Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐÉN ĐÈ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu vai trò của văn hóa đối với phát triển Từ khi đổi mới, trước yêu cầu phát triển đất nước, văn hóa càng có vai trò đặc biệt hơn, vì vậy việc nghiên cứu vai trò của văn hóa đối với phát triển càng trở nên cấp thiết và quan trọng hơn. Đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu trong nước và nước ngoài liên quan. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu của các học giả nước ngoài có liên quan trực tiếp tới văn hóa và vai trò của văn hóa với phát triển.
Tiêu biểu như: Cú sốc tương lai; Thăng tram quyên lực; Chiến tranh và chống chiến tranh; Sự sống còn của loài người ở buổi bình mình của thế kỷ XXI của Alvin và Heidi Toffler; Chiếc Lexus và cây ôliu và Thế giới phẳng của tác giả Thomas L. Day là những công trình nghiên cứu dự báo về tương lai ở thế kỷ XXI nỗi tiếng thế giới đã được dịch và giới thiệu tại Việt Nam trong những năm gần đây. Mặc dù còn nhiều ý kiến khác nhau nhưng những nội dung mà những công trình này nêu ra rất cần thiết, đem lại nhiều gợi ý trực tiếp cho đề tài trong việc chỉ ra những nhân tổ tác động và những van dé đặt ra dé nghiên cứu văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Cuốn The Companion to Development Studies (Đông hành với nghiên cứu phát triển) của hai tác giả Vandana Desai and Robert B.
Ngoài mười phần giới thiệu biên tập, ấn bản thứ ba xuất bản năm 2014 bao gồm 109 chương, trong đó chương 19 - Văn hóa và phát triển các tác giả đã cho răng: Ngày nay, người ta thừa nhận rộng rãi rằng văn hóa là bản chất của các quá trình kinh tế, chính tri và xã hội; thật vậy, chúng ta không thé hiểu được sự phát triên và thay đôi nêu không tính đên “yêu tô văn hóa”. Các tác giả đã đưa ra các cách tiếp cận về vai trò của văn hóa với phát triển, và kết luận rằng: sự phát triển luôn luôn là văn hóa. Bài viết Culture as the Fourth Pillar of Sustainable Development (Văn hóa là trụ cột thứ tư của phát triển bên vững) của Keith Nurse [172]. Mục đích của bài viết này là xây dựng khái niệm văn hóa như là trụ cột thứ tư của sự phát trién bền vững cùng với các khía cạnh xã hội, kinh tế và môi trường.
Thông qua việc đưa ra các cuộc tranh luận xoay quanh khái niệm văn hóa, bai viết đã khẳng định: văn hóa phải được đặt làm trụ cột trung tâm của sự phát triển bền vững và được tích hợp đầy đủ vào các trụ cột khác của kinh tế, xã hội và sinh thái. Do đó, người ta đề xuất rằng một cách tiếp cận khác đề phát triển bền vững ưu tiên các giá trị sau: Bản sắc văn hóa (đơn vị phát triển xã hội là một cộng đồng được xác định về mặt văn hóa và sự phát triển của cộng đồng này bắt nguồn từ các giá trị và thé chế cụ thé của nền văn hóa này); Tự lực (mỗi cộng đồng chủ yếu dựa vào sức lực và nguồn lực của mình); Công băng xã hội (nỗ lực phát triển nên ưu tiên cho những người cần nhất); Cân bang sinh thái (các nguồn tài nguyên của sinh quyên được sử dụng trong nhận thức đầy đủ về tiềm năng của các hệ sinh thái địa phương cũng như các giới hạn toàn cầu và địa phương áp đặt cho các thế hệ hiện tại và tương lai (Friberg và Hettne 1985: 220). Mặc dù không bàn trực tiếp đến đề tài luận án nhưng các công trình nghiên cứu trên là những gợi ý dé dé tài này nhận định về vị trí vai trò của văn hóa và có những cách tiếp cận về vai trò của văn hóa trong sự nghiệp phát triển. Một số vấn dé về hình thái kinh tế - xã hội văn hóa và phát triển của Nguyễn Hồng Phong [136] tập hợp các bài viết về nhiều lĩnh vực khác nhau trong đó một phần không nhỏ của cuốn sách đề cập đến các nội dung: văn hóa và sự phát triển nội sinh; văn hóa với sự phát triển xã hội trong thời đại ngày nay; giải pháp văn hóa của sự phát triên.
Tác giả nhân mạnh: “Một xã hội không thể mượn ở xã hội khác một mô hình chung về sự phát triển. Mỗi nước phải tìm mô hình và phong cách riêng của nó tùy theo các nguồn gốc mà nó có, các nhu cầu mà nó nhận thấy, các đặc điểm của nền văn hóa của nó”, “văn hóa trở thành nền tảng của sự phát triển kinh tế, tạo nên sự hài hòa và cố kết của sự phát triển kinh tế. Cuốn Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển của Đỗ Huy [72] mặc dù không trực tiếp đề cập đến vai trò của văn hóa đối với phát triển, nhưng đã nhận diện những cản trở, những mâu thuẫn, những xung đột trong các nguồn lực văn hóa Việt Nam, đồng thời phân tích những nguyên nhân tạo nên các xung đột, các cản trở và những mâu thuẫn đó trong tiến trình giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển đất nước đồng thời cũng hiểu thêm sự vận động phức tạp của xã hội Việt Nam phát triển theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ hội nhập hiện nay. Qua đó, tac gia nhận định, xây dung nên văn hóa tiên tién đậm đà bản sắc dân tộc, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội là một trong những giải pháp trong hành trình giải phóng, đổi mới, hội nhập va phát triển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa.
Qua phân tích vị trí đặc biệt quan trọng của văn hóa trong chiến lược phát triển của Việt Nam, đó là một trong những động lực to lớn, trực tiếp xây dựng nên tang tinh thần của xã hội va sự phát triển toàn diện con người Việt Nam, trong cuốn Văn hóa trong chiến lược phát triển của Việt Nam, tac giả Dinh Xuân Dũng [18] đã khang định: nâng cao năng lực, hiệu quả lãnh đạo, chỉ đạo của tổ chức đảng và cấp ủy đối với lĩnh vực văn hóa là giải pháp hàng dau dé xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Trong cuén Van hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới của Phan Ngọc [123], tác giả đã khăng định “không có một xã hội nào lại không có văn hóa, dù cho xã hội ấy bị lạc hậu, thậm chí “mông muội” đến đâu. Mặc dù không trực tiếp đề cấp đến vai trò của văn hóa, nhưng với những nhận định của tác giả, đó là những chỉ dẫn quan trọng cho việc nghiên cứu va khang định vai trò của văn hóa đối với phát triển hiện nay. Trong cu6n Phat triển văn hóa sức mạnh nội sinh của dân tộc trong diéu kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế [138] của tác giả Phùng Hữu Phú đã đưa ra cơ sở lịch sử, lý luận và thực tiễn dé khang định vai trò của văn hóa là sức mạnh nội sinh quan trọng của dân tộc trong quá trình đổi mới và phát triển đất nước.
Thông qua việc đánh giá và nhận thức lại những thành tựu và hạn chế, khuyết điểm, tác giả đề xuất quan điểm, giải pháp có tầm chiến lược và tính đột phá dé xử lý mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa với các thành tố cơ bản của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, đạo đức, pháp luật .nhằm xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Đề đề xuất được các giải pháp phát huy vai trò của văn hóa với tư cách là nền tang tinh than, là nguồn lực của sự phát triển, cuỗn Nhận điện vai trò của văn hóa trong quá trình đổi mới ở Việt Nam hiện nay của Vũ Hồng Vận [166] xem xét văn hóa từ các yếu tố: lối sống, tri thức, sáng tạo và hệ giá trị nên khi nhìn nhận vai trò của văn hóa đối với sự nghiệp đổi mới của đất nước tác giả nhìn nhận và đánh giá trên các phương diện trên. Bàn về văn hóa trong mối quan hệ với kinh tế nói riêng và với các lĩnh vực của đời sống xã hội nói chung, tác giả Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: “Chúng ta coi văn hóa là nên tảng tỉnh thân của xã hội, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc; xác định phát triển văn hóa dong bộ, hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội là một định hướng căn bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” [164]. Như vậy, văn hóa không chỉ được khăng định là một trong bốn trụ cột chính sách quyết định của Đảng về xây dựng, phát triển đất nước, mà còn là sự bảo đảm cho định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế, thé hiện tính nhân văn, ưu việt của chế độ với mục đích hướng tới con người, vì hạnh phúc và sự phát triển toàn điện của con người.
- Các bài báo, tạp chí và kỷ yếu hội thảo khoa học có liên quan: Thực tiễn sự nghiệp đổi mới đất nước cho thấy, cùng với sự phát triển toàn diện đất nước, vị trí vai trò của công nghiệp văn hóa trong toàn bộ nên kinh tế quốc dân cảng trở nên quan trọng và là một giải pháp dé xây dựng văn hóa trong kinh tế. Do vậy, dé phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự nâng đỡ và điều hòa kiểm soát của chính sách toàn diện. Đó là nhận định của tác giả Mai Hải Oanh [125] trong bài viết Bàn về xây dựng và đổi mới chính sách công nghiệp văn hóa khi tập trung đề cập đến sự phát triển công nghiệp văn hóa ở nước ta. Bài Văn hóa Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế của Nguyễn Thị Thường [154] cho rằng: “Trong bối cảnh hiện đại hóa, hội nhập quốc tế hiện nay, cần nhận diện những mặt tích cực và hạn chế của văn hóa Việt Nam, một mặt dé hướng tới khai thác có hiệu quả các giá trị văn hóa dân tộc, mặt khác dé khắc phục những hạn chế của nó, kiến tạo một nền văn hóa phù hợp với thời kỳ hội nhập, phục vụ đắc lực cho sự phát triển đất nước”.