phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn có 2 chương, 7 tiết. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI VIỆT NAM 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm xã hội Xã hội là một phạm trù có nội hàm rất rộng.
Vì thế, hiện nay đang tồn tại nhiều quan niệm, định nghĩa khác nhau về phạm trù này. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, xã hội là một trong những hình thái vận động bên cạnh vận động cơ học, vật lý, hóa học, sinh học. Trong đó xã hội được hiểu là hình thái vận động cao nhất của vật chất. Hình thái vận động này lấy mối quan hệ con người và sự tác động lẫn nhau giữa người với người làm nền tảng.
Ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, có một dạng cơ cấu xã hội cơ bản đặc thù (hình thái kinh tế xã hội, được coi là những nấc thang của sự phát triển xã hội). Nền tảng chung của cơ cấu xã hội cụ thể này là những mối quan hệ sản xuất vật chất, những mối quan hệ kinh tế giữa người với người, trên đó sẽ hình thành một kiến thượng tầng kiến trúc phù hợp. Mác viết: “Tính chất xã hội là cái vốn có của toàn bộ sự vận động, bản thân xã hội sản xuất ra con người với tính cách là con người như thế nào thì nó cũng sản xuất ra xã hội như thế. Hoạt động và sự hưởng dụng những thành quả của hoạt động, xét theo nội dung của nó cũng như phương thức tồn tại đều mang tính xã hội, hoạt động xã hội và hưởng dụng xã hội”[13, tr.
169] Định nghĩa về xã hội trong Từ điển Xã hội học do Nguyễn Khắc Viện chủ biên cho rằng xã hội: “Là một “đơn vị xã hội độc lập” với tư cách là một hệ thống tương đối chặt chẽ, bao gồm những quan hệ kinh tế (từ sản xuất đến phân phối tiêu dùng), những quan hệ chính trị và pháp luật, những quan hệ văn hóa và ứng xử … tác động qua lại mật thiết trong một không gian và thời gian nhất định”[102, tr. Tác giả Hoàng Chí Bảo trong công trình “Luận cứ và giải pháp phát triển xã hội, quản lý phát triển xã hội ở nước ta thời kỳ đổi mới” đã phân tích 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội theo hai nghĩa, nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Trước hết, theo nghĩa rộng: Xã hội là khái niệm dùng để chỉ một chế độ xã hội với tất cả các yếu tố cấu thành chỉnh thể của nó. Trong hệ thống chỉnh thể ấy các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội có mối quan hệ mật thiết và không tách rời nhau.
Theo nghĩa hẹp, xã hội là phương diện xã hội của đời sống xã hội, của hoạt động sống của con người trong một nước, một chế độ xã hội nhất định, nó là mặt xã hội của đời sống, có tầm quan trọng và vị trí ngang bằng với các mặt, các lĩnh vực khác như kinh tế, chính trị, văn hóa. Như vậy, xoay quanh khái niệm “xã hội” đã có rất nhiều cách tiếp cận, luận giải và quan niệm khác nhau, từ những quan điểm của C.Mác đến những quan điểm nổi bật của các tác giả ở Việt Nam. Trong khuôn khổ luận văn này tôi lựa chọn cách hiểu xã hội theo nghĩa rộng, tức là xã hội là một hệ thống cấu trúc, chỉnh thể với tất cả yếu tố cấu thành của nó. Khái niệm phát triển và phát triển xã hội Khi xem xét vấn đề phát triển đã xuất hiện sự đối lập về thế giới quan và phương pháp luận giữa quan điểm duy vật với quan điểm duy tâm, quan điểm biện chứng với quan điểm siêu hình.
Theo quan điểm duy vật biện chứng phát triển là một phạm trù triết học dùng để khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Từ điển triết học do M. Rô – den – tan và P.U – Din (chủ biên) do nhà xuất bản Sự thật xuất bản năm 1976 cho rằng: “Phát triển không phải là sự lặp lại đơn thuần quá khứ, mà là mọt sự vận động tiến dần từ trình độ thấp lên trình độ cao, không phải là một sự vận động vòng tròn, mà là một sự vận động đi lên”[106, tr. 843] và “Sự phát triển không chỉ là sự biến đổi bằng những bước nhảy vọt, cách mạng, gián đoạn, như là một sự chuyển hóa từ số lượng thành chất lượng”[106, tr.
Theo quan điểm chủ nghĩa Mác- Lênin, phát triển xã hội có nội dung cơ bản là sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội. Khi nghiên cứu nguồn gốc tác động của sự phát triển xã hội loài người, Các Mác bắt đầu từ việc nghiên cứu những quan hệ kinh tế xã hội: “Những thời đại kinh tế khác nhau 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì mà ở chỗ chúng sản xuất ra bằng cách nào với những tư liệu lao động nào”[12, tr.Mác nhận định “Do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phương thức sản xuất của mình … cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tư bản”[10, tr.Ăngghen khẳng định: “Sản xuất và tiếp theo sau sản xuất là trao đổi sản phẩm của sản xuất, là cơ sở của mọi chế độ xã hội …, do đó phải tìm ra nguyên nhân cuối cùng của tất cả những biến đổi xã hội và những đảo lộn chính trị không phải trong đầu óc người ta … mà trong những biến đổi của phương thức sản xuất và phương thức trao đổi …”[11, tr. Chính sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất, theo quan điểm của Mác tới một trình độ nào đó sẽ mâu thuẫn với quan hệ sản xuất hiện có và đòi hỏi phải có một quan hệ sản xuất tương ứng với nó. Việc giải quyết mâu thuẫn này là động lực thúc đẩy sự phát triển xã hội.Ăngghen thừa nhận vai trò nền tảng, quyết định của sản xuất vật chất đối với sự tồn tại, phát triển của xã hội, nhưng C.Ăngghen không tuyệt đối hóa, coi nó là nhân tố quyết định duy nhất.
Theo quan điểm của các ông, nhân tố vật chất đóng vai trò quyết định – chỉ trong trường hợp xét đến cùng cái nguyên nhân tạo nên sự vận động và phát triển của xã hội. Ngoài trường hợp xét đến cùng, các nhân tố khác như văn hóa, chính trị, tư tưởng đều có vai trò với sự phát triển xã hội. Tiếp nhận những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phát triển xã hội, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam cũng đã đưa ra các nhận định của riêng mình về phát triển xã hội. Tác giả Hoàng Chí Bảo đã nhìn nhận phát triển xã hội từ các góc độ khác nhau.
Trước hết, phát triển xã hội theo ông là phát triển của cá nhân và cộng đồng về mặt xã hội, về mức sống và chất lượng cuộc sống. Mặt khác, phát triển xã hội là sự giải quyết kịp thời, đúng đắn các vấn đề xã hội nảy sinh trong đời sống cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó tác giả 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoàng Chí Bảo còn chỉ rõ phát triển xã hội là phát triển về số lượng và chất lượng các nguồn lực, các điều kiện nhằm giải quyết các vấn đề xã hội Trong Báo cáo của Chính phủ Việt Nam về phát triển xã hội tại Hội nghị thượng đỉnh các quốc gia bàn về phát triển xã hội tại Côpenhaghen 1995 đã đề cập đến những vấn đề phát triển xã hội đáng quan tâm, đó là: Vấn đề giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo, hòa nhập xã hội, bảo trợ xã hội, môi trường, hạn chế và ngăn ngừa hành vi tội phạm … Trong khuôn khổ nghiên cứu này, luận văn tiếp cận và tìm hiểu phát triển xã hội với nghĩa là sự phát triển trên bốn phương diện cơ bản cấu thành xã hội theo nghĩa chỉnh thể là: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đảm bảo cho con người có cuộc sống ổn định, không ngừng được nâng cao, từ đó thúc đẩy toàn bộ xã hội ngày càng phát triển hơn. Khái niệm mục tiêu và mục tiêu phát triển xã hội Có thể hiểu một cách ngắn gọn: mục tiêu là đích đặt ra, cần phải đạt tới.
Đối với cá nhân khi đã định hướng được mục tiêu cần đạt được thì đó sẽ là một cơ sở quan trọng đưa cá nhân đó đến thành công. Còn với cộng đồng, xã hội, xác định mục tiêu là bước quan trọng thúc đẩy sự phát triển cộng đồng, xã hội. Các tổ chức thông thường không phải chỉ hướng tới một mục tiêu, mà thường là một hệ thống các mục tiêu phụ thuộc và ràng buộc lẫn nhau. Trong đó có mục tiêu về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội là những mục tiêu quan trọng mà các quốc gia cần phải xây dựng nhằm thúc đẩy sự phát triển của chỉnh thể xã hội.
Vậy mục tiêu phát triển xã hội là gì? Hiện nay, các quốc gia đều dành sự quan tâm rất lớn đối với vấn đề phát triển bền vững. Khái niệm phát triển xã hội và phát triển bền vững có mối quan hệ đặc biệt. Nếu như phát triển xã hội là sự phát triển của chỉnh thể đời sống xã hội, thể hiện ở sự phát triển các mặt của đời sống xã hội trong đó các phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa … được quan tâm, thì phát triển bền vững chính là tạo điều kiện cho các yếu tố đó không những phát huy trong giai đoạn hiện tại mà còn phát huy trong giai đoạn mới. Bởi hiện nay trên bình diện toàn thế giới hay tại mỗi khu vực và ở mỗi quốc gia xuất hiện rất nhiều vấn đề phức tạp, lại mang tính phổ biến.
Kinh tế càng tăng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trưởng thì tình trạng khan hiếm các loại nguyên liệu, năng lượng do sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên không tái tạo được ngày càng tăng thêm, môi trường thiên nhiên càng bị hủy hoại, cân bằng sinh thái bị phá vỡ, dẫn tới sự trả thù của thiên nhiên gây ra những thiên tai vô cùng thảm khốc. Vậy nên, quá trình phát triển có sự điều tiết hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo đảm bình ổn xã hội và bảo vệ môi trường đang trở thành yêu cầu bức thiết đối với toàn thế giới.