Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TIỂU VÙNG VĂN HÓA THÁI NGUYÊN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN 1. Sơ lược về điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa và truyền thống lịch sử ở thành phố Thái Nguyên 1. Điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên là một trong những yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự tồn tại và phát triển của con người. Cũng nhờ vào hoàn cảnh tự nhiên mà các giá trị văn hóa, văn học mới nảy sinh, tồn tại và phát triển.
Thái Nguyên là thành phố tỉnh lị của tỉnh Thái Nguyên, lớn thứ ba miền Bắc sau Hà Nội và Hải Phòng, thành phố đông dân thứ 10 cả nước, trung tâm vùng trung du và miền núi phía Bắc. Thành phố Thái Nguyên được thành lập vào năm 1962, đây là một thành phố công nghiệp nằm bên bờ sông Cầu. Tổng diện tích tự nhiên 222,93 km2. Thành phố Thái Nguyên từng là thủ phủ của Khu tự trị Việt Bắc trong suốt thời kỳ tồn tại của khu tự trị này (1956 - 1965).
Ngoài ra, thành phố được cả nước biết đến là một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực lớn thứ 3 sau Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố Thái Nguyên là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Thái Nguyên (trước kia thuộc tỉnh Bắc Thái), trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - kỹ thuật, y tế, du lịch, dịch vụ của tỉnh Thái Nguyên và vùng trung du miền núi phía Bắc; trung tâm vùng trung du, miền núi Bắc Bộ, cách thủ đô Hà Nội 80 km. Phía Bắc giáp huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Lương, phía đông giáp thành phố Sông Công, phía tây giáp huyện Đại Từ, phía Nam giáp thị xã Phổ Yên và huyện Phú Bình. 10 Về khí hậu, thành phố Thái Nguyên mang những nét chung của vùng đông bắc Việt Nam, thuộc miền khí hậu cận nhiệt đới ẩm, có mùa đông lạnh giá, ít mưa, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều.
Khí hậu của thành phố Thái Nguyên chia làm 4 mùa: xuân, hạ, thu, đông và nằm trong vùng ấm của tỉnh, có lượng mưa trung bình khá lớn. Theo thống kê của báo Thái Nguyên, tài nguyên thiên nhiên nơi đây rất phong phú và đa dạng, có thể kể đến như: + Tài nguyên đất: So với diện tích đất tự nhiên thì tổng diện tích đất phù sa không được bồi hàng năm với độ trung tính ít chua là 3.125,35ha, chiếm 17,65% so với tổng diện tích tự nhiên; đất phù sa không được bồi hàng năm, chua, glây yếu có 100,19ha, chiếm 0,75% tổng diện tích đất tự nhiên được phân bổ chủ yếu ở phường Phú Xá; đất phù sa ít được bồi hàng năm trung tính ít chua có 379,84ha, chiếm 2,35% tổng diện tích đất tự nhiên; đất (Pcb1) bạc màu phát triển trên phù sa cũ có sản lượng feralit trên nền cơ giới nhẹ có 271,3ha, chiếm 1,53%; đất (Pcb2) bạc màu phát triển trên phù sa cũ có sản lượng feralit trên nền cơ giới nặng có 545,6 ha, chiếm 3,08%. + Tài nguyên rừng: Rừng ở Thái Nguyên chủ yếu là rừng nhân tạo và rừng trồng theo chương trình 327, rừng trồng theo chương trình PAM, vùng chè Tân Cương cùng với các loại cây trồng của nhân dân như cây nhãn, vải, quýt, chanh. Cây lương thực chủ yếu là cây lúa nước, ngô, đậu.
thích hợp và phát triển ở những vùng đất bằng trên các loại đất phù sa, đất mới phát triển, đất glây trung tính ít chua. + Tài nguyên khoáng sản: 2 tuyến sông lớn chảy qua (sông Cầu và sông Công), do đó cung cấp cho thành phố một lượng cát, sỏi phục vụ xây dựng khá lớn, đủ đáp ứng nhu cầu xây dựng cho toàn thành phố. Thành phố nằm trong vùng sinh khoáng đông bắc Việt Nam, thuộc vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương. Mỏ than nội địa Khánh Hoà thuộc xã Phúc Hà có trữ lượng than rất lớn.
11 + Nguồn nước: Hai bên bờ sông của khu vực Đồng Bẩm, Túc Duyên có lượng nước ngầm phong phú. [59] Những điều kiện tự nhiên phong phú đã góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế, xã hội của thành phố Thái Nguyên. Đặc điểm kinh tế, xã hội Bên cạnh sự phong phú và đa dạng về điều kiện tự nhiên, Thái Nguyên cũng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội của vùng Việt Bắc. Đây là đầu mối giao thông trực tiếp với thủ đô Hà Nội, có đường sắt, đường sông, quốc lộ số 3 chạy qua.
Xét trên toàn tỉnh, với riêng thành phố Thái Nguyên, tốc độ phát triển kinh tế của thành phố luôn đạt và vượt chỉ tiêu. Năm 2016, thành phố Thái Nguyên đạt các chỉ tiêu kinh tế như sau: Tốc độ tăng trưởng của các ngành sản xuất năm 2016 đạt 15,5%. Trong đó: - Giá trị sản xuất ngành dịch vụ đạt 15.130 tỷ đồng, tăng 18,1%. - Giá trị sản xuất ngành công nghiệp - xây dựng đạt 38.903 tỷ đồng, tăng 15%.
- Giá trị sản xuất ngành nông nghiệp đạt 1.202 tỷ đồng, tăng 5%. - Giá trị sản xuất công nghiệp địa phương (theo giá so sánh 2010) năm 2016 ước đạt 6.300 tỷ đồng, vượt 1,6% so với kế hoạch. - Thu ngân sách: năm 2017 đạt 2.500 tỷ đồng Năm 2018, thành phố đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế 16%. Thu ngân sách 8 tháng đầu năm 2018 đạt 3.
Tổng số vốn đầu tư đăng ký trên 34 nghìn tỷ đồng. [53] Thành phố Thái Nguyên nằm trong vùng phát triển kinh tế năng động của tỉnh Thái Nguyên (bao gồm cả TP Sông Công và TX Phổ Yên), là trung tâm công nghiệp lâu đời với trung tâm công nghiệp Gang Thép. Ngoài ra thành phố còn có tiềm năng lớn để phát triển du lịch, các di tích lịch sử, cách mạng. 12 Nơi đây có đội ngũ cán bộ, công nhân có kinh nghiệm, năng lực, trình độ cao và đội ngũ sinh viên tốt nghiệp hàng năm từ các trường Đại học, chuyên nghiệp và công nhân kỹ thuật trên địa bàn, đáp ứng yêu cầu phát triển của thành phố.
Bên cạnh đó, để thu hút và thúc đẩy kinh tế, thành phố đã và đang có những chế độ ưu đãi đối với các doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư vào thành phố. Nhằm cải thiện môi trường đầu tư, UBND thành phố đã tích cực cải tiến các thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các nhà đầu tư tham gia đầu tư tại thành phố theo nguyên tắc "một cửa", giảm thiểu thời gian khi nhà đầu tư làm thủ tục hành chính để tiến hành đầu tư hoặc kinh doanh tại thành phố. Khác với Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Nam Định hay các thành phố khác thuộc vùng đồng bằng, thành phố Thái Nguyên là một thành phố thuộc vùng trung du miền núi phía Bắc với những quả đồi thấp, và dòng sông Cầu, sông Công chảy qua. Nhiều công trình mang tính lịch sử có những đặc trưng riêng như: Bảo tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam, Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, Ngân hàng Nhà nước Thái Nguyên,.
Cùng với đó là các công trình mới liên tục được xây dựng như: Nhà hát ca múa nhạc dân gian Việt Bắc, tháp tài chính FCC, tòa nhà Kim Thái, trung tâm thương mại Vincom, các khu chung cư cao tầng TBCO, TECCO,. Tất cả đã tạo nên một thành phố Thái Nguyên với một bộ mặt mới ngày càng hiện đại hơn. Trong tương lai, thành phố Thái Nguyên sẽ tiếp tục phát triển đô thị khang trang hơn với các dự án và công trình đã và đang triển khai như: Dự án đô thị hai bên bờ sông Cầu kết hợp chỉnh lũ sông Cầu, khu đô thị Picenza 1 và 2, khu nhà ở HUDS Đồng Bẩm,. Các công trình này hứa hẹn sẽ tạo điểm nhấn mới cho sự phát triển năng động của thành phố Thái Nguyên trong tương lai.
Về giáo dục: Giáo dục, đào tạo ở thành phố Thái Nguyên có bước phát triển cả về mạng lưới, quy mô, loại hình; chất lượng giáo dục ngày càng được 13 nâng cao (tỷ lệ học sinh đi học đúng độ tuổi cấp tiểu học, THCS đạt 100%, THPT đạt trên 80%). Kết quả thi THPT quốc gia luôn có các trường tiêu biểu nằm trong top đầu của cả nước như THPT Chuyên Thái Nguyên, THPT Chu Văn An. Qua đó một lần nữa khẳng định sự phát triển toàn diện từng ngày của thành phố Thái Nguyên. Theo số liệu thống kê về nguồn nhân lực giáo dục: Thái Nguyên là trung tâm giáo dục và đào tạo lớn thứ 3 của cả nước với 9 trường đại học, 25 trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp (có 15 giáo sư, 150 phó giáo sư và 670 tiến sĩ), 52 cơ sở dạy nghề.
Hằng năm đào tạo, bồi dưỡng gần 20.000 sinh viên có trình độ cao đẳng, đại học; trên 2.000 học viên cao học và nghiên cứu sinh; cung cấp hàng chục nghìn cán bộ khoa học, công nhân kỹ thuật ở nhiều lĩnh vực phục vụ cho sự phát triển của tỉnh Thái Nguyên và cả nước. Nhiều cựu sinh viên của Đại học Thái Nguyên đã trở thành cán bộ lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương; nhiều người là Anh hùng lực lượng vũ trang, Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới, giáo sư, tiến sỹ, nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú; nhiều đồng chí đã và đang giữ vị trí lãnh đạo chủ chốt của tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh Trung du miền núi phía Bắc. Hoạt động liên kết đào tạo hợp tác quốc tế được tăng cường; hằng năm tỉnh đã đào tạo được trên 2.000 học sinh, sinh viên của các nước Lào, Campuchia, Philippin,… Công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân được tăng cường; chất lượng khám, chữa bệnh được nâng lên. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao chào mừng các sự kiện chính trị, ngày lễ, kỷ niệm được tổ chức kịp thời, hiệu quả, sôi nổi và rộng khắp.
Các chính sách an sinh xã hội và phúc lợi xã hội được triển khai đồng bộ, kịp thời, đạt hiệu quả thiết thực. Tỷ lệ hộ nghèo hiện là 9% và đã được giảm bình quân hằng năm hơn 2%; chỉ đạo thực hiện hỗ trợ sửa chữa hoặc xây mới nhà ở cho tất cả 34 hộ nghèo có thành viên là đảng viên từ 50 tuổi Đảng trở lên 14 có khó khăn về nhà ở; hỗ trợ các trường học còn khó khan để đảm bảo điều kiện tốt nhất cho giáo dục. Với sự phát triển kinh tế và thay đổi tích cực đời sống xã hội từng ngày, thành phố Thái Nguyên đang dần từng bước khẳng định sự lớn mạnh của thành phố so với các khu vực khác. Đây cũng là cơ hội tốt để người dân thành phố yên tâm sinh hoạt đồng thời có nhiều quan tâm, chú trọng đến sự phát triển văn hóa và truyền thống lịch sử địa phương.