Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA 1. NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA 1. Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa và vị trí, vai trò của văn hóa a) Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa Trong mục Đọc sách ở phần cuối tập “Nhật ký trong tù” (1942 - 1943), Hồ Chí Minh nêu quan niệm về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”1. Xuất phát từ cách tiếp cận mácxít, quan niệm về văn hóa của Hồ Chí Minh rất gần gũi với nhận thức hiện đại, khi coi văn hóa không chỉ đơn thuần là đời sống tinh thần của con người - xã hội, mà bản chất của văn hóa là linh hồn, là sức mạnh trường tồn của cả dân tộc, là sức sống vươn lên của thời đại. Văn hóa không phải là toàn bộ đời sống con người xã hội, mà là phần cốt tử, kết tụ nên cái bản chất, bản sắc, cốt cách của dân tộc, của thời đại. Nó được thăng hoa từ hơi thở cuộc sống, từ năng lực, trình độ và phương thức sống của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng.
Nó hiện diện trong mọi hoạt động, từ tư duy đến hành động, từ hoạt động cá nhân đến những vận động xã hội, từ hoạt động vật chất đến những sáng tạo tinh thần, những phát minh, sáng chế tạo ra những giá trị mới của sản xuất vật chất, khoa học - kỹ thuật - công nghệ, văn học - nghệ thuật. Theo Hồ Chí Minh, văn hóa không chỉ là cái tạo nên tính đặc thù của dân tộc, mà còn là những giá trị nhằm thích ứng với những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn. “Nhu cầu đời sống” của con người luôn phát triển cũng như “đòi hỏi của sự sinh tồn” của xã hội loài người luôn luôn nâng cao, hoàn thiện. Cũng có nghĩa, nói đến văn hóa là nói đến giá trị trong lao động sáng tạo của con người trên các bình diện hoạt động nhằm cải tạo tự nhiên, xã hội và chính bản thân con người, hướng tới chân, thiện, mỹ.
Nói đến văn hóa không chỉ là nói 1Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2011, tr. 6 đến những giá trị tĩnh, mà còn là sự vận động, phát triển và hoàn thiện những giá trị ấy trong những điều kiện về thời gian và không gian nhất định. Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, văn hóa được Hồ Chí Minh xác định là đời sống tinh thần của xã hội, là thuộc về kiến trúc thượng tầng. Văn hóa có mối quan hệ mật thiết với kinh tế, chính trị, xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ yếu của đời sống xã hội.
b) Vị trí, vai trò của văn hóa Vị trí của văn hóa. Hồ Chí Minh đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ yếu của đời sống xã hội và có mối quan hệ mật thiết với nhau. Sự phát triển xã hội là sự phát triển tổng thể với những quan hệ tương tác giữa bốn mặt ấy. Vì thế, không thể xem nhẹ một mặt nào và cũng không được phép tách rời một trong bốn mặt đó.
Văn hóa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế. Hồ Chí Minh cho rằng, tuy “kinh tế có kiến thiết rồi, văn hóa mới kiến thiết được”, nhưng điều đó không có nghĩa là văn hóa “thụ động” chờ cho kinh tế và chính trị phát triển xong rồi mới đến lượt mình phát triển, đó là tư duy siêu hình, tách rời, biệt lập. Văn hóa có tính tích cực chủ động, đóng vai trò to lớn như một động lực thúc đẩy kinh tế và chính trị phát triển. Người khẳng định rõ: “Trình độ văn hóa của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ.
cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh”1. Văn hóa ở trong chính trị nghĩa là văn hóa phải tham gia vào nhiệm vụ chính trị, tham gia cách mạng, kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Văn hóa ở trong kinh tế nghĩa là văn hóa phải phục vụ, thúc đẩy việc xây dựng và phát triển kinh tế. Văn hóa ở trong kinh tế và chính trị còn có nghĩa là chính trị và kinh tế phải có tính văn hóa.
Trong chiến tranh, Hồ Chí Minh nêu ra khẩu hiệu: “Văn hóa hóa kháng chiến”, tức là làm cuộc kháng chiến mang tính văn hóa sâu sắc, cuộc kháng chiến mang tính nhân văn, tiến bộ và được tiến hành bởi những con người có văn hóa, có lý tưởng cao cả, có lòng thương yêu con người và có trí tuệ để tiến hành cuộc kháng chiến một cách sáng tạo, hợp lý trong điều kiện của mình. Văn hóa sẽ làm nền cho chính trị trở nên nhân văn, dân chủ, tránh được sự tha hóa, biến chất. Còn kinh tế có tính văn hóa bởi văn hóa tác động vào kinh tế, tạo nên văn hóa sản xuất đúng đắn, tôn trọng con 1Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2011, tr. 7 người, bảo vệ môi trường sinh thái; tạo nên văn hóa doanh nghiệp với mối quan hệ tốt đẹp, chăm lo đời sống con người, làm tốt công tác an sinh xã hội; tạo nên văn hóa doanh nhân với sự ý thức cao về trách nhiệm công dân, tích cực đóng góp cho xã hội chứ không chỉ là sự hưởng thụ cá nhân.
Vai trò của văn hóa. Văn hóa là mục tiêu, là động lực của sự phát triển xã hội. Mục tiêu là cái đích đặt ra cần phải đạt tới đối với một công tác, nhiệm vụ nào đó. Văn hóa là mục tiêu của sự phát triển xã hội nghĩa là hướng tới xây dựng một xã hội, ở đó con người có trình độ văn hóa cao, xã hội dân chủ, có điều kiện phát triển toàn diện, được thoả mãn những nhu cầu tinh thần lành mạnh.
Ngay sau khi giành được chính quyền, Hồ Chí Minh đã quan tâm đến văn hóa, thực hiện “diệt giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm”. Trong đó, Người coi “diệt giặc dốt” là công việc quan trọng để tạo cơ sở xây dựng chính quyền cách mạng và phát triển kinh tế. Mục tiêu của sự nghiệp văn hóa cũng là mục tiêu phấn đấu suốt đời của Hồ Chí Minh, đó là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Mục tiêu này thể hiện tính chất văn hóa rõ nét.
Trả lời phỏng vấn báo nước ngoài, Người nói: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”1. Như vậy, lý tưởng sống cho con người và vì con người là một lý tưởng sống có văn hóa. Phát triển văn hóa là nhằm hình thành các giá trị nền tảng gắn với các mục tiêu phát triển con người: Đức - Trí -Thể - Mỹ. Xây dựng hình mẫu con người có đạo đức, trí tuệ, văn hóa, sức khỏe vừa là động lực của chủ nghĩa xã hội, vừa là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Hồ Chí Minh cho rằng: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa. Và trước lúc đi xa, Người vẫn không quên căn dặn: “ĐOÀN VIÊN VÀ THANH NIÊN ta nói chung là tốt, mọi việc đề hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”2. Văn hóa là động lực của sự phát triển xã hội.
Động lực là cái thúc đẩy sự vận động và phát triển của mọi sự vật, hiện tượng. Động lực lớn nhất là động lực con người với tư cách là sản phẩm của văn hóa. Trình độ văn hóa của con người trên từng lĩnh vực tạo nên động lực phát triển ở lĩnh vực ấy. Theo Hồ Chí Minh, 1, 2Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, 5, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2011, tr.
8 văn hóa có vai trò soi đường cho quốc dân đi. Người nói: Phải đem văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ, phải xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc. Con người là sản phẩm của văn hóa mà chính xã hội ấy tạo ra. Con người là nhân tố quan trọng nhất trong lực lượng sản xuất, trong đời sống xã hội.
Bởi vậy Hồ Chí Minh luôn quan tâm xây dựng và phát triển nền văn hóa mới, xây dựng con người mới để thúc đẩy sự phát triển của sự nghiệp cách mạng. Người cho rằng: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây/ Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”1. Văn hóa thúc đẩy sự phát triển, tăng trưởng về kinh tế - xã hội. Hồ Chí Minh cho rằng, trình độ văn hóa của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ.
Khi trình độ hiểu biết của người dân về kinh tế, chính trị, văn hóa, pháp luật, lịch sử, xã hội. được nâng lên thì họ sẽ càng đóng góp to lớn vào sự phát triển kinh tế đất nước cũng như văn hóa chung của toàn xã hội. Cho nên: “Cách mạng xã hội chủ nghĩa gắn liền với sự phát triển khoa học và kỹ thuật, với sự phát triển văn hóa của nhân dân”2. Văn hóa là cầu nối giao tiếp, thúc đẩy sự hiểu biết giữa các dân tộc, các cộng đồng.
Bằng sự nỗ lực hoạt động không mệt mỏi trên mặt trận văn hóa thông qua sách, báo, tạp chí, văn, thơ,. Hồ Chí Minh đã làm cho các dân tộc hiểu rõ bản chất của chủ nghĩa thực dân ở các nước thuộc địa và con đường cách mạng chân chính cần phải thực hiện, qua đó kêu gọi họ đoàn kết với nhau đứng lên chống kẻ thù chung.