phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm có 4 chương 12 tiết. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2. Cơ sở hình thành tƣ tƣởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ Chương 3. Những nội dung cơ bản của tƣ tƣởng Nho giáo Nguyễn Công Trứ Chương 4.
Ý nghĩa của tƣ tƣởng Nho giáo Nguyễn Công Trứ trong lịch sử tƣ tƣởng Việt Nam 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về cơ sở hình thành tƣ tƣởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ Cơ sở hình thành tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ chính là bối cảnh kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về triều Nguyễn của các học giả trong và ngoài nước đã được công bố và là các tài liệu tham khảo hết sức giá trị cho các học giả đi sau tìm hiểu về vấn đề này. Để hiểu rõ về tình hình Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX đã tác động tới sự hình thành tư tưởng của nhà Nho Nguyễn Công Trứ như thế nào.
Chúng tôi đi tìm hiểu và phân tích các công trình nghiên cứu trên một số lĩnh vực cụ thể. * Nhóm các công trình nghiên cứu về kinh tế Nửa đầu thế kỷ XIX là giai đoạn triều Nguyễn ổn định và phát triển đất nước ở mọi mặt: Chính trị - xã hội, văn hóa – tư tưởng và kinh tế. Do đó nghiên cứu về kinh tế của nước ta giai đoạn này là việc làm cần thiết được rất nhiều học giả quan tâm, tìm hiểu. Tiêu biểu phải kể đến một số công trình: Nguyễn Thế Anh (1971) với tác phẩm “Kinh tế xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn” tác giả đã dành toàn bộ chương V để nói về các hoạt động của thương nghiệp, trung tâm buôn bán, hoạt động thương mại cũng như các yếu tố giao thông vận tải và chính sách thuế khóa.
Trong bài viết của mình, tác giả đặc biệt chú ý đến vai trò của Nhà nước đối với hoạt động ngoại thương trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX. Trong Tạp chí nghiên cứu kinh tế (219), năm 1996, tác giả Đỗ Bang có bài “Chính sách ngoại thương của triều Nguyễn – thực trạng và hậu quả” bài viết đã đề cập đến chính sách bế quan tỏa cảng của triều Nguyễn với các biện pháp để nhằm thực hiện tối ưu hóa chính sách này. Bài viết cũng đồng thời 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cho thấy những chính sách mà triều Nguyễn đã thực thi đối với việc sử dụng tàu thuyền và chế tài đối với thương nhân nước ngoài khi vào nước ta. Đỗ Bang (1997) ra mắt cuốn sách “Thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn” NXB Thuận Hóa.
Tác phẩm đi tìm hiểu và trình bày về chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn (chương 2). Tác giả đánh giá cao vai trò của các vua quan nhà Nguyễn khi họ nhận thấy tầm quan trọng của kinh tế hàng hóa cũng như ngoại thương, đó là việc trao đổi buôn bán với các nước trong khu vực. Tuy nhiên, trong quá trình thực thi các chính sách về ngoại thương còn mắc phải một vài những sai lầm như chưa có chính sách khuyến khích cụ thể với thương nhân. Năm 1999, cuốn sách “Việt Nam thế kỷ XIX” của Nguyễn Phan Quang cũng đề cập đến vấn đề thương nghiệp.
Theo tác giả mặc dù đã cố gắng nhưng các chính sách nội thương của triều Nguyễn chưa đủ mạnh để thúc đẩy phát triển kinh tế hàng hóa, cũng theo tác giả nhận xét thì nhà Nguyễn đã không ký kết các hiệp ước thương mại và đây chính là hạn chế trong chính sách ngoại thương của triều Nguyễn. Vũ Văn Quân (2008) với “Vấn đề ruộng đất trong chính sách đối nội của nhà Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX” tại HTKH “Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX”. Bài viết khẳng định với việc lấy Nho giáo làm hệ tư tưởng thống trị trong xây dựng và củng cố vương triều thì kinh tế triều Nguyễn cũng tuân theo tư tưởng này. Đó là tính chất trọng nông, quan tâm tới vấn đề ruộng đất.
Tác giả đã tập trung phân tích về cơ cấu ruộng đất của nước ta giai đoạn này được chia thành hai bộ phận: ruộng đất thuộc sở hữu nhà nước và ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân, qua đó đánh giá tính chất cũng như vai trò của từng loại ruộng đất. Tuy nhiên trong phạm vi của một bài tham luận, tác giả mới chỉ tập trung phân tích về ruộng đất giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX mà chưa đi phân tích được những yếu 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tố khác cũng tác động đến nông nghiệp. Ngoài ra, tác giả cũng chưa đánh giá được vai trò của các thành phần kinh tế khác ngoài nông nghiệp. Các nghiên cứu trên về cơ bản đã trình bày tương đối cụ thể về tình hình kinh tế của nước ta giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX góp phần tái hiện lại một thời kỳ lịch sử, giúp người đọc hiểu hơn về một thời đại đã qua, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học giúp chúng tôi có thể nghiên cứu và tìm hiểu sâu hơn về một nhân vật lịch sử của triều Nguyễn trong giai đoạn này.
* Nhóm các công trình nghiên cứu về chính trị - xã hội Chính trị - xã hội giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX là một vấn đề vô cùng phức tạp, nó có ảnh hưởng sâu sắc tới cục diện lịch sử nước ta trong toàn bộ tiến trình phát triển. Chính vì vậy, việc tìm hiểu về vấn đề này được rất nhiều học giả quan tâm. Trong đó phải kể đến: Nguyễn Sĩ Hải (1962), luận án tiến sĩ Luật khoa với đề tài “Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ: 1802 – 1847” là một trong những công trình đầu tiên có nghiên cứu về cơ quan giám sát, về tổ chức bộ máy chính quyền triều Nguyễn. Luận án tập trung đi sâu phân tích toàn bộ cơ quan trung ương của 3 triều vua: Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị.
Qua đó tìm hiểu về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của cơ quan giám sát. Tuy nhiên luận án cũng chỉ dừng lại ở mức liệt kê các quy định của triều đình chứ chưa nghiên cứu sâu và đánh giá cụ thể về tổ chức này cũng như thực tiễn hoạt động của nó và cũng chưa làm rõ việc tổ chức chính quyền ở địa phương. Trần Thanh Tâm (1996) “Tìm hiểu quan chức nhà Nguyễn” NXB Thuận Hóa, Huế. Tác giả đã đi tìm hiểu bộ máy quan chức nhà Nguyễn, vì theo tác giả công việc này có ý nghĩa quyết định hàng đầu vào sự vận hành của chế độ phong kiến.
Với công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những đóng góp: Thứ nhất là đưa ra những ý kiến về quan chức nhà Nguyễn; Thứ hai là góp phần chỉ ra cho độc giả những danh mục từ tra cứu quan chức nhà 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Qua đây giúp người đọc có thể mường tượng ra chế độ quan chức của một thời đại cũng như cách gọi tên của các chức quan trong triều đình. Đỗ Bang (1997) với “Tổ chức bộ máy Nhà nước triều Nguyễn giai đoạn 1802 – 1884”. Tác giả đã cho chúng ta thấy đây là giai đoạn phát triển cực thịnh của chế độ quân chủ trung ương tập quyền triều Nguyễn và chứng minh triều Nguyễn là triều đại có tính uy lực tuyệt đối hơn bất kỳ triều đại nào trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Tác phẩm tập trung đi vào khai thác và tìm hiểu bộ máy Nhà nước của triều Nguyễn mà theo đánh giá của tác giả là nó có khả năng thống nhất lãnh thổ, thế quyền và giáo quyền. Tác phẩm là bài học kinh nghiệm cho các nhà quản lý trong công cuộc cải cách hành chính, góp phần tạo dựng một chế độ hành chính tốt đẹp hơn cho xã hội ngày nay. Đỗ Bang (2007) với “Triều Nguyễn: thiết lập tập quyền và các chế tài điều tiết cực quyền”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử. Bài viết đã lý giải khi chế độ trung ương tập quyền đạt đến đỉnh cao thì cực quyền cũng đã đến mức tuyệt đối và trở thành một chế độ quân chủ chuyên chế cực đoan.
Nhà Nguyễn đã phải vận dụng thuyết trị nước của phương Đông, đồng thời trình bày các giải pháp về cơ chế quản lý của Nhà nước. Mặc dù bài viết đã phân tích khá sâu sắc các tư tưởng trị nước của phương Đông mà triều Nguyễn đã áp dụng, song tác giả chưa nêu bật được tác dụng và giá trị của nó đối với xã hội đương thời và bài học đối với các nhà quản lý trong giai đoạn hiện nay. HTKH với tựa đề “Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX” (2008). Tại Hội thảo các nhà nghiên cứu đã tập trung trình bày những bài viết tham luận của mình về chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn dưới góc độ khác nhau, như: PGS.
TS Trần Kim Đỉnh với bài “Góp phần tìm hiểu sử học triều Nguyễn”; TS. Hà Minh Hồng “Việc củng cố và mở rộng lãnh thổ và vấn đề thống nhất đất nước đầu thế kỷ XIX”;… Đặc biệt trong Báo cáo dẫn đề của GS. Phan Huy Lê đã khẳng định 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thời kỳ chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn là một trong những thời kỳ lịch sử mà các học giả có những cách nhìn, cách đánh giá khác nhau thậm chí còn trái ngược nhau. Hội thảo đã cố gắng tiếp cận và đánh giá một cách công bằng những mặt tích cực, hạn chế; mạnh và yếu của triều Nguyễn giai đoạn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, qua đó khẳng định việc nghiên cứu về triều Nguyễn còn nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã khảo cứu một cách tương đối về tình hình chính trị - xã hội của nước ta giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX và cung cấp những cái nhìn mới sâu sắc, đầy đủ về triều Nguyễn đồng thời là luận chứng khoa học giúp những nhà nghiên cứu sau này có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo. * Nhóm các công trình nghiên cứu về văn hóa – tư tưởng Có rất nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng của triều Nguyễn song chúng tôi chỉ đi tìm hiểu và phân tích một vài công trình tiêu biểu, liên quan trực tiếp và làm tài liệu tham khảo cho đề tài luận án.