CHƯƠNG 1: FUKUZAWA YUKICHI VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG DUY TÂN VỀ GIÁO DỤC CỦA ÔNG 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi Fukuzawa Yukichi (福澤 諭吉/1835 - 1901), phiên âm Hán Việt là Phúc Trạch Dụ Cát, là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong xã hội Nhật Bản thời kỳ cận đại. Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh của ông được in trên tờ tiền có mệnh giá cao nhất, tờ 10.000 Yên của Nhật Bản. Nhà cải cách chính trị xã hội, nhà giáo dục tiên phong, nhà tư tưởng tiêu biểu ấy đã xây dựng bản đề án kết thúc một cách rực rỡ thời kỳ phong kiến, đưa lịch sử Nhật Bản sang thời kỳ vàng son. Fukuzawa Yukichi sinh ra ở Osaka, lớn lên tại Nakatsu và trưởng thành trong suốt những năm suy thoái của chế độ phong kiến cuối cùng của Nhật Bản, thời kỳ của dòng họ Tokogawa.
Ông là con út trong gia đình có năm anh chị em. Cha ông là Fukuzawa Hyakusuke (Phúc-Trạch-Bách-Trợ), một võ sĩ cấp thấp của lãnh địa Nakatsu, thuộc quyền quản hạt của lãnh chúa dòng họ Okudaira ở Buzen; mẹ là Ojun (Ư-Thuận), là con gái cả của gia đình võ sĩ Hashimoto Hamaemon (Kiều-Bản-Tả-Vệ-Môn) cùng lãnh địa. Fukuzawa Hyakusuke là một người thuần Nho, một trí thức say mê sự nghiệp đèn sách và coi việc tính toán của người buôn bán là việc làm dơ bẩn. Fukuzawa Yukichi kể lại “Hồi đó, tôi vẫn còn nhỏ, chưa thể nói đến chuyện học chữ nghĩa gì được, nhưng anh trai mười tuổi và chị gái lên bảy, lên tám của tôi thì đã có thầy chuyên dạy viết chữ đến nhà kèm cặp.
Cả trẻ con hàng phố cũng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến học cùng. Thầy dạy chữ I, ro, ha, ni, ho, he, to thì được, nhưng vì là Osaka nên thầy dạy luôn cả phép tính nhân như 2 nhân 2 bằng 4, 2 nhân 3 bằng 6. Đó là chuyện đương nhiên, nhưng thấy thế cha tôi bảo: “Thầy dạy những điều không ra sao cả! Lại dạy trẻ cả thói tính toán con buôn thì tôi không thể tưởng tượng được! Tôi xin cho các con thôi học” [61, tr. Ông luôn dạy dỗ các con mình theo những quan niệm của Nho học; “sống phải thành tâm thành ý, giữ mình ở cả những nơi không ai để mắt tới, không làm gì để phải xấu hổ” [61, tr.
Có thể khẳng định rằng, Fukuzawa Yukichi được thừa hưởng một nền giáo dục Nho giáo rất nghiêm khắc. Tuy nhiên, chế độ phong kiến với những bó buộc lề lối đã là kẻ thù kìm hãm cha ông trong việc thực hiện ý nguyện của mình. Cha của Fukuzawa Yukichi mất sớm, khi ông mới lên một tuổi. Sau đó, cả gia đình chuyển về Nakatsu.
Cái chết của Fukuzawa Hyakusuke và việc trở về quê hương là điều khó khăn cho cả gia đình Fukuzawa Yukichi. Cuộc sống ngột ngạt với những lễ nghi phong kiến, sự khác biệt về lời ăn tiếng nói, về cung cách ăn mặc khiến cho mấy anh em khó hòa nhập được với phong tục ở đó. Sự tách biệt với bên ngoài vô hình chung lại tạo nên sự gắn kết gần gũi giữa các thành viên trong gia đình. Nói khác đi, gia đình Fukuzawa hoàn toàn trở thành những người xa lạ ngay chính trên quê hương của mình.
Có thể khẳng định rằng, điều quan trọng đầu tiên có ảnh hưởng lớn tới việc phát triển sự nghiệp tương lai của Fukuzawa Yukichi chính là việc ông bắt đầu học hỏi về văn học Trung Hoa ở tuổi 15, một độ tuổi khá muộn so với những năm của thập niên 1840, 1850. Kỳ lạ thay, ông lại có năng khiếu thiên bẩm khi học những cuốn kinh điển của Nho gia. Mới chỉ nghiên cứu Nho giáo trong khoảng thời gian 5 năm nhưng ông đã đọc được “Tứ thư”, “Ngũ kinh”, “Lão Tử”, “Trang Tử”, “Sử ký”, “Tiền hậu Hán thư”, “Tấn thư”, “Ngũ đại sử” v.v; thậm chí, ông đã đọc 10 lần cuốn “Tả truyện”. Không chỉ dừng lại ở 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đọc chữ, Fukuzawa Yukichi còn hiểu được ngữ nghĩa và có thể tranh luận với người thầy của mình.
Chính điều này là nguyên nhân sớm hình thành trong Fukuzawa Yukichi tư tưởng nhìn nhận lại những giá trị cũ, những nếp nghĩ cổ hủ, cứng nhắc của các nhà Nho. Là một người nhạy cảm với thời cuộc, không chịu gò bó mình với cuộc sống tù túng nơi ấy, ông đã lên đường đi Nagasaki (năm 1854) không một chút luyến tiếc, khi mới 19 tuổi. Nagasaki là hải cảng thuộc quần đảo Kyushu, hòn đảo phía Nam Nhật Bản. Đây là nơi đầu tiên có điều kiện được tiếp xúc với những tư tưởng phương Tây, “là “điểm yếu” của đất nước Nhật Bản bế quan tỏa cảng dưới thời Tokugawa” [44, tr.
Mục đích ban đầu khi Fukuzawa Yukichi quyết định rời Nakatsu là vì ông quá chán không khí buồn tẻ nơi đó. Cảm giác khi bước chân đi, như ông so sánh, “như viên đạn ra khỏi nòng súng, một đi là không còn muốn quay trở lại nữa” [61, tr. May mắn thay cho Fukuzawa Yukichi nói riêng và Nhật Bản nói chung, Okudaira đã chọn chàng thanh niên Yukichi Fukuzawa đi cùng với ông đến Nagasaki. “Sự ngẫu nhiên lạ lùng này đã đưa Fukuzawa đeo đuổi một con đường sự nghiệp khác, đem lại lợi ích cho cả Fukuzawa và Nhật Bản” [44, tr.
Cuộc sống thành thị với những điều mới mẻ thực sự đã thu hút ông. Lần đầu tiên Fukuzawa Yukichi được nhìn thấy chữ viết ngang1. Việc tiếp xúc với Hà Lan học, với những thành tựu khoa học kỹ thuật của người châu Âu đã làm nảy sinh mối quan tâm của ông đối với nền học thuật phương Tây. Tại Nagasaki, Fukuzawa Yukichi ở trong ngôi chùa Koeiji (Quang-Vĩnh-Tự), sau đó dời đến ở nhà Yamamoto - là người tiên phong trong việc học chế tạo pháo ở Nhật Bản.
Ông không nề hà việc gì, từ việc dạy Hán văn cho con trai của ông là Okudaira Iki, thương thuyết về việc gia hạn nợ nần, cho đến việc chăm sóc vật nuôi, thậm chí làm cả những công việc của người hầu. Với tính 1 Theo truyền thống, người Nhật viết chữ của mình theo thứ tự từ trên xuống dưới, từ phải qua trái. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách và tinh thần làm việc như vậy nên Fukuzawa Yukichi được gia đình, đặc biệt là thầy Yamamoto rất quý mến. Là người quản lý bộ sách phương Tây, Yamamoto thường được những võ sĩ từ các lãnh địa khác đến xin sao chép về việc chế tạo súng và pháo.
Tuy nhiên, mắt thầy kém nên mọi thủ tục cho mượn hay sao chép đều do Fukuzawa Yukichi đảm đương. Như một lẽ tất nhiên, Fukuzawa Yukichi đã có cơ hội tiếp xúc trước hết với tiếng Hà Lan và sau nữa là vốn tri thức hết sức mới lạ về các ngành khoa học phương Tây. Điều này lại là nguyên nhân làm nảy sinh mối ganh tị giữa Okudaira Iki với ông. Chính vị “chủ cao niên đáng kính” này đã lập ra âm mưu rằng mẹ của Fukuzawa Yukichi đang bị bệnh nặng ở Nakatsu nhằm chuyển ông ra khỏi thư viện của gia đình mình.
Điều này đã làm tăng thêm thái độ tiêu cực của Fukuzawa Yukichi đối với chế độ phong kiến. Ông đứng trước hai lựa chọn, một mặt, Fukuzawa Yukichi vẫn phải giả vờ như không biết gì bởi nếu bị lộ, gia đình Yamamoto rất mất mặt; mặt khác, nếu ông bằng lòng ra đi cũng có thể có nghĩa là ông đã mất đi cơ hội học tập bên ngoài lãnh địa Nakatsu. Fukuzawa Yukichi thay vì trở về Nakatsu ông đã lên đường lên Edo và khôn khéo viết lá thư, nhờ một người bạn gửi đến gia đình Okukaira. Trên thực tế, lá thư này là lời đe dọa tiềm ẩn với đối phương, nhưng may mắn thay ông lại không bị bất cứ hình phạt nào.
Sự thách thức của Fukuzawa Yukichi phản ánh thái độ kháng cự của mình với tầng lớp trên, với chế độ phong kiến. Điều này chứng minh một thực tế rõ ràng rằng “những lề luật, nguyên tắc cổ hủ vốn chế ngự nước Nhật phong kiến lỗi thời đã không còn tác dụng nữa” [44, tr. Tháng 3 năm 1855, Fukuzawa Yukichi nghe theo lời anh Sannosuke lên Edo xin học ở một trường tư thục là Tekijuku về Hà Lan học do Thầy Koan Ogata 2 sáng lập. Trước đó, ông đã có khoảng thời gian tự học ở 2 Koan Ogata là một trong những học giả lỗi lạc vào giữa thế kỷ XIX ở Nhật Bản.
Ông là dịch giả tiếng Hà Lan, một nhà giáo dục học và là một bác sĩ được đào tạo theo những ngành khoa học Hà Lan. Ogata sáng lập trường Tekijuku vào năm 1838, ngôi trường tiếp nhận học sinh từ khắp mọi miền đất nước. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tuy nhiên, chỉ khi đến đây, vào trường của thầy Ogata thì việc học Hà Lan học mới thực sự bắt đầu, được dạy đọc sách một cách chính quy.
Cuộc sống ở Osaka rất thoải mái nhưng không may là cả hai anh em đều mắc bệnh. Không lâu sau, anh Sannokuke mất vì biến chứng do căn bệnh thấp khớp, Fukuzawa Yukichi phải về Nakatsu chịu tang. Lần đầu tiên trong đời, cứ hai ba ngày trong tuần, ông phải đứng canh tại lâu đài Nakatsu như một trong các bổn phận của võ sĩ. Fukuzawa Yukichi tiết lộ dự định quay trở lại Osaka thì gặp phải sự phản kháng mạnh mẽ của những người xung quanh.
Không còn cách nào khác ngoài việc thuyết phục người mẹ của mình. Như lời ông ghi lại trong hồi ký “Mẹ ạ, con đã phải vất vả lặn lội đi Nagasaki rồi Osaka học, nhưng vẫn còn dở dang. Theo con nghĩ nếu học hành thấu đáo sẽ có thể làm nên một điều gì đó. Cứ ở trong lãnh địa này thì không bao giờ có thể ngẩng cao đầu lên được, chắc chắn sẽ bị vùi dập thôi! Dù có thế nào con cũng không bao giờ nghĩ là ở lại Nakatsu để bị người ta vùi dập như thế.
Mẹ ở nhà chắc sẽ buồn đấy, nhưng thôi, cứ cho con đi đi. Lúc con sinh ra, cha đã bảo sẽ cho con vào chùa làm sư. Bây giờ, mẹ cứ coi như là con đi tu rồi, đừng mong gì nữa” [61, tr. Mẹ Fukuzawa Yukichi đã đồng ý cho ông quay trở lại Osaka.
Tháng 12 năm 1856, Fukuzawa Yukichi rời Nakatsu đến Osaka và đây là lần cuối cùng ông rời khỏi Nakatsu. Có thể thấy rằng, thầy Ogata là người có ảnh hưởng nhiều nhất đối với Fukuzawa Yukichi. Đây cũng là khoảng thời gian định hình nhân cách và tư tưởng của ông. Chính vì thế, khoảng thời gian sống ở Osaka được ông dành dung lượng lớn trong cuốn tự truyện để mô tả về cuộc sống hết sức sinh động nơi đây.