Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Đà Nẵng là trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục và khoa học công nghệ trọng điểm của khu vực miền Trung - Tây Nguyên, đồng thời là một trong ba đô thị loại 1 trực thuộc Trung ương của Việt Nam. Bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa, dân số Đà Nẵng năm 2006 đạt mốc khoảng 850.000 người và tiếp tục gia tăng nhanh chóng cùng làn sóng mở rộng không gian đô thị. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng đã biến hàng vạn cư dân nông thôn trở thành cư dân đô thị trong thời gian ngắn, dẫn đến sự tồn tại đan xen giữa lối sống văn minh hiện đại và thói quen tiểu nông lạc hậu. Thực trạng này phát sinh nhiều vấn đề bức thiết như ùn tắc giao thông cục bộ, ô nhiễm môi trường, lấn chiếm lòng lề đường và 21 hành vi vi phạm trật tự kỷ cương đô thị cần được chấn chỉnh.

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu chiến lược xây dựng Đà Nẵng thành đô thị môi trường, văn minh, hiện đại và đáng sống trước năm 2020, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Triết học của tác giả Trần Thị Tuyết đã tập trung nghiên cứu đề tài: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa để xây dựng nếp sống văn hóa - văn minh đô thị ở thành phố Đà Nẵng. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa toàn diện các quan điểm nền tảng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa, đánh giá khách quan thực trạng triển khai các đề án xây dựng nếp sống văn minh đô thị tại Đà Nẵng từ năm 2000 đến năm 2013, và đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược cho giai đoạn 2013-2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học giúp các cấp chính quyền hoàn thiện chính sách quản lý xã hội, phấn đấu nâng cao tỷ lệ gia đình và tổ dân phố văn hóa đạt chuẩn trên 90% theo các chỉ tiêu phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, khẳng định kinh tế đóng vai trò nền tảng vật chất mở đường cho sự phát triển văn hóa, đồng thời văn hóa là động lực tinh thần thúc đẩy kinh tế - xã hội tiến bộ.

Trọng tâm lý luận của công trình là hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa. Nghiên cứu khai thác định nghĩa kinh điển của Người vào tháng 8 năm 1943 trong tập tác phẩm Nhật ký trong tù, xác định văn hóa là toàn bộ sự sáng tạo và phát minh của loài người nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi sinh tồn. Luận văn phân tích sâu sắc 5 mục tiêu kiến tạo nền văn hóa dân tộc gồm xây dựng tâm lý tự cường, luân lý vị tha, xã hội phúc lợi, chính trị dân quyền và kinh tế phát triển. Ba tính chất cốt lõi của nền văn hóa mới gồm tính dân tộc, tính khoa học, tính đại chúng kết hợp cùng 3 chức năng căn bản: bồi dưỡng tư tưởng và tình cảm cao đẹp, mở rộng hiểu biết và nâng cao dân trí, bồi dưỡng phẩm chất và phong cách lành mạnh hướng tới chân - thiện - mỹ.

Khái niệm văn hóa đời sống được cụ thể hóa qua ba cấu phần mật thiết:

  • Đạo đức mới: Nền tảng cốt lõi được định hình bởi 4 chuẩn mực Cần, Kiệm, Liêm, Chính, chí công vô tư.
  • Lối sống mới: Phương thức ứng xử tiến bộ, văn minh trong nếp ăn, ở, mặc, đi lại và lao động.
  • Nếp sống mới: Quá trình chuyển hóa các hành vi chuẩn mực thành thói quen tự giác và thuần phong mỹ tục tốt đẹp của cộng đồng dân cư.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hệ thống văn kiện Đảng, các tác phẩm kinh điển trong bộ Toàn tập Hồ Chí Minh (15 tập), cùng các nghị quyết, đề án trọng điểm của Thành ủy và UBND thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2000-2012. Nguồn dữ liệu sơ cấp được kế thừa từ các cuộc điều tra xã hội học thực chứng với cỡ mẫu hơn 500 phiếu khảo sát cư dân và hộ tiểu thương tại các địa bàn trung tâm như quận Hải Châu, Thanh Khê và Sơn Trà.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng: công chức văn phòng, tiểu thương chợ truyền thống, người dân khu vực đô thị hóa lâu năm và cư dân tái định cư mới chuyển từ nông thôn ra thành thị.

Luận văn vận dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp phân tích - tổng hợp, diễn dịch - quy nạp, thống kê và so sánh đối chiếu. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thực chứng và so sánh lịch sử giúp luận văn giải mã các xung đột văn hóa nảy sinh trong quá trình chuyển dịch cơ cấu đô thị, kết nối các phạm trù triết học với việc lượng hóa các tiêu chí quản trị công cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc ban hành và thực thi các chương trình đột phá đã tạo ra bước chuyển biến căn bản về diện mạo đô thị. Từ chương trình Thành phố 5 không ban hành ngày 29 tháng 3 năm 2000 đến chương trình Thành phố 3 có (có nhà ở, có việc làm, có nếp sống văn hóa - văn minh đô thị) năm 2006, nhận thức của người dân có sự nâng cao rõ rệt, với hơn 80% hộ gia đình chấp hành tốt các quy định về an ninh trật tự và vệ sinh môi trường.

Thứ hai, việc chuẩn hóa tiêu chí đánh giá mô hình văn minh đô thị đã tạo khung quản lý định lượng rõ ràng. Bộ tiêu chí ban hành ngày 04 tháng 6 năm 2012 của UBND thành phố đã cụ thể hóa mô hình Tuyến đường văn minh đô thị trên thang điểm 100 với 4 nhóm tiêu chí: tiêu chí văn minh đô thị đạt tối đa 40 điểm, trật tự an toàn giao thông đạt 30 điểm, vệ sinh môi trường đạt 20 điểm và tiêu chí khuyến khích như ngầm hóa cáp quang viễn thông đạt 10 điểm. Song song đó, mô hình Chợ văn minh thương mại đặt ra 7 tiêu chuẩn nghiêm ngặt với 50 điểm tối đa, bắt buộc 100% cán bộ, tiểu thương đeo bảng tên, 100% hộ kinh doanh niêm yết giá bán công khai và trên 80% tiểu thương tham gia bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp bán hàng.

Thứ ba, sự phân hóa về ý thức cộng đồng vẫn còn diễn ra phức tạp. Khoảng 25% đến 30% cư dân tại các khu vực mới giải tỏa di dời vẫn mang nặng tâm lý tùy tiện, dẫn đến tình trạng tái diễn các vi phạm như kinh doanh lấn chiếm vỉa hè, xả rác tại các bãi đất trống và thả rông súc vật nơi công cộng.

Thứ tư, công tác thanh tra và xử lý 21 nhóm hành vi vi phạm nếp sống văn minh đã giúp giảm hơn 40% các vụ việc gây rối trật tự công cộng, chèo kéo bắt chẹt khách du lịch tại các điểm tham quan lớn so với giai đoạn trước năm 2005.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những thành công đạt được là nhờ sự lãnh đạo tập trung của chính quyền thành phố, kết hợp giữa công tác tuyên truyền đạo đức Hồ Chí Minh với việc thiết lập chế tài hành chính minh bạch. Ngược lại, những hạn chế tồn tại bắt nguồn từ việc tốc độ đô thị hóa hạ tầng diễn ra nhanh hơn tốc độ chuyển hóa nhận thức văn hóa của người dân, cùng với đó là thói quen cả nể của một bộ phận cán bộ cơ sở trong công tác giám sát.

So với các công trình nghiên cứu trước năm 2010 vốn chỉ đánh giá bề nổi của các phong trào thi đua, luận văn đã đi sâu phân tích mối quan hệ giữa yếu tố văn hóa truyền thống và lối sống công nghiệp hiện đại, khẳng định xây dựng con người mới là yếu tố quyết định sự bền vững của đô thị.

Các dữ liệu thực trạng trong luận văn có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ vi phạm của 21 hành vi trật tự đô thị qua các năm, kết hợp bảng phân tích ma trận tương quan giữa mức độ hoàn thành 4 nhóm tiêu chí văn minh tuyến đường và mức độ hài lòng của hơn 850.000 cư dân thành phố, giúp nhận diện chính xác các điểm nghẽn chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  • Đẩy mạnh phát triển kinh tế bền vững gắn với chính sách an sinh xã hội: UBND thành phố Đà Nẵng và Sở Kế hoạch Đầu tư cần đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ - du lịch, duy trì tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân từ 10% đến 12% mỗi năm, đồng thời giải quyết việc làm ổn định cho 100% người lao động thuộc diện di dời giải tỏa đất nông nghiệp trong giai đoạn 2013-2020 nhằm tạo điểm tựa vật chất vững chắc cho nếp sống văn minh.
  • Phổ biến sâu rộng tài liệu Đời sống mới đến từng hộ gia đình: Ban Tuyên giáo Thành ủy chủ trì phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phát hành tài liệu tóm tắt tác phẩm Đời sống mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến hơn 90% hộ dân trên toàn địa bàn trong giai đoạn 2014-2018, tổ chức sinh hoạt chuyên đề về thực hành 4 đức tính Cần, Kiệm, Liêm, Chính tại 100% tổ dân phố.
  • Đổi mới toàn diện công tác giáo dục văn hóa học đường và nâng cao dân trí: Sở Giáo dục và Đào tạo tích hợp bộ tài liệu giáo dục văn minh đô thị vào chương trình giảng dạy chính khóa của 100% các trường phổ thông và đại học từ năm học 2014-2015, định hướng xây dựng phong cách ứng xử thanh lịch, tôn trọng pháp luật cho thế hệ trẻ.
  • Siết chặt kỷ cương quản lý và duy trì chuẩn hóa các mô hình điểm: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Công an thành phố tăng cường kiểm tra định kỳ hàng quý, xử phạt nghiêm 21 hành vi vi phạm trật tự công cộng, phấn đấu giữ vững tỷ lệ 100% tuyến đường trục chính đạt chuẩn Tuyến đường văn minh đô thị và 100% chợ trung tâm đạt chuẩn Chợ văn minh thương mại trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý đô thị: Cán bộ thuộc UBND các cấp, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Sở Xây dựng có thể sử dụng khung tiêu chí định lượng 100 điểm và phương thức quản trị 21 hành vi vi phạm để hoàn thiện các quy chế quản lý đô thị tại địa phương.
  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Triết học, Hồ Chí Minh học: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị về sự vận dụng sáng tạo lý luận văn hóa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào giải quyết các bài toán thực tiễn của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa.
  • Cán bộ Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội: Nắm bắt các phương pháp vận động quần chúng, kinh nghiệm triển khai phong trào Tổ dân phố không rác và xây dựng quy ước cộng đồng dân cư tự quản hiệu quả.
  • Các chuyên gia nghiên cứu phát triển đô thị và xã hội học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu tình huống thực chứng tại một đô thị loại 1 với quy mô dân số hơn 850.000 người, làm tài liệu tham chiếu so sánh với các đô thị lớn khác trên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa đời sống gồm những nội dung cốt lõi nào?

Văn hóa đời sống theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh cấu thành từ ba nội dung thống nhất biện chứng gồm đạo đức mới, lối sống mới và nếp sống mới. Trong đó, đạo đức mới với 4 chuẩn mực Cần, Kiệm, Liêm, Chính giữ vai trò nền tảng. Lối sống mới thể hiện qua phương thức ứng xử lành mạnh trong sinh hoạt hàng ngày, còn nếp sống mới là quá trình thói quen hóa các giá trị tiến bộ thành thuần phong mỹ tục cộng đồng.

Bộ tiêu chí Tuyến đường văn minh đô thị tại Đà Nẵng được cơ cấu điểm như thế nào?

Theo Quyết định ban hành năm 2012 của UBND thành phố Đà Nẵng, mô hình này được đánh giá trên thang điểm 100 gồm 4 nhóm tiêu chí: tiêu chí văn minh đô thị tối đa 40 điểm, trật tự an toàn giao thông tối đa 30 điểm, vệ sinh môi trường tối đa 20 điểm và nhóm tiêu chí khuyến khích như ngầm hóa hệ thống điện, cáp viễn thông tối đa 10 điểm.

Luận văn đưa ra giải pháp gì để xóa bỏ thói quen tiểu nông trong môi trường đô thị?

Tác giả nhấn mạnh nguyên tắc kết hợp biện chứng giữa bảo tồn yếu tố truyền thống tốt đẹp và tiếp thu yếu tố hiện đại. Để loại bỏ thói quen lạc hậu, chính quyền không nên áp dụng biện pháp cưỡng chế thô bạo mà phải kiên trì tuyên truyền, giải thích, kết hợp với việc tạo việc làm ổn định và phát huy tính nêu gương của cán bộ, giúp hơn 850.000 người dân tự giác hình thành tác phong công nghiệp.

Đóng góp học thuật mới nhất của luận văn là gì?

Điểm mới nổi bật của luận văn là hệ thống hóa toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và lần đầu tiên vận dụng trực tiếp vào bối cảnh cụ thể của thành phố Đà Nẵng. Luận văn đã cập nhật hệ thống dữ liệu thực chứng giai đoạn 2010-2013, giải quyết đồng thời bài toán lý luận triết học và bài toán quản lý xã hội đô thị trong xu thế phát triển bền vững.

Mô hình Chợ văn minh thương mại đặt ra những yêu cầu cụ thể nào đối với tiểu thương?

Bộ tiêu chuẩn quy định 100% tiểu thương phải có đăng ký kinh doanh hợp pháp, đeo bảng tên trong giờ làm việc, thực hiện niêm yết giá và bán đúng giá niêm yết, không cân thiếu, không nói thách. Đồng thời, chợ phải đạt tỷ lệ trên 80% hộ kinh doanh được bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp bán hàng lịch thiệp, kiên quyết chấm dứt nạn chèo kéo và bắt chẹt du khách.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh hệ thống quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về bản chất, tính chất, chức năng của văn hóa và ba cấu phần cốt lõi của văn hóa đời sống.
  • Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng triển khai các chương trình, đề án nếp sống văn minh đô thị tại Đà Nẵng từ năm 2000 đến năm 2013.
  • Cụ thể hóa các nguyên lý tư tưởng Hồ Chí Minh thành các tiêu chí định lượng trong xây dựng 3 mô hình điểm: Tuyến đường văn minh, Chợ văn minh thương mại và Tổ dân phố không rác.
  • Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp phát triển kinh tế, nâng cao dân trí, phát hành tài liệu Đời sống mới và tăng cường chế tài xử lý 21 hành vi vi phạm.
  • Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc giúp Đà Nẵng hiện thực hóa tầm nhìn trở thành thành phố môi trường, đô thị đáng sống bậc nhất trước năm 2020.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là việc kết nối lý luận Triết học Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh với công tác quản lý đô thị hiện đại. Trong lộ trình tiếp theo, các cơ quan ban ngành cần tiếp tục khảo sát, điều chỉnh bộ tiêu chí phù hợp với sự phát triển của 7 quận huyện trên địa bàn. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý hãy tham khảo công trình này để triển khai những giải pháp xây dựng nếp sống văn minh đô thị một cách thực chất, hiệu quả và bền vững.