MỞ ĐẦU 1. Lý do nghiên cứu đề tài Nguyễn An Ninh là nhân vật lịch sử đặc biệt của Nam Bộ nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung trong giai đoạn lịch sử từ đầu 1920 đến 1940. Trước hết, về mặt lý luận, Nguyễn An Ninh không chỉ đi theo chủ nghĩa Mác – Lênin mà còn là người hiểu sâu sắc, vận dụng phương pháp biện chứng duy vật khá nhuần nhuyễn vào hoạt động thực tiễn cách mạng và là một trong những người đầu tiên ở Việt Nam truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào Việt Nam, ông đã dùng tờ báo La Cloche Fêlée để đăng tải bản Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản của C. Thứ hai, Nguyễn An Ninh là người đấu tranh cách mạng bằng hình thức diễn thuyết, báo chí công khai, hợp pháp và đã giành được một số thắng lợi nhất định trước sự kiểm soát gắt gao của thực dân Pháp.
Có thể nói, có những thời điểm ở Nam Bộ nói riêng, cả nước nói chung, ông là một trong những người làm chủ trên mặt trận báo chí, diễn thuyết để đấu tranh cách mạng công khai, hợp pháp. Thứ ba, tuổi đời Nguyễn An Ninh còn rất trẻ nhưng về mặt tư tưởng ông là nhà tư tưởng khá toàn diện: triết học, chính trị, văn hóa, khoa học với những phác thảo sơ bộ góp phần làm nền móng cho sự phát triển tư duy lý luận của dân tộc. Thứ tư, trước Nguyễn An Ninh chưa có ai là người yêu nước hoạt động cách mạng công khai diễn thuyết kêu gọi thanh niên sống có lý tưởng, Nguyễn An Ninh là người đầu tiên gióng lên tiếng chuông thức tỉnh cả một thế hệ thanh niên như Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Trần Văn Giàu nói: Những ngày chập chững vào con đường cách mạng ở tuổi 14 -15, tâm trí tôi lúc ấy như một tờ giấy trắng mà người đầu tiên viết lên đó những dòng chữ yêu nước, về lý tưởng, về hoài bão không ai khác hơn là Nguyễn An Ninh. Thứ năm, cho đến hiện nay, Nguyễn An Ninh vẫn là một nhân vật lịch sử được nhiều cuộc hội thảo, tranh luận, sưu tầm về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng của ông.
Qua những đóng góp của Nguyễn An Ninh về tư tưởng, có thể nói, Nguyễn An Ninh thực sự là một trong những nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn đầu thế kỷ XX của Nam Bộ nói riêng và của cả dân tộc Việt Nam nói chung đầu thế kỷ XX. Nguyễn An Ninh xuất thân trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước, bà Đoàn Thị Điểm là bà cô bốn đời, cha Nguyễn An Khương (1860 – 1931) và cô -8- Nguyễn Thị Xuyên là cơ sở của phong trào Đông Du và Đông Kinh Nghĩa Thục. Thiếu thời, Nguyễn An Ninh sớm tiếp xúc với các nhà yêu nước nổi tiếng là bạn thân của cha nên ông hiểu rõ thân phận của người dân mất nước và sớm nhận thức tránh nhiệm của người thanh niên trước vận mệnh vong quốc của dân tộc. Năm 1918, Nguyễn An Ninh đặt chân đến Pháp, khi Chiến tranh thế giới thứ nhất vừa ở giai đoạn cuối cùng, thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga đã thổi khắp châu Âu một làn gió cách mạng vô sản làm rung động chủ nghĩa tư bản.
Nhân dân lao động nước Pháp đang trong cao trào đấu tranh cho hòa bình, đấu tranh cho quyền dân sinh, dân chủ. Các trường Đại học mở rộng cửa đón thanh niên giải ngũ vào học tập. Nguyễn An Ninh bị cuốn vào cao trào đó, lao vào học tập và tìm hiểu những kiến thức khoa học, những giá trị của cách mạng dân chủ tư sản. Nguyễn An Ninh đã gặp và được sự dìu dắt của Giáo sư Marcel Cachin (1869 – 1958) – nhà chính trị gia của Pháp, ông tham gia Đại hội Tours (1920), là thành viên sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, nên đã tạo điều kiện tốt nhất cho Nguyễn An Ninh sinh hoạt câu lạc bộ trí thức Pháp, tiếp xúc với nhiều nhà trí thức tiến bộ, qua đó tiếp thu được những tinh hoa văn hóa Pháp, văn hóa nhân loại.
Thời gian ở Pháp, Nguyễn An Ninh là người thông dịch viên cho Phan Châu Trinh, lắng nghe các cuộc tranh luận về phương pháp cách mạng giữa Phan Châu Trinh và Phan Văn Trường. Nguyễn An Ninh đã cùng với Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Ái Quốc và Nguyễn Thế Truyền hợp thành nhóm Ngũ Long – tên gọi mà Việt Kiều ở Pháp đặt cho họ. Vì thế, nghiên cứu và tìm hiểu cuộc đời, hoạt động, tư tưởng Nguyễn An Ninh chúng ta có thể hiểu biết thêm về Phan Châu Trinh, Nguyễn Ái Quốc. Khi về nước hoạt động cách mạng (cuối 1922), Nguyễn An Ninh đã diễn thuyết tại Sài Gòn với những chủ đề Chung đúc nền học thức cho dân An Nam, Lý tưởng của thanh niên An Nam đã gây tiếng vang thức tỉnh cả một thế hệ thanh niên sống có lý tưởng, có hoài bão về một dân tộc độc lập, tự do, phát triển ngang tầm với thời đại.
Đồng thời, ông đã ra tờ báo La Cloche Fêlée tuyên truyền chủ nghĩa Mác, đòi quyền dân chủ, tự do, bình đẳng nhằm giác ngộ quần chúng nhân dân tham gia cách mạng vì một tương lai tươi sáng. Với tư cách là một trí thức lớn -9- hoạt động cách mạng, nên Nguyễn An Ninh là người rất coi trọng việc tiếp thu tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại để rút ra những bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ cho sự nghiệp cách mạng. Nguyễn An Ninh đã viết nhiều bài báo, nhiều tác phẩm thể hiện tư tưởng của mình trên nhiều lĩnh vực như triết học, chính trị, tôn giáo, văn hóa, khoa học,v. Trong diễn đàn tư tưởng, có thể nói Nguyễn An Ninh là hiện tượng khá nổi bật ở Nam Bộ đầu thế kỷ XX.
Nguyễn An Ninh đóng góp khá toàn diện về các phương diện triết học, chính trị, tôn giáo và văn hóa. Những quan điểm, tư tưởng của ông phản ánh bước quá độ từ tư tưởng canh tân của các nho sĩ tiến bộ sang tư tưởng cách mạng của tầng lớp trí thức mới. Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày mất của Nguyễn An Ninh, nguyên cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã viết cảm tưởng rằng: “Nguyễn An Ninh có tầm vóc một nhà lãnh đạo một cuộc cách mạng, cho nên chúng ta phải ghi nhớ những cống hiến quan trọng của một nhân vật có tầm vóc lịch sử”1. Còn nguyên cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh cũng ca ngợi rằng: “Nguyễn An Ninh là một nhà yêu nước vĩ đại.
Là một trí thức tầm cỡ, nếu chịu khuất phục bọn đế quốc, chắc chắn ông sẽ giàu có và sống vương giả. Nhưng vì yêu nước, thương dân, ông đã đi vào quần chúng lao khổ vận động họ chống lại đế quốc và tay sai. Ồng đã ra tờ báo La Cloche Félée (Tiếng Chuông rè) để vạch mặt bọn xâm lược và áp bức bóc lột nhân dân Việt Nam. Ông đã bí mật thành lập một tổ chức cách mạng yêu nước “Đảng Thanh niên Cao vọng” để chống lại bọn xâm lược và tay sai.
Là một nhà trí thức, thế mà ông lại đi bán dầu cù là ở các bến xe, các phố phường Sài Gòn với ý định cổ động đồng bào chống lại bọn đã làm khổ mình”2. Hiện nay, khi nghiên cứu về tư tưởng của Nguyễn An Ninh – nhân vật lịch sử đặc biệt, đã có nhiều tranh luận dưới những góc độ khác nhau như Nguyễn An Ninh là nhà cách mạng, hay chỉ là nhà yêu nước thuần túy, hay ông chỉ là nhà tư tưởng, nhà lý luận và thực chất tư tưởng của ông là hệ tư tưởng nào, v. Hiện nay, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nguyễn An Ninh – nhà tư tưởng tiêu biểu đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ” để nghiên cứu nhằm góp phần sáng tỏ thêm những 1 Mai Quốc Liên – Nguyễn Sơn (2009), Nguyễn An Ninh tác phẩm, Nxb. Văn học, Hà Nội, tr.
2 Mai Quốc Liên – Nguyễn Sơn (2009), Nguyễn An Ninh tác phẩm, Nxb. Văn học, Hà Nội, tr. - 10 - vấn đề tranh luận nêu trên cũng như cung cấp một hệ thống tư tưởng triết học, chính trị, tôn giáo, văn hóa, khoa học của Nguyễn An Ninh phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy trong các trường đại học, cũng như cung cấp những thông tin cần thiết cho các hoạt động thực tiễn ở địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Nguyễn An Ninh là một trong những nhà tư tưởng khá nổi bật hoạt động ở Sài Gòn (trước đây), cho nên tìm hiểu tư tưởng, hoạt động của Nguyễn An Ninh chính là tìm hiểu lịch sử hoạt động yêu nước, hoạt động cách mạng của địa bàn thành phố Hồ Chí Minh.
Tổng quan nghiên cứu đề tài: Nguyễn An Ninh là nhân vật lịch sử đặc biệt, mặc dù không phải là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, nhưng ông lại hoạt động cách mạng tích cực, chính thực dân Pháp gọi ông là phần tử cộng sản nguy hiểm. Trong quá trình hoạt động , Nguyễn An Ninh đã hình thành tư tưởng của mình trên các lĩnh vực chính trị, triết học, tôn giáo, văn hóa, v. Tư tưởng của ông với nhiều hình thức phong phú như diễn thuyết, báo chí, sách xuất bản, v. Với hệ thống tư tưởng khá phong phú của Nguyễn An Ninh đã tạo ra sự chú ý của các nhà nghiên cứu.
Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu, trao đổi dưới nhiều góc độ khác nhau, cụ thể là: Thứ nhất, đó là các công trình nghiên cứu tư tưởng Nguyễn An Ninh ở phương diện triết học như: Trước hết, công trình Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám – Tập II – Hệ ý thức tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử - Nxb. Hồ Chí Minh xuất bản năm 1993 của tác giả Trần Văn Giàu, đây là tác phẩm bàn đến tư tưởng Nguyễn An Ninh khá nhiều. Trong tác phẩm, Trần Văn Giàu đã bàn đến tư tưởng của Nguyễn An Ninh ở phương diện triết học và tôn giáo. Trần Văn Giàu đánh giá rất cao những tác phẩm Tôn giáo, Phê bình Phật giáo của Nguyễn An Ninh, bởi vì trong đó phản ánh nhiều vấn đề triết học như mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh, giữa cái truyền thống với hiện đại3.
3 Xem Trần Văn Giàu (1993), Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám – Tập II – Hệ ý thức tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử , Nxb. Hồ Chí Minh, tr. - 11 - Bên cạnh đó, còn có công trình nghiên cứu Bước chuyển tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX do Nxb.