PHẦN MỞ ĐẦU • Tên luận án: "TÌM HIỂU TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA KHỔNG TỬ " • Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu, nhận diện và mô tả chân dung hệ thống tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử. • Mục tiêu cụ thể Để đạt đƣợc mục đích trên, đề tài nhằm đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi cụ thể có liên quan đến mục tiêu nhƣ sau : 1) Có hay không có một hệ thống tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử ? Nói cách khác những tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử là những tƣ tƣởng rời rạc, tản mạn, tình cờ theo tình huống ngẫu nhiên hay là một hệ thống hoàn chỉnh, thống nhất chặt chẽ với nhau ? 2) Nếu có, các yếu tố cấu thành hệ thống tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử bao gồm những yếu tố nào? Chúng quan hệ ràng buộc với nhau ra sao? 3) Hệ thống tƣ tƣởng ấy đặt trong bối cảnh của thời đại ngày nay, ngoài giá trị lịch sử còn giá trị nào khác hay không? Tại sao? Luan van 2 4) Bài học sƣ phạm có thể rút ra từ hệ thống tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử là bài học gì ? Bài học ấy có ý nghĩa ra sao đối với chúng ta hôm nay và các thế hệ mai sau ? • Lý do chọn đề tài: * Giáo dục là quá trình trải dài theo chiều thời gian. Nó không ngừng tiếp nối truyền thống để hƣớng tới tƣơng lai. Học xƣa vì nay là mục tiêu vốn có của mọi nền giáo dục.
Học cái cũ để biết cái mới là phƣơng pháp vừa cổ điển vừa hiện đại. Chính Khổng tử cũng đã từng nói: "Ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hỉ": Ôn cái cũ để biết rõ cái mới. Bấy nhiêu đó cũng đủ làm thầy đƣợc rồi ! (LN. II, 1 1 ) * Lịch sử là một dòng chảy liên tục, tiếp nối không ngừng.
Xƣa - nay, và cả ngày mai, vốn có quan hệ chặt chẽ theo dòng thời gian. Nhìn lại quá khứ để mạnh tiến và tiến vững đến tƣơng lai - đó là lý do thứ nhất để ngƣời viết chọn đề tài này làm đề tài nghiên cứu. * Mặt khác, xét trên chiều rộng không gian, trên bình diện thế giới, không phải vô cớ mà những năm gần đây, các học giả phƣơng Tây - kể cả Âu lẫn Mỹ -đang ráo riết hƣớng về phƣơng Đông, nghiên cứu, tìm hiểu Nho giáo nhƣ là nhân tố căn bản tạo ra sức mạnh thần kỳ của các "con rồng" Châu Á - Thái Bình Dƣơng. Vậy thì, với tƣ cách là "người trong cuộc", chúng ta không thể không quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu Nho học và đặc biệt là tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử - nhƣ là một dịp để tìm hiểu và hiểu rõ thêm cha ông ta.
Liên tiếp hai năm liền, 1994, 1995 thế giới đã long trọng tổ chức hội nghị mang tên "Khổng tử cơ duyên hội" quy tụ đến 130 đại biểu từ khắp nơi trên thế giới và 170 đại biểu Trung Quốc, cho thấy thế giới ngày càng quan tâm đến Đông phƣơng học. Do đó ta càng cần hiểu rõ ta hơn. Có hiểu ta một cách thấu đáo mới có thể hòa nhập với ngƣời một cách mạnh dạn, và có hiệu quả. Dĩ nhiên Luan van 3 còn phải hiểu ngƣời nữa thì mới có thể cộng tác với ngƣời một cách thành công.
Ngƣời xƣa nói: "Biết người, biết ta, trăm trận trăm thắng" mà. Hơn nữa, thế giới mở cửa là thế giới theo cơ chế thị trƣờng. Ở đó "có qua có lại mới toại lòng nhau!". Hai bên cùng có lợi, ta sẽ đem đến cho ngƣời cái lợi gì, nếu không phải là truyền thống văn hóa nghìn đời của cha ông? Mà truyền thống văn hiến ấy, do đặc điểm lịch sử của ta, chịu ảnh hƣởng sâu đậm của Nho học.
Đó là lý do thứ hai khiến ngƣời viết chọn đề tài nầy để nghiên cứu. * Thứ đến, xét từ chiều sâu của bộ môn Lịch sử Giáo dục thế giới, nhằm làm cho công tác giảng dạy và học tập bộ môn này có thêm chiều sâu, góp phần tích cực hơn trong việc hun đúc lòng tự hào về truyền thống nghề Sƣ phạm, truyền thống Nhà giáo. Để đào tạo những nhà giáo tƣơng lai, thiết tƣởng cần, rất cần tìm hiểu một cách căn cơ và có hệ thống các tƣ tƣởng và triết l ý giáo dục của những nhà giáo lớn trên thế giới. Khổng tử là một trong số không nhiều những nhà giáo tầm cỡ ấy.
Đó là lý do thứ ba để ngƣời viết chọn đề tài này làm đề tài nghiên cứu. Từ ba lý do vừa nêu ngƣời viết thấy rõ hơn tính cấp thiết của đề tài này. Nó vừa có ý nghĩa xã hội, vừa có ý nghĩa thời sự cấp bách lại vừa có tính thực tiễn nóng hổi. • Nhiệm vụ nghiên cứu Xuất phát từ các lý do nêu trên, đề tài nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể nhƣ sau: 1) Góp phần khẳng định tính hệ thống chặt chẽ trong tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử bên cạnh tƣ tƣởng giáo dục của những nhà giáo lớn khác 2) Bƣớc đầu xác định cụ thể các thành tố tạo nên hệ thống tƣ tƣởng ấy.
Luan van 4 3) Xác định vai trò, ý nghĩa cũng nhƣ vị trí chức năng của hệ tƣ tƣởng ấy trong lịch sử giáo dục thế giới nói chung, nhất là trong Triết lý giáo dục, và ảnh hƣởng của nó đối với lịch sử giáo dục nƣớc ta nói riêng. 4) Rút ra những bài học sƣ phạm có tính thực tiễn từ việc tìm hiểu này. • Đối tƣợng nghiên cứu: Để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể trên, đề tài chọn đối tƣợng nghiên cứu là : Những tƣ tƣởng giáo dục của chính bản thân Khổng tử qua những lời phát biểu trực tiếp và những hành động giáo dục thực tiễn của Khổng tử • Giới hạn đề tài: Do hạn chế bởi thời gian và những điều kiện nghiên cứu cụ thể, nên ở đề tài này, ngƣời viết chỉ tập trung nghiên cứu về tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử, chứ không nghiên cứu toàn bộ tƣ tƣởng triết lý - nhân sinh của ông và chủ yếu lấy Luận ngữ làm tài liệu gốc. • Giả thuyết nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu đồng thời là quá trình ngƣời viết cố gắng tìm cách chứng minh các giả thuyết sau : 1) Tuy đƣợc phát biểu một cách rời rạc, có vẻ tản mạn, tình cờ theo những tình huống ngẫu nhiên, nhƣng những tƣ tƣởng về giáo dục của Khổng tử có thể kết lại thành một hệ thống thống nhất chặt chẽ với nhau.
2) Trong hệ thống tƣ tƣởng ấy có một tƣ tƣởng trung tâm, làm hạt nhân, làm sợi chỉ đỏ xuyên suốt cả hệ thống. 3) Các thành tố còn lại xoay quanh trung tâm ấy và có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau cũng nhƣ với hạt nhân trung tâm. Không thể tùy tiện thêm, bớt. Luan van 5 4) Ngoài ý nghĩa lịch sử giáo dục, hệ thống tƣ tƣởng ấy còn có ý nghĩa triết lý và đặc biệt còn có ý nghĩa thực tiễn giáo dục cho hôm nay và cả ngày mai.
• Phƣơng pháp và thể thức nghiên cứu: A. Phương pháp nghiên cứu: Do mục đích nghiên cứu, do tính chất của đề tài và do nội dung vấn đề quy định, ngƣời nghiên cứu sẽ áp dụng các phƣơng pháp nghiên cứu Khoa học giáo dục sau đây : 1) Phƣơng pháp lấy ý kiến chuyên gia. Phỏng vấn các nhà nghiên cứu đã dày công tìm hiểu Lịch sử giáo dục nói chung và Nho giáo nói riêng. 2) Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết.
Đọc sách và tƣ liệu gốc cũng nhƣ những sách và tƣ liệu có liên quan đến đề tài. 3) Phƣơng pháp nghiên cứu lịch sử. Phân tích tƣ liệu, dữ liệu đã thu thập đƣợc từ phƣơng pháp lý thuyết. Đồng thời phân tích lý luận - lịch sử.
4) Phƣơng pháp toán học. Sử dụng tần số xuất hiện, thống kê tần số và khái quát lý luận. Thể thức nghiên cứu: Qua việc học tập chuyên đề "Triết lý giáo dục" do thầy Phạm Khắc Chƣơng giảng dạy, ngƣời viết đã ôm ấp một ý tƣởng nghiên cứu về Lịch sử Giáo dục. Sau khi khi mang ý tƣởng ấy ra trao đổi và xin ý kiến thầy Chƣơng và một số thầy cô khác, ngƣời viết đã xác định đƣợc lĩnh vực nghiên cứu là Tƣ tƣởng Luan van 6 giáo dục phƣơng Đông.
Sau khi đƣợc sự hƣớng dẫn cụ thể của thầy Chƣơng, ngƣời viết đã chọn đề tài Tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử. Dần dần đƣợc xác định thành "Tìm hiểu tư tưởng giáo dục của Khổng tử ". Sau khi đã xác định đề tài, ngƣời viết bắt đầu đọc sách Luận ngữ và các sách báo viết về Khổng tử một cách có chủ định. Đồng thời tranh thủ ý kiến của các chuyên gia về Nho giáo.
Áp dụng phƣơng pháp lý thuyết và phân tích nội dung, phân tích lý luận lịch sử để nhận diện, nắm bắt từng tƣ tƣởng giáo dục của Khổng tử. Thống kê tần số xuất hiện của các tƣ tƣởng ấy. Sau đó phân tích, tổng hợp và khái quát lý luận. Tóm lại quá trình vận dụng phối hợp bốn phƣơng pháp nêu trên đƣợc sơ đồ hóa nhƣ sau: Phỏng vấn Nghiên cứu lý thuyết chuyên gia Kết hợp với kỹ thuật thống kê Phân tích và Tổng hợp lý luận lịch sử Luan van 7 • Lƣợc khảo lịch sử nghiên cứu đề tài: Từ lâu, trong lịch sử thế giới, phƣơng Đông cũng nhƣ phƣơng Tây, Khổng tử đã trở thành đề tài vô tận cho các nhà nghiên cứu hàng nghìn năm qua.
Với tƣ cách là nhà chính trị, chủ trƣơng đức trị, Khổng tử đã đƣợc giới Chính khách và các nhà nghiên cứu chính trị quan tâm tìm hiểu từ lâu dƣới nhiều góc độ khác nhau. Với tƣ cách là nhà đạo đức, Khổng tử đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà đạo đức học. Với tƣ cách là ngƣời sáng lập học thuyết Nho giáo, Khổng tử đã đƣợc các nhà nghiên cứu tôn giáo đi sâu phân tích đối chiếu. Với tƣ cách một bậc hiền triết, Khổng tử đã đƣợc các học giả dày công tìm hiểu, khai thác dƣới góc độ triết học.
Với tƣ cách là một nhà tƣ tƣởng lớn, Khổng tử đã hấp dẫn nhiều cây bút với bút lực dồi dào khai thác qua nhiều khía cạnh khác nhau. Riêng với tƣ cách một nhà giáo dục, Khổng tử đã đƣợc giới nghiên cứu quan tâm tìm hiểu dƣới nhiều phƣơng diện khác nhau : - Nhà giáo họ Khổng - Nguyễn Hiến Lê. - Tình thầy trò giữa Đức Khổng và các môn đồ. - Triết lý sƣ phạm - Phạm khắc Chƣơng - Tìm hiểu phƣơng pháp giáo dục của Khổng tử - (Luận văn tốt nghiệp Đại học của sinh viên Nguyễn Thụy Diễm Chi.