Chương 1. LỤC ĐẦU GIANG VÙNG ĐẤT, CON NGƯỜI, TRUYỀN THỐNG VĂN HÓA VÀ MỘT SỐ VÂN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI TRUYỀN THUYẾT Trong phạm vi cho phép của đề tài nghiên cứu, chúng tôi không có tham vọng đi sâu vào mọi vấn đề thuộc về điều kiện tự nhiên, xã hội và vấn đề văn hóa của vùng đất Lục Đầu Giang ở hai huyện Quế Võ, Gia Bình của tỉnh Bắc Ninh mà chỉ đi vào tìm hiểu những yếu tố tác động đến sự hình thành các truyền thuyết dân gian và lễ hội của hai huyện này. Vì vậy trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu chúng tôi chỉ tập trung vào những vấn đề sau: Vùng đất Lục Đầu Giang, con người và văn hóa, văn học dân gian của vùng đất Lục Đầu ở hai huyện Quế Võ, Gia Bình của tỉnh Bắc Ninh. Vùng đất Lục Đầu Giang 1.
Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, xã hội Về mặt vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của vùng Lục Đầu Giang là điểm hẹn của sáu dòng sông là: sông Thương, sông Cầu, sông Lục Nam, sông Đuống, sông Kinh Thầy, sông Thái Bình mà thành. Chính vì vậy mà “người xưa coi đây là biểu tượng hợp lưu của tứ đức trong vũ trụ” cũng bởi vì trong sáu dòng sông nói trên có bốn dòng sông đều có một chữ đức trong tên của mình: sông Thương (Nhật Đức), sông Lục Nam (Minh Đức), sông Cầu (Nguyệt Đức),sông Đuống (Thiên Đức). Nhân tâm trong trời đất đều được hội tụ lại ở quãng sông Lục Đầu này,đem lại sự bình yên, thịnh vượng cho cuộc sống của nhân dân. Bãi Nguyệt Bàn là một bãi bồi toàn đất phù sa mầu mỡ, cây cối xanh tốt quanh năm.
Nó lại nằm ở giữa dòng Lục Đầu Giang giống như một hòn ngọc xanh quý giá. Sáu dòng sông giống như sáu con rồng đều quay đầu về phía Bãi Nguyệt Bàn, nên nhân dân mới gọi hiện tượng tự nhiên kì thú này là: Lục long tranh châu. Thời phong kiến dòng sông này trở thành dòng sông huyền thoại đã ghi dấu biết bao chiến công của cha ông trong công cuộc dựng nước và giữ nước, đặc biệt là chiến công của triều đại nhà Trần trong ba lần đại phá giặc Nguyên Mông. Dòng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 10 sông Lục Đầu là ranh giới chia tách giữa hai tỉnh Bắc Ninh và Hải Dương.
Nằm bên bờ phía Tây Bắc của dòng sông là huyện Chí Linh của tỉnh Hải Dương, nằm ở phía bờ Đông Nam là hai huyện Quế Võ và Gia Bình của tỉnh Bắc Ninh. Hai huyện này chạy men theo đôi bờ của dòng sông Thiên Đức. Đây là vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng là cửa ngõ đường thủy để tiến vào kinh thành Thăng Long xưa và cũng là thủ đô Hà Nội ngày nay. Quốc lộ mười tám chạy dọc giữa huyện Quế Võ,quốc lộ ba tám nồi huyện Gia Bình với Hải Dương và Hải Phòng, cùng với cây cầu Bình Than và tuyến đường sắt xuyên Việt chạy qua đây,đã góp phần nối kết vùng đất Lục Đầu với những trung tâm kinh tế, văn hóa và thương mại lớn là Hà Nội, Quảng Ninh,Hải Phòng.Đây là tam giác kinh tế trọng điểm của miền Bắc Việt Nam.
Không chỉ thuận tiện về giao thông đường bộ, vùng đất này cũng khá thuận tiện về giao thông đường thủy, phía Bắc của huyện Quế Võ là dòng sông Cầu, phía Nam là dòng sông Đuống rất thuận tiện cho việc vận chuyển hàng hóa cũng như vấn đề an ninh quốc phòng. Quá trình bồi đắp phù sa của hai dòng sông Nguyệt Đức và Thiên Đức đã tạo nên những bãi bồi rộng lớn chạy dọc theo đôi bờ của hai dòng sông này. Đây là nơi nhân dân ven sông trồng các loại cây hoa màu như: chuối, ngô, khoai, đỗ, lạc, vừng…Chẳng thề mà nhà thơ Hoàng Cầm viết về quê hương trong bài Bên kia sông Đuống (sông Thiên Đức) với hình ảnh về một miền quê trù phú “Xanh xanh bãi mía bờ dâu, ngô khoai biêng biếc”. Vùng đất Lục Đầu Giang về phía Bắc Ninh có diện tích 159, 482 km2, địa hình không bằng phẳng,có độ dốc theo hướng từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông, được thể hiện rõ qua dòng chảy của hai dòng sông.
Miền quê này không hoàn toàn là đồng bằng mà có xen kẽ những đồi núi thấp như dãy núi Nam Sơn, núi Dạm, núi Thiên Thai,núi Đông Du, núi Hiền Lương. Nhưng đồng bằng chiếm phần lớn diện tích tự nhiên của hai huyện. Khu vực này có khí hậu nhiệt đới gió mùa, một năm chia thành bốn mùa rõ rệt đó là: xuân, hạ, thu, đông.Mùa xuân khí hậu thường ấp áp và ẩm thấp vì có gió nồm và mưa phùn, tạo điều kiện thuận lợi cho các loại cây trồng phát triển xanh tốt.Mùa hè bầu không khí rất oi bức, nóng nực và hay có những trận mưa rào nên những khu đồng chiêm trũng ở đây hay bị ngập úng, mực nước của hai con sông dâng lên rất cao dễ gây ra vỡ đê và lụt lội. Nhân dân ở đây Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 11 còn nhớ mãi những trận lụt lịch sử năm 1968 và năm 1971.
Mùa thu khí hậu rất mát mẻ với sự xuất hiện của những làn gió heo may, lượng mưa không nhiều như mùa hè, công việc cấy, cày của nhà nông được thuận lợi. Mùa đông thời tiết giá lạnh với những trận gió mùa đông bắc ùa về nhưng đây lại là thời tiết lý tưởng để những cây trồng vụ đông phát triển đặc biệt là khoai tây và cải bắp… Xưa kia vùng đất Lục Đầu Giang cũng có những cánh rừng rậm như rừng tre ngà ở làng Ngườm (Nghiêm Xá), rừng gỗ lim ở làng Can Vũ, những khu rừng này gắn liền với truyền thuyết về Thánh Gióng đi đánh giặc Ân. Nhưng nay phần lớn những khu rừng bị tàn phá chỉ còn lại những cái tên: Đồng rừng, Bãi rừng, Bãi lim, Vườn Cam… Nên tài nguyên rừng không lớn, vì chủ yếu là rừng trồng. Tài nguyên khoáng sản chủ yếu chỉ có vật liệu xây dựng như: đất sét, cát để sản xuất đồ gốm, gạch ngói các loại.
Vùng đất Lục Đầu Giang ngày xưa còn có một hồ nước rộng lớn chạy dài suốt từ khu vực huyện Yên Dũng của Bắc Giang đến hai huyện Gia Bình, Lương Tài của Bắc Ninh. Hồ nước đó có tên gọi là hồ Lãng Bạc. Hồ nước này gắn liền với truyền thuyết Hai Bà Trưng. Nhưng theo thời gian và những thay đổi về kiến tạo địa chất, một lượng phù sa lớn từ dòng Lục Đầu đã bồi đắp thành những cánh đồng và làng mạc, phố phường dân cư đông đúc.Chính những yếu tố tự nhiên này đã tác động lớn đến sự hình thành và phát triển của nền văn hóa, văn minh nông nghiệp lúa nước ở vùng Lục Đầu Giang, trong đó có văn học dân gian nói chung và truyền thuyết nói riêng.
Về điều kiện xã hội,dân số của vùng đất Lục Đầu Giang theo số liệu điều tra năm 2015 là 167672 người, với hai mươi bảy dân tộc sinh sống, trong đó chủ yếu là dân tộc Kinh, Tày, Nùng.Trong số các dân tộc đang sinh sống ở vùng đất này thì người Kinh chiếm số lượng lớn nhất, đông đảo nhất.Họ là những người giữ vai trò chủ đạo trong quá trình khai phá, dựng xây và phát triển các làng xã ở miền quê này. Ngày từ thời nhà nước Văn Lang, Âu Lạc những người Kinh ở vùng đất này đã có nền sản xuất văn minh tương đối phát triển. Họ phát triển kinh tế vừa dựa vào việc khai thác những thứ có sẵn trong tự nhiên như: bắt cá, cua ốc, trai hến và hái các loại hoa quả: khế, cam… Họ còn biết cấy lúa, trồng ngô và chăn nuôi gà, lợn. Biết làm các nghề thủ công: rèn sắt, đan tre, đan cói, đúc đồng.
Nhưng sản xuất nông nghiệp, cấy lúa nước và trồng cây vẫn là lĩnh vực kinh tế chủ đạo. Các nông Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 12 cụ phục vụ sản xuất của người dân Lục Đầu ngày càng tinh sảo. Sau một thời gian dài cấy trồng cây lương thực người Kinh đã biết tích lũy cho mình những kinh nghiệm phong phú và những phương pháp canh tác phù hợp hơn với điều kiện tự nhiên, đất đai, khí hậu của miền đất này.Những kinh nghiệm ấy được lưu truyền đến ngày nay qua những bài ca dao, những câu tục ngữ và phương ngôn của xứ Bắc. Các dân tộc Tày, Nùng…chỉ chiếm số lượng rất nhỏ.
Họ là những người về làm dâu, làm rể ở vùng đất này hoặc mốt số người dân di cư từ mạn Bắc Giang, Lạng Sơn… xuống vì thấy điều kiện sống ở đây thuận lợi nên họ cư trú lâu dài.Chính điều này tạo nên điều kiện thuận lợi để giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, để nền văn hóa của vùng đất Lục Đầu ngày một phong phú, đa dạng. Cư dân vùng Lục Đầu Giang chịu ảnh hưởng tư tưởng tôn giáo: Nho, Phật, Đạo… sớm muộn khác nhau. Đạo phật có ảnh hưởng mạnh tới địa phương từ thời nhà Lý, một loạt ngôi chùa được xây dựng trong thời gian này, những giáo lý của nhà phật khá phù hợp với đạo lý truyền thống của người dân nên được đón nhân và truyền bá rộng rãi. Văn hóa truyền thống Lục Đầu Giang là một trong những vùng đất địa linh nhân kiệt, một trong những nơi hội tụ nhiều nhất các di tích lịch sử, văn hóa.
Gia Bình và Quế Võ là hai địa danh văn hóa tiêu biểu của vùng đất Lục Đầu Giang thuộc địa phận tỉnh Bắc Ninh. Đây là vùng đất giàu truyền thống văn hóa. Văn hóa miền đất này rất đa dạng có sự hội nhập và tiếp thu có chọn lọc nhiều yếu tố văn hóa trong và ngoài nước.Có những yếu tố văn hóa truyền thống của người Việt từ cách ăn ở, lao động sản xuất,mối quan hệ trong gia đình đến mối quan hệ ngoài xã hội.Bên cạnh đó có những yếu tố văn hóa là kết quả của sự hội nhập từ nước ngoài đặc biệt là hai nước láng giềng Trung Quốc và Ấn Độ. Ở những địa phương này còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể.
Văn hóa vật thể là những yếu tố văn hóa tồn tại hữu hình người ta có thể ngắm nhìn bằng mắt, có thể cầm lên bằng tay, có thể cảm nhận qua các giác quan như: thị giác, xúc giác, vị giác. Những yếu tố văn hóa này tồn tại qua nhiều thời đại và được các thế hệ người dân giữ gìn và phát huy.