MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Tự đánh giá là mức độ phát triển cao của tự ý thức và nó có vai trò to lớn đối với sự hình thành và phát triển nhân cách. Tự đánh giá là yếu tố cần thiết để con người tự điều chỉnh, tự tu dưỡng và hoàn thiện mình. Tự đánh giá thể hiện chức năng liên hệ ngược, nó cho phép con người đối chiếu những suy nghĩ, những hành động của mình với những quy tắc, chuẩn mực của xã hội và từ đó con người có thể tự điều khiển, điều chỉnh hành vi và sự phát triển nhân cách sao cho phù hợp.
Vì vậy, việc nghiên cứu đặc điểm tự đánh giá đã được rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Nhìn chung, đa số các tác giả đều quan tâm tới các lứa tuổi nhỏ (trung học cơ sở, trung học phổ thông, sinh viên,…), song họ lại ít quan tâm nghiên cứu về tự đánh giá của người trưởng thành trong đó có người cao tuổi. Già hoá dân số ở Việt Nam đang diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh, quy mô ngày càng lớn. Tính đến cuối năm 2007, cả nước có trên 8 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 9,6% dân số.
Theo dự báo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ dân số từ 60 tuổi trở lên ở nước ta sẽ chạm ngưỡng 10% tổng dân số vào năm 2017, tức là dân số Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn “già hóa” từ năm 2017. Đến giữa thế kỷ XXI, dân số Việt Nam còn ở mức độ già hơn cơ cấu chung của dân số thế giới. Việt Nam sẽ đứng trước thách thức về già hoá dân số như Nhật Bản, Đài Loan và nhiều nước phát triển công nghiệp khác trong tương lai gần. Xét về phương diện tâm lý học, già hoá dân số xuất hiện nhiều vấn đề tâm lý đòi hỏi xã hội cần giải quyết cho nhóm xã hội này.
Đối với người cao tuổi, sự mất cân bằng và rối loạn tâm lý ngày càng cần được lưu tâm vì những hậu quả tiêu cực nặng nề mà chúng có thể gây nên. Những hậu quả này ảnh hưởng sâu sắc tới khả năng làm việc, tới sinh hoạt, tới chất lượng sống của người cao tuổi. Một số nghiên cứu về sự thích nghi của tuổi già cho rằng đối với người cao tuổi, việc kiểm soát sự lão hoá được coi là một trong những yếu tố thích nghi quan trọng. Người già thường bị tác động bởi việc mất đi khả năng kiểm soát, có thể đi kèm với những mất mát thực tế liên quan đến đời sống tinh thần và thể chất.
Việc kiểm soát môi trường sống của mình thay đổi tuỳ theo đặc điểm, 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tuổi tác của từng người và môi trường riêng của người đó. Một người cao tuổi biết kiểm soát sẽ hiểu được rằng, hiển nhiên ở tuổi già, việc các cơ quan dần bị lão hoá là không thể tránh được. Những chức năng tâm vận động sẽ vì thế mà suy giảm đi. Song cùng với tuổi tác, những người thông thường sẽ ý thức được sự già đi này.
Đồng thời, về khía cạnh xã hội, việc người già phải đối diện với sự nghỉ hưu cũng có một tác động mạnh; trong gia đình thì con cái dần tách ra sống riêng, khiến cho họ thấy cô đơn và vô dụng hơn bao giờ hết. Đó là khi mà biểu tượng của người già về bản thân trở nên rất tiêu cực. Trong trường hợp này, ngoài việc để cho người già tự kiểm soát sự lão hoá và cuộc sống của mình, những tác động từ xã hội, các phương tiện thông tin đại chúng và cộng đồng là rất quan trọng trong việc mang đến cho người già cái nhìn tích cực về bản thân. Trong quá trình tự kiểm soát, người già tự đánh giá và điều chỉnh bản thân để thích nghi với sự thay đổi không chỉ của các yếu tố bên ngoài mà cả các yếu tố bên trong cơ thể.
Xuất hiện các câu hỏi của sự đánh giá của người già như: Tôi là ai, tôi là người như thế nào, sức khỏe của tôi ra sao, tôi có thể làm những việc gì, tôi đã làm được những việc gì, sẽ tiếp tục cuộc sống như thế nào?. Vấn đề tâm lý người cao tuổi được nghiên cứu rất ít trong tâm lý học ở Việt Nam. Những nghiên cứu đã có về người cao tuổi chủ yếu tiếp cận theo góc độ xã hội học, tâm bệnh học, lão khoa. Xuất phát từ các cơ sở trên, chúng tôi chọn một khía cạnh để nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình với đề tài “ Tự đánh giá về tính cách của người cao tuổi ở Hà Nội”.
Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng tự đánh giá về tính cách của người cao tuổi, trên cơ sở đó đưa ra một số kiến nghị góp phần nâng cao sự hiểu biết về người cao tuổi. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây dựng cơ sở lí luận của đề tài - Khảo sát, điều tra thực trạng tự đánh giá về tính cách của người cao tuổi ở Hà Nội - Đưa ra một số kiến nghị góp phần nâng cao sự hiểu biết về người cao tuổi. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 4.
Đối tƣợng nghiên cứu Tự đánh giá về tính cách của người cao tuổi. Khách thể nghiên cứu 200 người, bao gồm: - 100 người cao tuổi đang sống ở Hà Nội - 100 người trưởng thành đang sống cùng hoặc là người thân với người cao tuổi thuộc diện nghiên cứu. + Phỏng vấn sâu 20 người cao tuổi + Nghiên cứu 02 trường hợp người cao tuổi điển hình 5. Giới hạn phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: nghiên cứu tự đánh giá của người cao tuổi về nét tính cách biểu hiện thái độ đối với xã hội, đối với lao động, đối với mọi người và đối với bản thân.
- Về khách thể nghiên cứu: người cao tuổi từ 60 tuổi đến 80 tuổi còn minh mẫn sống cùng gia đình, sống trong nhà dưỡng lão. - Về địa bàn nghiên cứu: nghiên cứu ở một số quận (Đống Đa, Thanh Xuân) và 1 trung tâm dưỡng lão ở Hà Nội (trung tâm chăm sóc và nuôi dưỡng người cao tuổi Thiên Phúc tại Xóm 3- xã Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội. Giả thuyết khoa học: Người cao tuổi đánh giá bản thân về nét tính cách tích cực cao hơn nét tính cách tiêu cực. Tự đánh giá của người cao tuổi có khác nhau trong các nhóm tuổi, giới, sống cùng gia đình và cô đơn.
Hệ thống thái độ và hành vi biểu hiện tính cách là thống nhất với nhau. Phƣơng pháp nghiên cứu 7. Những nguyên tắc phƣơng pháp luận chủ đạo trong nghiên cứu Nghiên cứu này dựa trên cơ sở phương pháp luận của tâm lý học Macxit. Theo đó, con người vừa là một thực thể tự nhiên, vừa là một thực thể xã hội, tâm lý, ý thức, nhân cách hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động và giao tiếp.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp các phƣơng pháp nghiên cứu sau đây: - Phương pháp nghiên cứu tài liệu - Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi - Phương pháp phỏng vấn sâu - Phương pháp đàm thoại - Phương pháp phân tích chân dung tâm lý - Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học SPSS 18.0 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. LÝ LUẬN VỀ TỰ ĐÁNH GIÁ CỦA NGƢỜI CAO TUỔI 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề ngƣời cao tuổi 1.
Nghiên cứu ở nước ngoài về người cao tuổi Những kiến thức khoa học về tâm lý người cao tuổi bắt nguồn từ thời Hy lạp cổ đại giới thiệu với người già lối sống, chế độ ăn uống, ngủ, nghỉ hợp lý như là những biện pháp phòng ngừa chống lại sự lão hoá sớm.Trong thời kỳ phát triển của tâm lý học (cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX) sự phát triển mạnh mẽ của khoa học tự nhiên tạo điều kiện cho các thực nghiệm khoa học và một số lý luận về tâm lý người cao tuổi sự được xây dựng. Các nghiên cứu của các nhà khoa học nhằm xác định nguyên nhân ban đầu của sự lão hoá nhằm tìm kiếm cách thức chủ yếu nhất để khắc phục sự lão hoá, xây dựng các lý luận mới về sự lão hoá và cùng với đó là nghiên cứu các khía cạnh tâm lý, xã hội và các chức năng của cơ thể đang lão hoá. Cùng với những biến đổi nhân khẩu và xã hội cơ bản trong xã hội hiện đại sau chiến tranh thế giới thứ hai đã xuất hiện lĩnh vực nghiên cứu mới được gọi là lão khoa xã hội và ra đời bộ môn tâm lý học người cao tuổi ở một loạt các nước Tây Âu và Mỹ. Lĩnh vực này không chỉ chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống các ngành khoa học xã hội, mà còn gắn liền với khía cạnh y- sinh học của sự lão hoá.
Các công trình nghiên cứu hiện đại về tâm lý người cao tuổi có thể liệt kê sau đây: - Thuyết nghiên cứu sự thay đổi tâm lý khi nghỉ hưu Nhà tâm lý học người Mỹ Ann Bowling (1998) đã thống kê ba thuyết chính về sự lão hóa và nghiên cứu tâm lý của người về hưu. Đó là: + Thuyết khủng hoảng, đứt đoạn cho rằng lao động là điều kiện cơ bản của sự hoà nhập xã hội và nghỉ hưu là mất sự hoà nhập đó.Đối với nhiều người, lao động không những là nguồn sinh sống mà còn là một yếu tố mà dựa trên đó họ xây dựng tình cảm về các giá trị tinh thần, về các giá trị tự khẳng định chính bản thân mình.Đối với mỗi người, vai trò làm người lao động là cơ bản nhất sau đó mới đến các vai trò xã hội khác như cha mẹ, hàng xóm, thành viên giải trí.Việc về hưu dẫn đến tâm trạng dễ biến thành khủng hoảng với những biểu hiện như chán chường, lo 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com âu, bi quan, trầm cảm…tạo điều kiện cho một số rối loạn bệnh lý. Tỷ lệ tử vong tăng rõ rệt vào lứa tuổi 65 lại càng làm cho nhiều người cho thuyết này là đúng. + Thuyết liên tục: cho rằng việc ngừng làm việc không nhất thiết dẫn đến sự khủng hoảng tâm lý.
Lao động không phải luôn dễ chịu và có tác dụng tốt với sức khoẻ và trạng thái hài lòng với cuộc sống.Các tác giả của thuyết này đã chứng minh là hoạt động giải trí cũng có thể đem lại cảm giác dễ chịu như mô tả đối với lao động, nhất là khi hoạt động giải trí đó được tạo nên nhờ công của lao động chính đáng mang lại.