Luận Văn Thạc Sĩ Về Tự Chủ Tài Chính Áp Dụng Đối Với Các Đơn Vị Sự Nghiệp Có Thu Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu pháp luật về tự chủ tài chính áp dụng đối với các đơn vị sự nghiệp có thu ở việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Trường học: Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Tự Chủ Tài Chính Trong Các Đơn Vị Sự Nghiệp Có Thu Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU
• 1.1. Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu
• 1.1.1. Khái niệm chung về đơn vị sự nghiệp có thu
• 1.1.2. Lý luận chung về quyền tự chủ tài chính đối với đơn vị sự nghiệp có thu
• 1.2. Pháp luật về tự chủ tài chính áp dụng đối với các đơn vị sự nghiệp có thu
• 1.2.1. Sự cần thiết khách quan của việc điều chỉnh bằng pháp luật vấn đề tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu
• 1.2.2. Sự hình thành và phát triển của pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu ở Việt Nam
• 1.2.3. Nội dung pháp luật về quyền tự chủ tài chính áp dụng đối với các đơn vị sự nghiệp có thu ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật về tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp có thu ở Việt Nam trong thời gian qua
• 2.2. Những định hướng hoàn thiện pháp luật tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu
• 2.3. Những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tự Chủ Tài Chính Trong Đơn Vị Sự Nghiệp Có Thu

Tự chủ tài chính là một khái niệm quan trọng trong quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp có thu tại Việt Nam. Khái niệm này không chỉ phản ánh quyền tự quyết trong việc sử dụng nguồn lực tài chính mà còn thể hiện trách nhiệm của các đơn vị trong việc đảm bảo hiệu quả hoạt động. Đơn vị sự nghiệp có thu là những tổ chức được thành lập nhằm thực hiện các hoạt động phục vụ xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận. Việc tự chủ tài chính giúp các đơn vị này nâng cao chất lượng dịch vụ và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

1.1. Khái Niệm Đơn Vị Sự Nghiệp Có Thu

Đơn vị sự nghiệp có thu là tổ chức được thành lập để thực hiện các hoạt động phục vụ xã hội, có khả năng thu phí để bù đắp chi phí hoạt động. Các đơn vị này thường hoạt động trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, và văn hóa.

1.2. Vai Trò Của Tự Chủ Tài Chính

Tự chủ tài chính giúp các đơn vị sự nghiệp có thu chủ động trong việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và chất lượng dịch vụ cung cấp cho xã hội.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tự Chủ Tài Chính

Mặc dù tự chủ tài chính mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện. Các đơn vị sự nghiệp có thu thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành, dẫn đến tình trạng không đồng bộ và thiếu tính thống nhất trong quản lý tài chính.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Áp Dụng Pháp Luật

Nhiều quy định pháp luật về tự chủ tài chính còn thiếu tính đồng bộ, gây khó khăn cho các đơn vị trong việc thực hiện quyền tự chủ. Điều này dẫn đến sự chậm trễ trong việc cải cách quản lý tài chính.

2.2. Thiếu Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Các đơn vị sự nghiệp có thu thường thiếu sự hỗ trợ cần thiết từ Nhà nước trong việc thực hiện quyền tự chủ tài chính, dẫn đến khó khăn trong việc duy trì hoạt động và phát triển.

III. Phương Pháp Cải Thiện Tự Chủ Tài Chính

Để nâng cao hiệu quả tự chủ tài chính, cần có những phương pháp cải thiện cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường hỗ trợ từ Nhà nước là rất cần thiết để các đơn vị sự nghiệp có thu có thể hoạt động hiệu quả hơn.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật

Cần rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến tự chủ tài chính, đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất trong việc áp dụng.

3.2. Tăng Cường Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ rõ ràng cho các đơn vị sự nghiệp có thu, giúp họ thực hiện quyền tự chủ tài chính một cách hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tự Chủ Tài Chính

Việc áp dụng tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các đơn vị này đã có thể nâng cao chất lượng dịch vụ và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội.

4.1. Kết Quả Nâng Cao Chất Lượng Dịch Vụ

Nhiều đơn vị sự nghiệp có thu đã cải thiện đáng kể chất lượng dịch vụ nhờ vào việc tự chủ tài chính, từ đó thu hút được nhiều người sử dụng dịch vụ.

4.2. Tăng Cường Nguồn Thu Nhập

Tự chủ tài chính giúp các đơn vị này tăng cường nguồn thu nhập, từ đó có thể đầu tư vào cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng phục vụ.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tự Chủ Tài Chính

Tương lai của tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu tại Việt Nam phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và tăng cường hỗ trợ từ Nhà nước. Việc này không chỉ giúp các đơn vị hoạt động hiệu quả hơn mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

5.1. Định Hướng Phát Triển Tương Lai

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển tự chủ tài chính, nhằm đảm bảo các đơn vị sự nghiệp có thu có thể hoạt động hiệu quả và bền vững.

5.2. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Tương Lai

Nhà nước cần tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và tạo điều kiện cho các đơn vị sự nghiệp có thu thực hiện quyền tự chủ tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình cải cách tài chính công giai đoạn 2001-2010 theo Quyết định số 136/2001/QĐ-TTg đã mở ra bước ngoặt lớn trong quản trị hệ thống hơn 30.000 đơn vị sự nghiệp công lập tại Việt Nam. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự chuyển đổi từ cơ chế phân bổ ngân sách bao cấp, cào bằng sang cơ chế trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm tài chính nhằm nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Tuy nhiên, hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động này trong thời gian dài còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn do tính chất tản mạn, thiếu đồng bộ và chậm đổi mới so với quy luật thị trường.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ bản chất pháp lý của quyền tự chủ tài chính, đánh giá toàn diện thực trạng thi hành các văn bản nòng cốt như Nghị định số 10/2002/NĐ-CP và Nghị định số 43/2006/NĐ-CP, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế tài chính công. Phạm vi nghiên cứu bao quát các đơn vị sự nghiệp có thu công lập trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 2001-2010, có sự đối sánh thực tiễn tại các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội.

Về mặt giá trị ứng dụng, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học giúp cắt giảm từ 15% đến 25% gánh nặng chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước, thúc đẩy chuẩn hóa quy chế chi tiêu nội bộ tại hơn 85% đơn vị sự nghiệp, đồng thời tạo tiền đề gia tăng thu nhập cho đội ngũ viên chức từ 1,2 đến 2,5 lần so với mức lương ngạch bậc cơ bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ hai nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và Lý thuyết hàng hóa công cộng của Paul Samuelson. Lý thuyết hàng hóa công cộng chỉ rõ bản chất các dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa sở hữu tính không loại trừ và không tranh giành ở các mức độ khác nhau. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải duy trì vai trò điều tiết vĩ mô kết hợp phân quyền quản lý tài chính nhằm tối ưu hóa nguồn lực phân phối lại của cải xã hội.

Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ thống hóa 4 khái niệm trọng tâm bao gồm: đơn vị sự nghiệp có thu, quyền tự chủ tài chính, quy chế chi tiêu nội bộ và xã hội hóa hoạt động sự nghiệp. Mô hình phân loại đơn vị sự nghiệp có thu được chuẩn hóa thành 3 nhóm rõ rệt: đơn vị tự bảo đảm 100% chi phí hoạt động thường xuyên, đơn vị tự bảo đảm một phần chi phí, và đơn vị có số thu thấp dưới 10% tổng chi hoạt động được Nhà nước bảo đảm toàn bộ ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ hơn 120 văn bản quy phạm pháp luật và báo cáo thực thi giai đoạn 2002-2006 của Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nội vụ. Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp thông qua chọn mẫu điển hình tại 10 đơn vị sự nghiệp công lập thuộc 3 lĩnh vực giáo dục, y tế và nghiên cứu khoa học tại Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, kết hợp tham vấn chuyên sâu 15 chuyên gia đầu ngành về quản lý tài chính công. Phương pháp chọn mẫu điển hình giúp bảo đảm tính đại diện cao cho các nhóm có mức độ tự chủ khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa duy vật lịch sử, phân tích - tổng hợp và so sánh quy phạm pháp luật. Việc lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu thực tiễn là tối ưu nhằm làm rõ khoảng cách giữa các điều khoản luật định với thực tế vận hành tại cơ sở. Toàn bộ quy trình khảo sát, thu thập và xử lý thông tin được thực hiện trong chu kỳ 3 năm từ năm 2004 đến năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, giai đoạn thực hiện thí điểm khoán chi theo Quyết định số 230/1999/QĐ-TTg tại 10 quận, huyện và sở của Thành phố Hồ Chí Minh đã chứng minh hiệu quả vượt trội của việc giao quyền tự chủ khi giúp các cơ quan tiết kiệm từ 13% đến 29% tổng kinh phí hành chính. Đồng thời, mô hình này hỗ trợ tinh giản thành công 15% số biên chế hoạt động kém hiệu quả mà không làm suy giảm chất lượng dịch vụ công cung ứng cho người dân.

Thứ hai, việc chuyển đổi từ Nghị định số 10/2002/NĐ-CP sang Nghị định số 43/2006/NĐ-CP đã mở rộng phạm vi trao quyền tự chủ tài chính cho hơn 75% đơn vị sự nghiệp có thu. Cơ chế phân bổ ngân sách ổn định trong chu kỳ 3 năm giúp các đơn vị chủ động chuyển đổi nguồn kinh phí chưa chi hết sang năm tài chính tiếp theo, xóa bỏ triệt để tâm lý chi tiêu lãng phí vào dịp cuối năm.

Thứ ba, cơ cấu sử dụng chênh lệch thu lớn hơn chi bộc lộ sự mất cân đối lớn. Khoảng 60% đơn vị sự nghiệp có thu ưu tiên dồn nguồn thặng dư vào việc chi trả thu nhập tăng thêm ngắn hạn cho cán bộ viên chức, trong khi tỷ lệ trích lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp tại nhiều đơn vị chỉ dao động dưới mức 15%, làm hạn chế năng lực tái đầu tư cơ sở vật chất lâu dài.

Thứ tư, hiệu lực pháp lý của hệ thống văn bản điều chỉnh còn thấp khi có tới hơn 80% quy định trực tiếp nằm ở cấp Nghị định và Thông tư liên tịch. Sự thiếu đồng bộ giữa cơ chế thu viện phí, học phí với khung giá thị trường dẫn đến việc thu không đủ bù đắp chi phí thực tế tại hơn 70% cơ sở y tế và đào tạo công lập.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các tồn tại trên xuất phát từ tư duy quản lý hành chính bao cấp còn đè nặng, trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị chưa được gắn chặt với chế tài xử lý sai phạm tài chính. Khi đối chiếu với các công trình của Nguyễn Ngô Thị Hoài Thu năm 2004 và Bạch Thị Minh Huyền năm 2005, kết quả nghiên cứu này tái khẳng định rằng nếu chỉ cải cách cơ chế kinh tế mà thiếu đi khung pháp lý hoàn chỉnh về quyền tự quyết tài sản công thì tính tự chủ sẽ dễ biến tướng thành tự do vô nguyên tắc.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng có thể được mô hình hóa qua bảng so sánh 3 nhóm đơn vị theo mức độ tự chủ ngân sách kết hợp biểu đồ cột thể hiện mức tăng trưởng thu nhập bình quân của người lao động từ mức 1,5 triệu đồng lên 3,2 triệu đồng/tháng. Việc chuẩn hóa dữ liệu trực quan này giúp chứng minh mối tương quan thuận giữa mức độ phân quyền và hiệu quả khai thác nguồn thu dịch vụ tại cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế pháp lý thông qua việc Quốc hội và Chính phủ xây dựng Luật Đơn vị sự nghiệp công lập hoặc Pháp lệnh chuyên ngành trước năm 2012, nâng tỷ lệ điều chỉnh bằng văn bản luật lên 100% thay vì phụ thuộc vào các Thông tư hướng dẫn tạm thời.

Thứ tư, chuẩn hóa hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật và cơ chế giá dịch vụ công, do Bộ Tài chính phối hợp Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành đồng bộ trước năm 2013. Mục tiêu cụ thể là đưa 85% dịch vụ công chuyển từ cơ chế thu phí sang cơ chế giá dịch vụ tính đúng, tính đủ chi phí vận hành.

Thứ ba, tái cấu trúc quy định trích lập và sử dụng 4 quỹ tài chính nội bộ. Thủ trưởng đơn vị sự nghiệp phải chịu trách nhiệm bắt buộc trích lập tối thiểu 30% phần chênh lệch thu chi cho Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và duy trì Quỹ dự phòng ổn định thu nhập ở mức 10% đến 15% trong lộ trình 2010-2012.

Thứ tư, thiết lập cơ chế kiểm toán nội bộ và giám sát tài chính định kỳ 6 tháng một lần, do Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Tài chính triển khai. Phấn đấu đến cuối năm 2013 đạt 100% đơn vị sự nghiệp có thu thực hiện công khai tài chính minh bạch theo chuẩn mực quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ và các cơ quan quản lý ngành. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn sắc bén để sửa đổi, hoàn thiện các nghị định hướng dẫn về cơ chế tự chủ cho hơn 30.000 đơn vị sự nghiệp trên toàn quốc.

Nhóm thứ hai là ban giám đốc, thủ trưởng và kế toán trưởng tại các bệnh viện, trường đại học, viện nghiên cứu công lập. Tài liệu đóng vai trò như cẩm nang pháp lý hỗ trợ xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, quản trị rủi ro hợp đồng dịch vụ và phân bổ 4 quỹ tài chính tối ưu.

Nhóm thứ ba là đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên thuộc chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính và Quản lý hành chính công. Công trình cung cấp khung phân tích đa chiều về phân quyền tài khóa và giải quyết tranh chấp pháp lý trong khu vực công.

Nhóm thứ tư là học viên cao học, sinh viên ngành luật và kinh tế công. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu, kỹ thuật thu thập và đối sánh dữ liệu pháp lý tài chính thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

Tự chủ tài chính trong đơn vị sự nghiệp có thu có đồng nghĩa với việc tự do tài chính tuyệt đối không? Quyền tự chủ tài chính không đồng nghĩa với tự do tài chính tuyệt đối. Đơn vị chỉ được trao quyền chủ động khai thác nguồn thu, khoán chi thường xuyên và phân phối thu nhập trong khuôn khổ pháp luật. Mọi hoạt động thu phí, sử dụng tài sản công đều chịu sự giám sát chặt chẽ của Kho bạc Nhà nước và cơ quan chủ quản.

Đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại thành những nhóm nào theo quy định? Pháp luật phân chia thành 3 nhóm cơ bản: đơn vị tự bảo đảm toàn bộ 100% chi phí hoạt động thường xuyên; đơn vị tự bảo đảm một phần chi phí; và đơn vị có nguồn thu thấp dưới 10% tổng chi thường xuyên được Nhà nước cấp phát toàn bộ kinh phí hoạt động.

Hiệu quả thực tế từ mô hình thí điểm khoán chi tại Thành phố Hồ Chí Minh đạt được những gì? Mô hình thí điểm theo Quyết định số 230/1999/QĐ-TTg tại 10 quận, huyện và sở đã giúp tiết kiệm từ 13% đến 29% kinh phí quản lý hành chính, giảm 15% biên chế dôi dư và tạo nguồn kinh phí đáng kể để tăng lương, thưởng cho cán bộ nhân viên mà không giảm sút chất lượng dịch vụ.

Nguồn chênh lệch thu lớn hơn chi cuối năm được đơn vị sử dụng để trích lập những loại quỹ nào? Sau khi hoàn thành nghĩa vụ thuế, phần chênh lệch thu chi được dùng để chi trả thu nhập tăng thêm và trích lập 4 quỹ: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ dự phòng ổn định thu nhập, Quỹ khen thưởng và Quỹ phúc lợi theo tỷ lệ quy định trong quy chế chi tiêu nội bộ.

Rào cản pháp lý lớn nhất trong việc thực hiện quyền tự chủ tài chính hiện nay là gì? Rào cản lớn nhất là hệ thống văn bản pháp lý có hiệu lực thấp, chủ yếu là Nghị định và Thông tư, thiếu tính liên thông giữa Luật Ngân sách Nhà nước và các luật chuyên ngành. Điều này làm hạn chế quyền tự quyết giá dịch vụ và quyền liên doanh, liên kết của hơn 70% đơn vị sự nghiệp.

Kết luận

• Tự chủ tài chính đối với đơn vị sự nghiệp có thu là xu thế khách quan của công cuộc đổi mới kinh tế và cải cách tài chính công tại Việt Nam.
• Quá trình chuyển giao quyền tự chủ giúp tiết kiệm từ 13% đến 29% chi phí quản lý hành chính và nâng cao hiệu quả vận hành của bộ máy sự nghiệp.
• Khung pháp lý hiện hành còn bộc lộ điểm nghẽn về hiệu lực văn bản, định mức kinh tế - kỹ thuật và cơ chế kiểm soát 4 quỹ tài chính nội bộ.
• Hoàn thiện thể chế đòi hỏi lộ trình luật hóa đồng bộ, phân định rõ dịch vụ công ích và thương mại, chuẩn hóa cơ chế giá dịch vụ đến năm 2015.
• Thực thi nghiêm ngặt cơ chế công khai tài chính và kiểm toán định kỳ 6 tháng một lần là chìa khóa bảo đảm tính bền vững của quyền tự chủ.

Đóng góp chính của luận văn là làm rõ hệ thống lý luận và xác lập cơ sở thực tiễn vững chắc cho việc sửa đổi khung pháp luật tự chủ tài chính tại Việt Nam. Lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc lượng hóa cơ chế định giá dịch vụ công trong chu kỳ 2010-2020. Hãy tham khảo và áp dụng ngay các giải pháp pháp lý từ luận văn để tối ưu hóa mô hình quản trị tài chính tại đơn vị của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu 1. Pháp luật về tự chủ tài chính áp dụng đối với đơn vị sự nghiệp có thu CHƢƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ PHƢƠNG HƢỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU Ở VIỆT NAM 2. Thực trạng pháp luật về tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp có thu ở Việt Nam trong thời gian qua 2.

Những định hƣớng hoàn thiện pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu 2. Những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp có thu KẾT LUẬN 9 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm chung về đơn vị sự nghiệp có thu 1.

Khái niệm đơn vị sự nghiệp có thu Những năm qua, cùng với quá trình đổi mới kinh tế và thực hiện chƣơng trình cải cách hành chính, Nhà nƣớc ta đã có nhiều giải pháp nhằm lành mạnh hoá nền tài chính quốc gia, nâng cao chất lƣợng quản lý, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả nguồn lực của đất nƣớc, thực thi các biện pháp bảo đảm xã hội. Trong đó, đã có những quy định khẳng định địa vị pháp lý của các đơn vị sự nghiệp. Đặc biệt, là các quy định pháp luật về quyền tự chủ áp dụng đối với các đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị sự nghiệp là những tổ chức đƣợc thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp.

Những hoạt động này nhằm duy trì và bảo đảm sự hoạt động bình thƣờng của xã hội, mang tính chất phục vụ là chủ yếu, không vì mục tiêu lợi nhuận. Trong quá trình hoạt động, một số đơn vị sự nghiệp đƣợc phép thu phí để bù đắp một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động, đƣợc gọi là đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị sự nghiệp có thu có các đặc điểm sau: Thứ nhất, đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội. Trong nền kinh tế thị trƣờng, các sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi thành phần trong 10 xã hội.

Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trƣờng chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận nhƣ hoạt động sản xuất - kinh doanh của các doanh nghiệp. Nhà nƣớc tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho thị trƣờng trƣớc hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nƣớc trong việc phân phối lại thu nhập. Mặt khác, nhằm thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng của Nhà nƣớc khi can thiệp vào thị trƣờng. Nhờ đó, sẽ hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thƣờng.

Đồng thời, nâng cao dân trí, bồi dƣỡng nhân tài, bảo đảm nguồn nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển, bảo đảm và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa, tinh thần của nhân dân. Thứ hai, những sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp có thu là sản phẩm mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp tạo ra chủ yếu là những giá trị về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức, các giá trị về xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể đƣợc sử dụng cho nhiều đối tƣợng trên phạm vi rộng.

Nhìn chung, đại bộ phận các sản phẩm của đơn vị sự nghiệp là sản phẩm có tính phục vụ, không chỉ bó hẹp trong một ngành hoặc một lĩnh vực nhất định. Mặt khác, các hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có thu chủ yếu tạo ra các hàng hóa công cộng ở dạng vật chất và phi vật chất. Các sản phẩm này phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Cũng nhƣ các hàng hóa khác, sản phẩm của các hoạt động sự nghiệp có giá trị và giá trị sử dụng.

Tuy nhiên, các sản phẩm này có điểm khác biệt là nó có giá trị xã hội cao. Do đó, các sản phẩm, dịch vụ của các đơn vị sự nghiệp có thu đƣợc nhiều ngƣời cùng sử dụng và tái sử dụng đƣợc trên phạm vi rộng. Hàng hóa công cộng có hai đặc điểm là không loại trừ và không tranh giành [30. Nói cách khác, đó là những hàng hóa mà không ai có thể loại trừ những ngƣời tiêu dùng khác ra khỏi việc sử dụng nó.

Đồng thời, việc 11 sử dụng hàng hoá của ngƣời này không loại trừ việc sử dụng hàng hoá đó của ngƣời khác. Việc sử dụng những hàng hóa công cộng do hoạt động sự nghiệp tạo ra làm cho quá trình sản xuất của cải vật chất đƣợc thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao. Chẳng hạn, hoạt động sự nghiệp giáo dục, y tế, thể dục thể thao đem lại tri thức và bảo đảm sức khỏe cho lực lƣợng lao động, tạo điều kiện cho lao động có chất lƣợng ngày càng tốt hơn. Hay, hoạt động sự nghiệp khoa học, văn học, văn hóa thông tin mang lại hiểu biết cho con ngƣời về tự nhiên, xã hội tạo ra những công việc mới phục vụ sản xuất và đời sống.

Vì vậy, hoạt động sự nghiệp luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ ba, hoạt động sự nghiệp của các đơn vị sự nghiệp có thu luôn gắn liền với các chƣơng trình phát triển kinh tế, xã hội của Nhà nƣớc và bị chi phối đáng kể bởi các chƣơng trình này. Với thẩm quyền của mình, Chính phủ luôn tổ chức, duy trì và bảo đảm các hoạt động sự nghiệp để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội. Chính phủ đã và đang tổ chức, thực hiện các chƣơng trình mục tiêu quốc gia nhƣ: Chƣơng trình xóa mù chữ, Chƣơng trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Chƣơng trình dân số - kế hoạch hóa gia đình, Chƣơng trình phòng chống AIDS, Chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, Chƣơng trình phủ sóng phát thanh truyền hình.

Những chƣơng trình mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nƣớc mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả. Thực tế hiện nay cho thấy, nếu để tƣ nhân thực hiện thì mục tiêu lợi nhuận sẽ lấn chiếm mục tiêu xã hội, dẫn đến hạn chế việc tiêu dùng sản phẩm hoạt động sự nghiệp. Từ đó, kìm hãm sự phát triển của xã hội. Thực tế, hiện nay có nhiều loại đơn vị sự nghiệp hoạt động ở hầu hết các lĩnh vực và đƣợc thành lập bởi nhiều loại chủ thể khác nhau.

Những đơn vị sự 12 nghiệp có thu đƣợc các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập đƣợc gọi là đơn vị sự nghiệp có thu công lập. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập đƣợc xác định bởi các dấu hiệu cơ bản nhƣ sau: Thứ nhất, đơn vị sự nghiệp có thu do các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập. Căn cứ vào vị trí và phạm vi hoạt động, các đơn vị sự nghiệp có thu có thể do Thủ tƣớng Chính phủ hoặc Bộ trƣởng Bộ quản lý ngành hoặc Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng trực tiếp ra quyết định thành lập. Thứ hai, đơn vị sự nghiệp có thu đƣợc Nhà nƣớc đầu tƣ cơ sở vật chất, bảo đảm kinh phí hoạt động thƣờng xuyên để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn đƣợc giao.

Thứ ba, trong quá trình hoạt động, các đơn vị sự nghiệp này có thể đƣợc Nhà nƣớc cho phép thu một số khoản phí hoặc thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ để bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí hoạt động, tăng thu nhập cho cán bộ, viên chức và bổ sung, tái tạo chi phí hoạt động thƣờng xuyên của đơn vị. Thứ tư, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp này nhằm cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cho xã hội. Nghĩa là các đơn vị này thực hiện hoạt động sự nghiệp đƣợc Nhà nƣớc ủy quyền, không nhằm mục đích sinh lợi. Thứ năm, đơn vị sự nghiệp có thu có tƣ cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng.

Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu Các đơn vị sự nghiệp có thu công lập đƣợc thành lập, hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Dựa vào các tiêu thức khác nhau, các đơn vị sự nghiệp này đƣợc chia thành các loại sau đây: Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động, bao gồm: 13 - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, phát thanh, truyền hình. Các đơn vị này có thể gồm: Trung tâm chiếu phim quốc gia, Nhà văn hoá, thƣ viện, bảo tồn, bảo tàng, đài phát thanh, đài truyền hình, trung tâm báo chí xuất bản… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, bao gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân nhƣ các trƣờng mầm non, tiểu học, trƣờng phổ thông, cơ sở, phổ thông trung học, trƣờng trung học chuyên nghiệp, dạy nghề, trƣờng cao đẳng, đại học, học viện, trung tâm đào tạo… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này gồm các viện nghiên cứu khoa học, trung tâm ứng dụng, chuyển giao công nghệ… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao.

Trong lĩnh vực đặc thù này, các đơn vị sự nghiệp gồm có các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, liên đoàn, đội , câu lạc bộ thể dục thể thao… - Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực y tế. Lĩnh vực y tế là một trong các lĩnh vực hoạt động có liên quan đến mọi ngƣời dân trong xã hội.