơng thức hoạt động sát sao tới đại chúng. Để có thể quản lý xã hội các đảng phái, tổc chức chính trị - xã hội, tôn giáo này đã sử dụng bộ máy nhà nƣớc nhƣ một công cụ độc quyền đứng trên mọi giai cấp.
Bộ máy nhà nƣớc này nhân danh nhân dân thực hiện những quyền lực đặc ân để đàn áp lại những lực lƣợng phản kháng. Nhân dân hầu nhƣ là đã phụ thuộc hoàn toàn vào nhà nuớc. Cùng với chức năng cơ bản của nhà nƣớc là duy trì sự ổn định bình thƣờng cho cá nhân và xã hội thì nay cái mà nhà nƣớc quan tâm hơn cả là tập trung sự đàn áp mạnh mẽ hơn. Các tƣ tƣởng bị thu hẹp trong một bầu không khí u uất và lệ thuộc vào chính trị độc tài để biến hầu hết các triết gia phải quan tâm tới vấn đề chính trị.
Ở triết gia lúc này đều nhấn mạnh tới việc cần thiết phải xây dựng một nhà nƣớc mở rộng và gia tăng sức mạnh. Nhà nƣớc ngày càng có một bộ máy quan lại chuyên nghiệp đƣợc trang bị hiện đại bằng công nghệ. Tạo thành một hệ thống thông tin – tuyên truyền cực mạnh và hậu quả là một làn sóng phong trào sùng bái thần tƣợng ngày càng lên cao. Nhà nƣớc có cảm tƣởng nhƣ là nuốt chọn con ngƣời.
Dân chủ và tự do trở thành một sự lố lăng, vô nghĩa. Khẩu hiệu đặt ra bây giờ là phải phá bỏ những thành trì bao quanh con ngƣời biến con ngƣời thành những bức tƣợng vô tri, mọi luân lý phải đƣợc suy tƣ lại để hợp với thời đại, cần phải thiết lập lại một trật tự mới. Sartre viết Vở kịch „„Ruồi‟‟ trong lúc quân Pháp bị quân đội Đức đánh bại năm 1940, quân Đức tràn sang lãnh thổ Pháp bắt chính phủ Pháp phải ký hiệp định ngừng chiến, chia nƣớc Pháp thành hai miền: miền bắc nằm dƣới sự kiểm soát của chính phủ Đức, miền nam( tự do) do chính phủ Pháp bại trận lúc đó quản lý. Nhƣng đến tháng mƣời một năm 1942 khi quân đội đồng minh đổ bộ lên đất châu Phi, thì quân đội Đức bao vây và xâm chiếm toàn bộ lãnh thổ Pháp, chính phủ Philippe Petain chịu làm bù nhìn cho quân đội ngoại xâm Đức.
Cuộc chính biến này dẫn tới hậu quả vô cùng thảm hại cho nhân dân Pháp: 220 000 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời bị bắt đi trại tập trung, 750 000 ngƣời bị cƣỡng bức làm thợ không công cho nền kỹ nghệ Đức, 10 000 ngƣời bị xử bắn. Tất cả nền kinh tế Pháp bị chi phối, hoàn toàn phục vụ cho chính quyền Đức. Đứng trƣớc hoàn cảnh ấy nƣớc Pháp sống trong một không khí vô cùng sôi sục. Lòng căm thù với thế lực ngoại xâm lên cao.
Phong trào chống Đức diễn ra sôi động với nhiều loại hình khác nhau trong đó có lĩnh vực văn hóa, tƣ tƣởng. Điều kiện văn hoá Khoa học – công nghệ là lực lƣợng sản xuất trực tiếp. Kết tinh trong những sản phẩm này là một hàm lƣợng tri thức thực nghiệm với giá trị thực tiễn và lý luận cao. Nhƣng, bản chất của những sản phẩm trí năng này là các loại thiết bị kỹ thuật và cùng với nó là đội ngũ những trí thức khoa học không ngừng đƣợc tăng lên.
Nhà khoa học miệt mài với những nghiên cứu chuyên sâu của mình, không ngừng cải tiến và phát minh hàng loạt các sản phẩm cũng nhƣ thiết bị mới với một tinh thần bất ngờ của công chúng. Có nhiều ngành, liên ngành mới đã ra đời làm tăng thêm số lƣợng nhà khoa học và phát minh khoa học. Ngƣời ta đã hân hoan chào đón chúng nhƣ những thần tƣợng sáng thế. Quả thật, một kỷ nguyên mới đang hình thành và biến đổi nhanh chóng dƣới sự tác động của khoa học – công nghệ.
Không còn nghi ngờ gì nữa khoa học – công nghệ đã trở nên không thể thiếu ở những con ngƣời miệt mài suy tƣ cô đơn trong thế giới này. Khoa học – công nghệ đã len lỏi vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có vai trò quan trọng nhất là thúc đẩy nền kinh tế của toàn cầu. Vai trò của kinh tế có thể thúc đẩy các lĩnh vực khác nhƣ xã hội, chính trị, văn hoá, giáo dục. Mọi sự đảo lộn xã hội xét trên mọi bình diện là do yếu tố kinh tế gây nên.
Vì vậy, nhà lãnh đạo của tất cả các quốc gia luôn quan tâm tới phát triển kinh tế đất nƣớc trên cơ sở đó bảo đảm sự lãnh đạo của mình. Thế giới quan vô thần. Sự thắng thế của khoa học – công nghệ chứng tỏ thế giới quan tôn giáo ngày càng không còn chỗ đứng hay nói đúng hơn nó đã bị hoá thân vào một vật thể. Ngƣời ta chỉ coi những điều thiêng liêng nhất từ trƣớc tới 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nay nhƣ: chúa, thần linh, linh hồn… chỉ nhƣ là những bức tƣợng trơ trơ, hết phép mầu.
Thần linh đã biến mất khỏi thế gian, nó đơn giản chỉ là những tín điều tệ hại cho các con chiên ngoan đạo nhƣng ngu ngốc. Mọi sự tồn tại giờ đây đơn thuần là những cái do con ngƣời lựa chọn và xếp đặt. Ngƣời ta phát hiện ra yếu tố tự do của con ngƣời nhƣ là trung tâm của mọi biến cố đời sống xã hội. Các khoa học nhân văn ra đời đều hƣớng nhãn quan của mình vào con ngƣời.
Coi con ngƣời là một kho tài nguyên vô tận không bao giờ cạn.