Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước và sự vận dụng của Đảng trong sự nghiệp đổi mới" của nghiên cứu sinh Vũ Thị Lan là luận án tiến sĩ thuộc chuyên ngành Hồ Chí Minh học (mã số: 62310204), ngành Chính trị học, được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Đình Phong (năm 2024).

Thông tin tổng quan Chi tiết
Tên đề tài Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước và sự vận dụng của Đảng trong sự nghiệp đổi mới
Tác giả Vũ Thị Lan
Người hướng dẫn PGS. Bùi Đình Phong
Chuyên ngành / Mã số Hồ Chí Minh học / 62310204
Cơ sở đào tạo Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Năm bảo vệ / Địa điểm 2024 / Hà Nội
Kết cấu văn bản Mở đầu, 4 chương (11 tiết), Kết luận, Danh mục công trình tác giả, Tài liệu tham khảo (188 tài liệu)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh xác định văn hóa có vai trò to lớn đối với sự phát triển đất nước. Văn hóa không đứng ngoài mà ở trong kinh tế và chính trị; kinh tế và chính trị cũng nằm trong văn hóa; văn hóa là nền tảng tinh thần, soi đường cho quốc dân đi, vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển. Trong sự nghiệp đổi mới và hội nhập quốc tế, Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụng tư tưởng của Người, khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh bảo đảm sự phát triển bền vững.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy sự phát triển của lĩnh vực văn hóa so với các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh, đối ngoại vẫn chưa tương xứng; chưa đủ để xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh một cách toàn diện. Nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền và tổ chức chính trị - xã hội về vị trí của văn hóa còn phiến diện, có biểu hiện của tư tưởng "duy kinh tế" xem nhẹ văn hóa hoặc "duy văn hóa" tách rời văn hóa khỏi kinh tế. Việc nghiên cứu, hệ thống hóa và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước một cách toàn diện, có hệ thống để giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra trong công cuộc đổi mới hiện nay vẫn là một yêu cầu khoa học cần được tiếp tục thực hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích và làm rõ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới; trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án giải quyết 4 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Tổng hợp tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, đánh giá các kết quả nghiên cứu đã đạt được và chỉ ra những vấn đề đặt ra cần tiếp tục giải quyết.
  2. Phân tích các cách tiếp cận về vai trò của văn hóa đối với phát triển và làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước.
  3. Đánh giá thực trạng, làm rõ thành tựu, hạn chế, nguyên nhân và chỉ ra các vấn đề đặt ra (các mâu thuẫn) đối với nhận thức và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước từ năm 1986 đến nay.
  4. Đề xuất các phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Về nội dung: Tập trung vào các quan điểm, phương pháp luận của Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa được thể hiện qua các bài nói, bài viết và hoạt động thực tiễn chỉ đạo của Người về xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam.
    • Về không gian và thời gian: Nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh của Đảng Cộng sản Việt Nam trên phạm vi cả nước trong tiến trình đổi mới từ năm 1986 đến nay (mốc văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng và các chỉ đạo văn hóa giai đoạn 2021-2024).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tiến hành khảo sát và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài theo 3 hướng nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứu Các tác giả và công trình tiêu biểu được khảo cứu trong văn bản Nội dung tiếp thu và khoảng trống nhận diện
1. Nghiên cứu vai trò của văn hóa đối với phát triển - Quốc tế: Alvin và Heidi Toffler; Thomas L. Friedman; Vandana Desai và Robert B. Potter (2014); Keith Nurse (2006); Friberg và Hettne (1985); Antony Hooper (2005); John Clammer (2005); Sarah A. Radcliffe (2006).
- Việt Nam: Nguyễn Hồng Phong (2000); Đỗ Huy (2005, 2013); Đinh Xuân Dũng (2013, 2016, 2019); Phan Ngọc (2006, 2015); Phùng Hữu Phú (2014, 2016); Vũ Hồng Vận (2020); Nguyễn Phú Trọng (2017, 2022); Mai Hải Oanh (2006, 2014); Chu Văn Cấp (2018); Nguyễn Trọng Chuẩn (2020); Phạm Vũ Dũng (2015); Trần Quốc Toản (2018).		 Các công trình phân tích văn hóa từ nhiều giác độ (trụ cột thứ tư của phát triển bền vững, nguồn lực nội sinh, văn hóa trong kinh tế, công nghiệp văn hóa). Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở góc độ lý luận phát triển chung hoặc từng lát cắt chuyên ngành, chưa gắn kết trực tiếp với việc làm rõ hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa.
2. Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước - Quốc tế: William J. Duiker (2000); Hellmut Kapfenberger (2010); Nguyễn Đài Trang (2013).
- Việt Nam: Thành Duy (1990, 1998, 2004, 2014); Trường Lưu (1990, 1995); Phạm Ngọc Anh và Bùi Đình Phong (2010); Bùi Đình Phong (2001, 2005, 2008, 2009, 2015, 2017, 2020, 2021); Lê Xuân Vũ (2003, 2004); Đỗ Thị Minh Thúy (2003, 2004, 2006); Song Thành (2005, 2010); Phạm Văn Đồng (1990, 1994, 1996, 2012); Vũ Khiêu (1993, 2012); Mạch Quang Thắng (2010, 2013, 2017); Hoàng Chí Bảo, Phạm Hồng Chương, Lê Kim Dung (2018); Kỷ yếu Hội thảo quốc tế của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2010).		 Phân tích cuộc đời, nhân cách, các giá trị tư tưởng văn hóa của Hồ Chí Minh (văn hóa chính trị, đạo đức, giáo dục, văn hóa ứng xử). Tuy vậy, các công trình chưa xây dựng một định nghĩa hoàn chỉnh và chưa trình bày một cách chuyên biệt, có hệ thống cấu trúc nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước.
3. Nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước hiện nay Trần Văn Bính (2000, 2009, 2010); Đỗ Huy (1997, 2001, 2005); Lê Quý Đức và Hoàng Chí Bảo (2007); Nguyễn Duy Bắc (2008, 2020); Nguyễn Danh Tiên (2012); Phạm Duy Đức (1996, 2008, 2009, 2016, 2018, 2020); Lương Thị Huyền Trang (2016); Bùi Thị Hòa (2013); Đào Đình Thưởng (2013); Trần Thị Minh (2014); Trần Thị Tuyết Mai (2015); Nguyễn Ngọc và Nguyễn Viết Lộc (2015); Hoàng Minh Lợi (2016); Hoàng Thị Hương; Lê Quang Thiêm (1998); Trần Thị Minh Tuyết (2018); Văn Thị Thanh Mai (2020); Vương Đình Huệ (2022). Làm rõ đường lối văn hóa của Đảng, phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, các biểu hiện biến đổi giá trị đạo đức và lối sống. Mặc dù vậy, việc tổng kết thực tiễn vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa trong toàn bộ thời kỳ đổi mới (từ 1986 đến nay) nhằm chỉ ra các mâu thuẫn cốt lõi và hệ thống giải pháp đồng bộ vẫn chưa được thực hiện thành một công trình chuyên sâu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định tập trung giải quyết 2 nhóm vấn đề còn bỏ ngỏ:

  1. Nghiên cứu, hệ thống hóa một cách toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước thông qua hai nội dung cốt lõi: Văn hóa là nền tảng tinh thần, "soi đường cho quốc dân đi", sức mạnh nội sinh; và Văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển đất nước (gắn với các chức năng bồi dưỡng tư tưởng tình cảm, nâng cao dân trí, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức hướng tới chân - thiện - mỹ). Từ đó, xây dựng khái niệm khoa học về "Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước".
  2. Phân tích thực trạng Đảng Cộng sản Việt Nam vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa trong sự nghiệp đổi mới (1986 đến nay), nhận diện các thành tựu, hạn chế, nguyên nhân; chỉ rõ 5 mâu thuẫn đặt ra giữa yêu cầu phát triển và thực tế vận dụng; từ đó xác định phương hướng và xây dựng 7 nhóm giải pháp đồng bộ có giá trị tham khảo cho công tác lãnh đạo, quản lý văn hóa hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung khái niệm

  • Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các quan điểm, chủ trương, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa và phát triển đất nước.
  • Khái niệm văn hóa và tiếp cận vai trò của văn hóa:
    • Quan niệm phương Đông và phương Tây trước Mác: Thuật ngữ văn hóa trong lịch sử phương Đông xuất hiện sớm trong sách Thuyết uyển của Lưu Hướng (thế kỷ I TCN) với nghĩa dùng văn đức để cảm hóa, quản lý thiên hạ. Ở phương Tây, Ciceron dùng từ cultura với nghĩa canh tác, trồng trọt tinh thần; Pufendorf (thế kỷ XVIII) xem văn hóa là toàn bộ những gì do hoạt động xã hội của con người tạo ra (đối lập với trạng thái tự nhiên); Herder coi văn hóa là sự hình thành lần thứ hai của con người; Kant xem văn hóa là sự phát triển các năng lực của con người; Edward B. Tylor (thế kỷ XIX) đồng nhất văn hóa với văn minh; Pitirim A. Sorokin tiếp cận văn hóa từ góc độ tương tác xã hội.
    • Quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin: Văn hóa là sản phẩm của hoạt động thực tiễn con người, mang bản chất tính người và tính xã hội (thể hiện qua tính giai cấp, tính dân tộc và tính nhân loại). Văn hóa là "thiên nhiên thứ hai", giữ các chức năng xã hội cơ bản: giáo dục, nhận thức, thẩm mỹ và dự báo.
    • Quan niệm của UNESCO (1982 tại Mexico): Văn hóa là tổng thể những nét đặc thù về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quy định tính cách của một xã hội hay một nhóm người; văn hóa đem lại cho con người khả năng tự suy xét, tự ý thức và sáng tạo.
  • Khái niệm do luận án đúc kết:

    "Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước là một hệ thống những quan điểm và phương pháp luận của Hồ Chí Minh khi nhìn nhận, đánh giá về sức mạnh của văn hóa Việt Nam; về sự tác động của văn hóa trong khả năng định hướng và điều chỉnh các lĩnh vực của đời sống xã hội để hình thành nên các quan hệ nhân văn trong ứng xử giữa con người với con người hướng tới xây dựng một đời sống tươi vui, hạnh phúc."

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành (kết hợp Chính trị học, Hồ Chí Minh học, Lịch sử Đảng, Xã hội học văn hóa, Triết học) trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử:

  1. Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Dùng để hệ thống hóa, xử lý, liên kết các nguồn tư liệu kinh điển, tác phẩm của Hồ Chí Minh và các công trình nghiên cứu đi trước nhằm xây dựng khung lý luận về tư tưởng văn hóa.
  2. Phương pháp lôgic và lịch sử: Dùng để phân tích quá trình hình thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa; đồng thời khảo sát tiến trình phát triển tư duy lý luận và sự chỉ đạo thực tiễn của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội từ năm 1986 đến nay.
  3. Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm: Sử dụng để đánh giá thực trạng vận dụng chủ trương, đường lối văn hóa của Đảng trong giai đoạn đổi mới, phân tích nguyên nhân thành tựu, hạn chế và đúc kết các mâu thuẫn thực tiễn để đề xuất giải pháp.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Hệ thống văn bản tác phẩm của Hồ Chí Minh (Hồ Chí Minh Toàn tập, 15 tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2011; Biên niên tiểu sử; các tuyển tập chuyên đề về văn hóa nghệ thuật).
  • Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc (từ Đại hội VI năm 1986 đến Đại hội XIII năm 2021), các Nghị quyết Trung ương chuyên đề (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, Cương lĩnh 1991, Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011) và bài phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021.
  • Hệ thống tài liệu chuyên khảo, luận án, bài báo tạp chí khoa học trong nước và quốc tế về văn hóa và phát triển.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 tổng thuật chi tiết tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 3 mảng đề tài: (1) Nghiên cứu vai trò của văn hóa đối với phát triển; (2) Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước; (3) Nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước hiện nay.

Qua phân tích hàng trăm công trình chuyên khảo, bài báo và kỷ yếu hội thảo khoa học, tác giả khẳng định: Các nghiên cứu trước đây đã làm rõ nhiều khía cạnh giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối văn hóa của Đảng, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách chuyên biệt, chỉnh thể và có hệ thống về vai trò của văn hóa trong tư tưởng Hồ Chí Minh gắn liền với việc tổng kết toàn diện thực tiễn vận dụng của Đảng từ năm 1986 đến nay. Đây là căn cứ khoa học khẳng định sự cần thiết và tính độc lập của đề tài luận án.

Chương 2: Quan niệm về văn hóa và tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước

Chương 2 trình bày hai nội dung lớn:

  1. Quan niệm về văn hóa và tiếp cận về vai trò của văn hóa đối với phát triển: Điểm lại tiến trình nhận thức khái niệm văn hóa từ phương Đông cổ đại, phương Tây trước Mác, quan điểm triết học Mác - Lênin, định nghĩa của UNESCO (1982); phân tích các góc độ tiếp cận vai trò văn hóa (văn hóa như nền tảng, văn hóa là mục tiêu, văn hóa là động lực, văn hóa là hệ điều tiết xã hội).
  2. Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước: Luận án phân tích và luận giải sâu sắc 2 luận điểm cốt lõi:
    • Văn hóa là nền tảng tinh thần của sự phát triển xã hội, "soi đường cho quốc dân đi": Hồ Chí Minh khẳng định văn hóa giữ vai trò khai sáng, định hướng cho quốc dân; văn hóa nằm trong mối quan hệ hữu cơ, gắn kết biện chứng với chính trị và kinh tế ("văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị", "giải phóng chính trị để giải phóng văn hóa", "kinh tế phát triển tạo điều kiện xây dựng văn hóa"). Văn hóa kết tinh các giá trị truyền thống, tạo nên bản sắc và sức mạnh nội sinh bảo đảm sự trường tồn của dân tộc.
    • Văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển đất nước: Luận án làm rõ vai trò này thông qua 3 chức năng căn bản của văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh:
      • Bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp (lấy lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết làm nòng cốt).
      • Nâng cao dân trí (diệt giặc dốt, nâng cao trình độ hiểu biết để nhân dân làm chủ và tham gia quản lý đất nước, phát triển kinh tế).
      • Bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp, phong cách lành mạnh, hướng con người tới chân - thiện - mỹ nhằm không ngừng hoàn thiện nhân cách con người mới.

Chương 3: Đảng Cộng sản Việt Nam vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước trong sự nghiệp đổi mới - Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương 3 tập trung phân tích tiến trình lãnh đạo của Đảng từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XIII (2021) trên hai phương diện:

  1. Thực trạng vận dụng:
    • Thành tựu và nguyên nhân: Đảng đã có bước chuyển biến sâu sắc trong tư duy lý luận, ban hành nhiều nghị quyết chuyên đề quan trọng (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI năm 2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước). Đảng khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển và là sức mạnh nội sinh; thể chế văn hóa từng bước được hoàn thiện; các hoạt động văn hóa, bảo tồn di sản, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở đạt nhiều kết quả tích cực.
    • Hạn chế và nguyên nhân: Văn hóa phát triển chưa tương xứng với kinh tế, chính trị; môi trường văn hóa còn tồn tại nhiều tiêu cực; sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân; công tác quản lý văn hóa còn lúng túng trước sự xâm nhập của các văn hóa phẩm độc hại từ bên ngoài; đầu tư cho văn hóa còn dàn trải, chưa hiệu quả.
  2. Năm mâu thuẫn đặt ra đối với nhận thức và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa trong thời gian tới:
    • Mâu thuẫn giữa vai trò to lớn của văn hóa và nhận thức còn phiến diện về vai trò văn hóa của các chủ thể lãnh đạo, quản lý và xã hội.
    • Mâu thuẫn giữa tiềm năng to lớn của văn hóa đối với sự phát triển đất nước và mức độ đầu tư nguồn lực chưa thỏa đáng cho văn hóa.
    • Mâu thuẫn giữa yêu cầu xây dựng, phát huy hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người Việt Nam với những biểu hiện tiêu cực, lệch lạc trong đạo đức, lối sống hiện nay.
    • Mâu thuẫn giữa yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa với thực trạng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa còn thiếu về số lượng và yếu về chất lượng, năng lực chuyên môn.
    • Mâu thuẫn giữa trách nhiệm giữ gìn, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thách thức từ các âm mưu "diễn biến hòa bình", sự xâm lăng văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước hiện nay

Chương 4 phân tích bối cảnh tác động và xác lập hệ thống phương hướng cùng các nhóm giải pháp:

  • Bối cảnh: Phân tích các yếu tố tác động từ tình hình thế giới (toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp, kinh tế tri thức, giao lưu văn hóa quốc tế) và bối cảnh trong nước (yêu cầu phát triển bền vững, kinh tế số, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh).
  • Phương hướng vận dụng:
    1. Phát huy chủ nghĩa yêu nước, truyền thống đại đoàn kết dân tộc, tinh thần độc lập tự chủ, tự cường và lòng nhân ái trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
    2. Phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, bảo đảm vừa phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc vừa tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại.
    3. Giải phóng sức sáng tạo văn hóa, làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội; gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội.
  • Bảy nhóm giải pháp đồng bộ:
                                HỆ THỐNG 7 NHÓM GIẢI PHÁP

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học, lý luận và thực tiễn như sau:

  1. Về mặt lý luận:
    • Phân tích và hệ thống hóa một cách toàn diện các nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước theo một cấu trúc logic chặt chẽ (văn hóa là nền tảng tinh thần soi đường cho quốc dân; văn hóa là mục tiêu và động lực qua các chức năng bồi dưỡng tư tưởng - tình cảm, nâng cao dân trí, hướng thiện con người).
    • Đưa ra định nghĩa khoa học hoàn chỉnh về tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước, làm rõ bản chất định hướng, điều chỉnh xã hội và tính nhân văn trong tư tưởng của Người.
  2. Về mặt thực tiễn:
    • Đánh giá toàn diện thực trạng nhận thức và sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa trong suốt thời kỳ đổi mới (1986 đến Đại hội XIII).
    • Nhận diện và chỉ rõ 5 mâu thuẫn cốt lõi đang đặt ra trong thực tiễn nhận thức, đầu tư, xây dựng hệ giá trị, phát triển đội ngũ cán bộ và bảo vệ an ninh văn hóa.
    • Luận giải bối cảnh mới và đề xuất hệ thống 3 phương hướng cùng 7 nhóm giải pháp đồng bộ, có cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc phát triển văn hóa, con người Việt Nam hiện nay.
  3. Ý nghĩa ứng dụng:
    • Cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý trong việc hoạch định chủ trương, đường lối, chính sách phát triển văn hóa và thể chế hóa các chính sách công nghiệp văn hóa.
    • Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu, giảng dạy các môn Hồ Chí Minh học, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Chính trị học và Văn hóa học tại các trường đại học, học viện chính trị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

Căn cứ vào đối tượng, phạm vi nghiên cứu được xác định trong văn bản luận án:

  • Luận án tiếp cận vấn đề chủ yếu từ giác độ Chính trị học và Hồ Chí Minh học, tập trung vào phân tích tư tưởng lý luận và đường lối chính trị, chưa đi sâu khảo sát định lượng hay thực nghiệm bằng các bảng hỏi xã hội học diện rộng ở các địa phương cụ thể.
  • Phạm vi tư liệu thực tiễn tập trung vào quá trình chỉ đạo của Đảng trong thời kỳ đổi mới từ năm 1986 đến giai đoạn văn kiện Đại hội XIII (năm 2021-2024), chưa thể bao quát hết mọi biến chuyển rất nhanh của các mô hình kinh tế số và công nghệ truyền thông mới phát sinh sau thời điểm hoàn thành luận án.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng nghiên cứu vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào các lĩnh vực văn hóa chuyên sâu như: văn hóa số, văn hóa truyền thông đa phương tiện trong thời đại trí tuệ nhân tạo và kinh tế dữ liệu.
  • Tiến hành các nghiên cứu liên ngành kết hợp phương pháp định lượng để đo lường cụ thể mức độ đóng góp kinh tế - xã hội của các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam theo từng vùng kinh tế trọng điểm.
  • Đi sâu nghiên cứu cơ chế thể chế hóa cụ thể các chính sách tài chính, ưu đãi thuế và xã hội hóa đầu tư nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn lực cho văn hóa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Thuộc các ngành Chính trị học, Hồ Chí Minh học, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Triết học, Văn hóa học. Phần tổng quan tài liệu (Chương 1) và hệ thống lý luận (Chương 2) cung cấp danh mục tư liệu trích dẫn phong phú (188 tài liệu) và cách thức cấu trúc một khung nghiên cứu về tư tưởng văn hóa.
  2. Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu phục vụ biên soạn bài giảng chuyên đề về tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới.
  3. Cán bộ lãnh đạo, quản lý và người làm công tác văn hóa: Các cơ quan tuyên giáo, cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, thể thao và du lịch có thể tham khảo 5 mâu thuẫn thực tiễn (Chương 3) và 7 nhóm giải pháp (Chương 4) để hoạch định chính sách, hoàn thiện thể chế quản lý và xây dựng đề án phát triển ngành công nghiệp văn hóa tại cơ quan, địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước" như thế nào?

Tác giả luận án định nghĩa: Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước là một hệ thống những quan điểm và phương pháp luận của Hồ Chí Minh khi nhìn nhận, đánh giá về sức mạnh của văn hóa Việt Nam; về sự tác động của văn hóa trong khả năng định hướng và điều chỉnh các lĩnh vực của đời sống xã hội để hình thành nên các quan hệ nhân văn trong ứng xử giữa con người với con người hướng tới xây dựng một đời sống tươi vui, hạnh phúc.

2. Hai nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa được luận án phân tích ở Chương 2 là gì?

Luận án phân tích hai luận điểm cơ bản:

  1. Văn hóa là nền tảng tinh thần của sự phát triển xã hội, "soi đường cho quốc dân đi": Thể hiện vai trò khai sáng, sức mạnh nội sinh và mối quan hệ biện chứng, tương tác đa chiều giữa văn hóa với chính trị, kinh tế, xã hội.
  2. Văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển đất nước: Thể hiện qua ba chức năng cơ bản là bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp; nâng cao dân trí; và bồi dưỡng phẩm chất, lối sống lành mạnh hướng tới chân - thiện - mỹ để hoàn thiện nhân cách con người.

3. Luận án chỉ ra những mâu thuẫn cơ bản nào trong thực trạng Đảng vận dụng tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh thời kỳ đổi mới?

Luận án chỉ ra 5 mâu thuẫn chính ở Chương 3:

  1. Mâu thuẫn giữa vai trò to lớn của văn hóa và nhận thức còn phiếm diện của một số cấp ủy, chính quyền.
  2. Mâu thuẫn giữa tiềm năng của văn hóa và mức độ đầu tư nguồn lực chưa thỏa đáng.
  3. Mâu thuẫn giữa yêu cầu xây dựng hệ giá trị chuẩn mực với các biểu hiện tiêu cực, suy thoái đạo đức, lối sống.
  4. Mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển văn hóa và thực trạng đội ngũ cán bộ văn hóa còn thiếu và yếu.
  5. Mâu thuẫn giữa trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và nguy cơ "diễn biến hòa bình", xâm lăng văn hóa.

4. Hệ thống giải pháp được luận án đề xuất ở Chương 4 gồm những nhóm giải pháp nào?

Tác giả đề xuất 7 nhóm giải pháp đồng bộ: (1) Nâng cao nhận thức về vai trò văn hóa; (2) Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và hoàn thiện thể chế; (3) Xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam; (4) Xây dựng môi trường văn hóa đồng bộ trong chính trị, kinh tế, xã hội; (5) Tăng cường đầu tư và phát triển công nghiệp văn hóa; (6) Đào tạo đội ngũ cán bộ văn hóa vừa "hồng" vừa "chuyên"; (7) Giữ gìn bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa nhân loại và kiên quyết chống "xâm lăng" văn hóa.

5. Phương pháp nghiên cứu chủ đạo mà luận án sử dụng là gì?

Luận án sử dụng phương pháp liên ngành dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ 3 phương pháp nghiên cứu cụ thể: phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết; phương pháp lôgic và lịch sử; phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa với phát triển đất nước và sự vận dụng của Đảng trong sự nghiệp đổi mới" của tác giả Vũ Thị Lan là công trình nghiên cứu hệ thống thuộc chuyên ngành Hồ Chí Minh học. Công trình đã luận giải một cách khoa học các luận điểm nền tảng của Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển của dân tộc, đồng thời phân tích toàn diện thực tiễn vận dụng đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Qua việc chỉ ra các thành tựu, hạn chế và 5 mâu thuẫn thực tiễn, luận án đã xây dựng hệ thống 3 phương hướng và 7 nhóm giải pháp đồng bộ, đóng góp luận cứ khoa học cho công tác nghiên cứu lý luận và hoạt động lãnh đạo, quản lý văn hóa hiện nay.