MỞ ĐẦU CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu 1. Pháp luật về tự chủ tài chính áp dụng đối với đơn vị sự nghiệp có thu CHƢƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ PHƢƠNG HƢỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU Ở VIỆT NAM 2. Thực trạng pháp luật về tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp có thu ở Việt Nam trong thời gian qua 2.
Những định hƣớng hoàn thiện pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu 2. Những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu KẾT LUẬN 9 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm chung về đơn vị sự nghiệp có thu 1.
Khái niệm đơn vị sự nghiệp có thu Những năm qua, cùng với quá trình đổi mới kinh tế và thực hiện chƣơng trình cải cách hành chính, Nhà nƣớc ta đã có nhiều giải pháp nhằm lành mạnh hoá nền tài chính quốc gia, nâng cao chất lƣợng quản lý, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả nguồn lực của đất nƣớc, thực thi các biện pháp bảo đảm xã hội. Trong đó, đã có những quy định khẳng định địa vị pháp lý của các đơn vị sự nghiệp. Đặc biệt, là các quy định pháp luật về quyền tự chủ áp dụng đối với các đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị sự nghiệp là những tổ chức đƣợc thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp.
Những hoạt động này nhằm duy trì và bảo đảm sự hoạt động bình thƣờng của xã hội, mang tính chất phục vụ là chủ yếu, không vì mục tiêu lợi nhuận. Trong quá trình hoạt động, một số đơn vị sự nghiệp đƣợc phép thu phí để bù đắp một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động, đƣợc gọi là đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị sự nghiệp có thu có các đặc điểm sau: Thứ nhất, đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội. Trong nền kinh tế thị trƣờng, các sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi thành phần trong 10 xã hội.
Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trƣờng chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận nhƣ hoạt động sản xuất - kinh doanh của các doanh nghiệp. Nhà nƣớc tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho thị trƣờng trƣớc hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nƣớc trong việc phân phối lại thu nhập. Mặt khác, nhằm thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng của Nhà nƣớc khi can thiệp vào thị trƣờng. Nhờ đó, sẽ hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thƣờng.
Đồng thời, nâng cao dân trí, bồi dƣỡng nhân tài, bảo đảm nguồn nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển, bảo đảm và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa, tinh thần của nhân dân. Thứ hai, những sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp có thu là sản phẩm mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra chủ yếu là những giá trị về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức, các giá trị về xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể đƣợc sử dụng cho nhiều đối tƣợng trên phạm vi rộng.
Nhìn chung, đại bộ phận các sản phẩm của đơn vị sự nghiệp là sản phẩm có tính phục vụ, không chỉ bó hẹp trong một ngành hoặc một lĩnh vực nhất định. Mặt khác, các hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có thu chủ yếu tạo ra các hàng hóa công cộng ở dạng vật chất và phi vật chất. Các sản phẩm này phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Cũng nhƣ các hàng hóa khác, sản phẩm của các hoạt động sự nghiệp có giá trị và giá trị sử dụng.
Tuy nhiên, các sản phẩm này có điểm khác biệt là nó có giá trị xã hội cao. Do đó, các sản phẩm, dịch vụ của các đơn vị sự nghiệp có thu đƣợc nhiều ngƣời cùng sử dụng và tái sử dụng đƣợc trên phạm vi rộng. Hàng hóa công cộng có hai đặc điểm là không loại trừ và không tranh giành [30. Nói cách khác, đó là những hàng hóa mà không ai có thể loại trừ những ngƣời tiêu dùng khác ra khỏi việc sử dụng nó.
Đồng thời, việc 11 sử dụng hàng hoá của ngƣời này không loại trừ việc sử dụng hàng hoá đó của ngƣời khác. Việc sử dụng những hàng hóa công cộng do hoạt động sự nghiệp tạo ra làm cho quá trình sản xuất của cải vật chất đƣợc thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao. Chẳng hạn, hoạt động sự nghiệp giáo dục, y tế, thể dục thể thao đem lại tri thức và bảo đảm sức khỏe cho lực lƣợng lao động, tạo điều kiện cho lao động có chất lƣợng ngày càng tốt hơn. Hay, hoạt động sự nghiệp khoa học, văn học, văn hóa thông tin mang lại hiểu biết cho con ngƣời về tự nhiên, xã hội tạo ra những công việc mới phục vụ sản xuất và đời sống.
Vì vậy, hoạt động sự nghiệp luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ ba, hoạt động sự nghiệp của các đơn vị sự nghiệp có thu luôn gắn liền với các chƣơng trình phát triển kinh tế, xã hội của Nhà nƣớc và bị chi phối đáng kể bởi các chƣơng trình này. Với thẩm quyền của mình, Chính phủ luôn tổ chức, duy trì và bảo đảm các hoạt động sự nghiệp để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội. Chính phủ đã và đang tổ chức, thực hiện các chƣơng trình mục tiêu quốc gia nhƣ: Chƣơng trình xóa mù chữ, Chƣơng trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Chƣơng trình dân số - kế hoạch hóa gia đình, Chƣơng trình phòng chống AIDS, Chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, Chƣơng trình phủ sóng phát thanh truyền hình.
Những chƣơng trình mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nƣớc mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả. Thực tế hiện nay cho thấy, nếu để tƣ nhân thực hiện thì mục tiêu lợi nhuận sẽ lấn chiếm mục tiêu xã hội, dẫn đến hạn chế việc tiêu dùng sản phẩm hoạt động sự nghiệp. Từ đó, kìm hãm sự phát triển của xã hội. Thực tế, hiện nay có nhiều loại đơn vị sự nghiệp hoạt động ở hầu hết các lĩnh vực và đƣợc thành lập bởi nhiều loại chủ thể khác nhau.
Những đơn vị sự 12 nghiệp có thu đƣợc các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập đƣợc gọi là đơn vị sự nghiệp có thu công lập. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập đƣợc xác định bởi các dấu hiệu cơ bản nhƣ sau: Thứ nhất, đơn vị sự nghiệp có thu do các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập. Căn cứ vào vị trí và phạm vi hoạt động, các đơn vị sự nghiệp có thu có thể do Thủ tƣớng Chính phủ hoặc Bộ trƣởng Bộ quản lý ngành hoặc Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng trực tiếp ra quyết định thành lập. Thứ hai, đơn vị sự nghiệp có thu đƣợc Nhà nƣớc đầu tƣ cơ sở vật chất, bảo đảm kinh phí hoạt động thƣờng xuyên để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn đƣợc giao.
Thứ ba, trong quá trình hoạt động, các đơn vị sự nghiệp này có thể đƣợc Nhà nƣớc cho phép thu một số khoản phí hoặc thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ để bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí hoạt động, tăng thu nhập cho cán bộ, viên chức và bổ sung, tái tạo chi phí hoạt động thƣờng xuyên của đơn vị. Thứ tư, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp này nhằm cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cho xã hội. Nghĩa là các đơn vị này thực hiện hoạt động sự nghiệp đƣợc Nhà nƣớc ủy quyền, không nhằm mục đích sinh lợi. Thứ năm, đơn vị sự nghiệp có thu có tƣ cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng.
Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu Các đơn vị sự nghiệp có thu công lập đƣợc thành lập, hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Dựa vào các tiêu thức khác nhau, các đơn vị sự nghiệp này đƣợc chia thành các loại sau đây: Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động, bao gồm: 13 - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, phát thanh, truyền hình. Các đơn vị này có thể gồm: Trung tâm chiếu phim quốc gia, Nhà văn hoá, thƣ viện, bảo tồn, bảo tàng, đài phát thanh, đài truyền hình, trung tâm báo chí xuất bản… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, bao gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân nhƣ các trƣờng mầm non, tiểu học, trƣờng phổ thông, cơ sở, phổ thông trung học, trƣờng trung học chuyên nghiệp, dạy nghề, trƣờng cao đẳng, đại học, học viện, trung tâm đào tạo… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này gồm các viện nghiên cứu khoa học, trung tâm ứng dụng, chuyển giao công nghệ… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao.
Trong lĩnh vực đặc thù này, các đơn vị sự nghiệp gồm có các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, liên đoàn, đội , câu lạc bộ thể dục thể thao… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực y tế. Lĩnh vực y tế là một trong các lĩnh vực hoạt động có liên quan đến mọi ngƣời dân trong xã hội.
