MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là giai đoạn có sự biến động lớn về mọi mặt trong đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến văn hóa - xã hội. Thực dân Pháp dã tâm xâm lược Việt Nam, biến nước ta từ một nước phong kiến độc lập, thành một nước thuộc địa nửa phong kiến. Trong quá trình thực dân Pháp xâm lược và thực hiện chính sách khai thác thuộc địa ở nước ta; một mặt, những yếu tố của chủ nghĩa tư bản và những thành tựu khoa học, văn hóa tiến bộ mà thực dân Pháp du nhập, đã góp phần làm cho xã hội Việt Nam có sự phát triển nhất định; nhưng mặt trái của nó đó là sự cai tri, áp bức và bóc lột của chế độ thực dân phong kiến đối với nhân dân và dân tộc Việt Nam, là cuộc sống mất độc lập, tự do và sự cùng khổ của người dân Việt Nam.
Những mâu thuẫn cơ bản bao trùm xã hội Việt Nam thời kỳ này là mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân với giai cấp địa chủ phong kiến, giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản Pháp, giữa toàn thể nhân dân và dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp xâm lược, với chế độ thực dân phong kiến. Do vậy, vấn đề giải phóng dân tộc Việt Nam là nhiệm vụ và yêu cầu cấp thiết hàng đầu. Giải phóng nhân dân, giải phóng dân tộc đã trở thành một đòi hỏi tất yếu của lương tri, phẩm giá và là lẽ sống của toàn thé dân tộc Việt Nam. Chính trong bối cảnh lịch sử đầy biến động và phức tạp ấy, đã xuất hiện các nhà tư tưởng, các chí sĩ yêu nước Việt Nam nhằm tìm kiếm con đường cứu nước, cứu dân ra khỏi cảnh lầm than, nô lệ.
Băng những con đường khác nhau, họ đã đưa ra những phương thức giải đáp những van đề bức thiết đó và một số người đã đến rất gần với con đường cách mạng vô sản. Nhưng do hạn chế về điều kiện lịch sử và lập trường giai cấp nên hầu hết các phong trào đấu tranh do họ khởi xướng đều bị thất bại. Tuy nhiên, các phong trào đấu tranh ấy đã để lại những dấu ấn đặc biệt trong lịch sử dân tộc ta giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; đặc biệt nó phản ánh sự phát triển của tư tưởng cách mạng Việt Nam trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Một trong những nhà tư tưởng tiêu biểu giai đoạn này là Phan Bội Châu (1867 - 1940), với một khát khao cháy bỏng “cốt khôi phục Việt Nam, lập nên một chính phủ độc lập” (Phan Bội Châu, 2000, tập 6, tr.120) — mục đích cao cả nhất của sự nghiệp giải phóng con người, giải phóng dân tộc của ông.
Theo Hồ Chí Minh, Phan Bội Châu là một nhà yêu nước chân chính, là “bậc anh hùng, vị thiên sứ, đẳng xả thân vì độc lập, được 20 triệu người tôn sùng” (Hà Chí Minh, 2011, tập 2, tr. Ong được coi là người có tư tưởng tiến bộ nhất trong số các trí thức Nho học, phân hóa từ giai cấp phong kiến, ý thức được trách nhiệm lịch sử, vươn lên cùng với thời đại, tìm đến một phương thức cách mạng mới, một con đường cứu nước mới vượt ra ngoài khuôn khổ ý thức hệ truyền thống. Mặc dù chưa giành được thắng lợi trong thực tiễn nhưng những cống hiến của Phan Bội Châu có ý nghĩa lịch sử to lớn, thúc day phong trào yêu nước phát triển, đặt nền móng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam và thắng lợi của cuộc cách mạng vô sản do Hồ Chí Minh lãnh dao sau này. Là một nhà tư tưởng tiêu biểu cuối thé kỷ XIX đầu thế ky XX, tư tưởng của Phan Bội Châu được coi là một trong những bộ phận quan trọng trong di sản tư tưởng dân tộc Việt Nam.
Trong cuộc đời hoạt động của mình, Phan Bội Châu đã dé lại cho chúng ta nhiều tu tưởng có giá trị, trong đó tiêu biểu và xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống tư tưởng của ông, đó là tư tưởng về giải phóng con người. Trong đó, trên cơ sở của tinh thần dân tộc cao cả và lòng yêu nước thiết tha, Phan Bội Châu đã kết hợp một cách nhuần nhuyễn tư tưởng văn hóa Đông - Tây với truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam. Sự hình thành, phát triển tư tưởng về giải phóng con người của Phan Bội Châu là một quá trình phức tạp, trải qua nhiều giai đoạn khác nhau gắn liền với những biến chuyên của lịch sử - xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Từ một nhà Nho yêu nước giàu ý chí, nghị lực và tràn đầy nhiệt huyết cách mạng, tư tưởng của ông đã trở thành một trong những ngọn cờ tư tưởng tiêu biểu cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam trong suốt những thập niên đầu thế kỷ XX.
Phan Bội Châu đã cống hiến cả cuộc đời mình cho lý tưởng cao quý ấy, ông đã dùng thơ văn dé cổ động lòng yêu nước, thương noi của lớp lớp đồng bào nhằm tập hợp lực lượng trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, cứu dân cứu nước dé mang lại tự do, hạnh phúc cho nhân dân. Dé thực hiện được lý tưởng và hoài bão của mình, ông đã bôn ba những năm tháng gian khổ ở nước ngoài dé tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc, giải phóng con người. Đúng như Giáo sư Trần Văn Giàu đã nhận xét: “Phan Bội Châu đi vào lịch sử với tư cách là người sáng lập, người lãnh tụ của Duy Tân hội (1904) và Quang Phục hội (1912). Phan Bội Châu lại là người yêu nước đã viết rất nhiều.
Cụ làm văn van và văn xuôi, tranh luận và thuyết lý, viết sử và viết bút ký, viết cả về triết học nữa” (Trần Văn Giàu, 2020, tập II, tr. Một trong những van đề nổi bật trong toàn bộ tư tưởng phong phú, da dạng về nội dung và thể loại ấy của Phan Bội Châu, đó là tư tưởng giải phóng con người. Tư tưởng về giải phóng con người của Phan Bội Châu đã trở thành ngọn cờ tư tưởng tiêu biểu cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam trong suốt những thập niên đầu thế ky XX; thực sự là một trong những tinh hoa trong lich sử tư tưởng Việt Nam, có giá trị thiết thực và ý nghĩa lịch sử sâu sắc cả về lý luận giải phóng con người nói chung và thực tiễn đấu tranh cách mạng của dân tộc ta nói riêng. Dé xây dựng và phát triển đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, chúng ta cần phải kế thừa, bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của các thé hệ trước dé lại, rút ra những bài học kinh nghiệm lich sử, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tiếp thu những giá trị tư tưởng, tinh hoa văn hóa nhân loại nhằm đáp ứng yêu cau thực tiễn đất nước đặt ra hiện nay.
Với tinh than ấy, chúng ta cần phải trở về với truyền thống văn hóa của dân tộc, cần phải phát huy tỉnh thần dân tộc, lòng yêu nước, ý chí tự lực tự cường, khát vọng phát triển phồn vinh đất nước. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá tri quốc gia, hệ giá trị văn hoá và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập 1, tr. Chính vì vậy, việc nghiên cứu các giá trị văn hóa truyền thống và lịch sử tư tưởng của dân tộc Việt Nam một cách hệ thống và sâu sắc hơn, trong đó có tư tưởng về giải phóng con người giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách, nhằm khơi dậy và phát huy tinh thần tự hào dan tộc, lòng yêu nước thiết tha, góp phần vào việc xây dựng và phát triển đất nước giàu mạnh và hùng cường. Với cách tiếp cận Ấy, việc nghiên cứu nội dung tư tưởng của Phan Bội Châu về giải phóng con người, từ đó nêu bật những giá trị, hạn chế va ý nghĩa lý luận, thực tiễn của nó có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu triết học.
Cho nên nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Tu fưởng của Phan Bội về giải phóng con người và ý nghĩa lịch sử cua nớ” làm đề tài luận án tiên sĩ, ngành Triét hoc của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Với tư cách là một nhà yêu nước, nhà văn hóa lớn, tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung, tư tưởng của ông về con người và giải phóng con người nói riêng, đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học trên nhiều mặt, từ nhiều góc độ khác nhau, với nhiều ý kiến rất phong phú và sâu sắc. Có thé khái quát thành ba hướng nghiên cứu chủ yếu như sau: Hướng thứ nhất, những công trình nghiên cứu có liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp và những điều kiện, tiền đề hình thành, phát triển tư tưởng của Phan Bội Châu về giải phóng con người Tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung, tư tưởng về giải phóng con người nói riêng gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông, là kết quả của sự phản ánh các điều kiện lịch sử - xã hội thế giới và Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Vì vậy, đây là chủ đề được đề cập trong nhiều công trình, tác phẩm của các tác giả viết về cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của Phan Bội Châu.
Trước hết, đó là tác phẩm Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh của tác giả Tôn Quang Phiệt, do Ban Nghiên cứu Văn - Sử - Địa xuất bản năm 1956 đã đề cập, nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh trong bối cảnh thời đại và điều kiện giai cấp, từ đó, khang định vị trí của hai ông trong lich sử dau tranh chống thực dân Pháp, giải phóng dân tộc Việt Nam. Trong đó, tác giả cũng đã trình bày khái quát nhất tư tưởng của Phan Bội Châu, một nhân vật vĩ đại có đóng góp khá nhiều cho kho tàng văn học nước nhà, nhất là văn chương yêu nước chống ngoại xâm và sự nghiệp cách mạng Việt Nam thời bấy giờ. Tác phẩm Phan Bội Châu và một số giai đoạn trong lịch sử chong Pháp cua nhân dân Việt Nam của Tôn Quang Phiệt do Nxb.