Tổng quan nghiên cứu
Chương trình "Mỗi xã, phường một sản phẩm" (OCOP) tại Quảng Ninh được khởi động theo Quyết định số 2870/QĐ-UBND ngày 22/10/2013 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh. Đây là mô hình phát triển kinh tế nông thôn mang tính đột phá, lần đầu tiên được triển khai thí điểm tại Việt Nam nhằm khai thác tiềm năng địa phương có hơn 250 km bờ biển và 2.078 hòn đảo đá vôi độc đáo. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá thực trạng hoạt động truyền thông của các cơ quan báo chí địa phương đối với một sự kiện kinh tế - xã hội mới mẻ, chưa từng có tiền lệ về phương pháp luận và chính sách hỗ trợ tại Việt Nam.
Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về báo chí tuyên truyền chính sách nông nghiệp, khảo sát toàn diện thực trạng thông tin về OCOP trên hệ thống báo chí tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 1 (2013-2016) và 6 tháng đầu năm 2017, từ đó đề xuất các nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông giai đoạn 2017-2020. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn tỉnh Quảng Ninh với 14 huyện, thị xã, thành phố; phạm vi khảo sát thực nghiệm tập trung vào các sản phẩm báo chí phát hành từ tháng 1/2017 đến tháng 6/2017 trên Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Ninh và Báo Quảng Ninh.
Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp đánh giá hiệu quả truyền thông đồng hành cùng bước chuyển dịch cơ cấu kinh tế nội sinh. Kết quả giai đoạn thí điểm đã giúp quy tụ 180 doanh nghiệp, hợp tác xã (vượt 600% so với kế hoạch ban đầu là 20-30 đơn vị), thương mại hóa 210 sản phẩm địa phương và xác lập tổng doanh số ấn tượng 672.296 triệu đồng (vượt hơn 3,3 lần chỉ tiêu 200.000 triệu đồng).
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết báo chí cách mạng, lý thuyết truyền thông đại chúng địa phương cùng lý thuyết địa văn hóa để làm sáng tỏ cơ chế tác động của thông tin đối với phát triển kinh tế vùng miền. Hai khung lý thuyết nền tảng gồm lý thuyết chức năng xã hội của báo chí địa phương (PGS.TS Tạ Ngọc Tấn, 2001; PGS.TS Nguyễn Văn Dững, 2012) khẳng định vai trò cầu nối truyền tải chính sách và định hướng dư luận xã hội; cùng lý thuyết phong trào "Mỗi làng một sản phẩm" (OVOP) khởi xướng từ năm 1979 tại tỉnh Oita, Nhật Bản với ba nguyên tắc vận hành: "Hành động địa phương - hướng đến toàn cầu", "Tự tin - sáng tạo" và "Phát triển nguồn nhân lực".
Khung khái niệm chính được xác lập rõ ràng:
- Báo chí địa phương: Hệ thống báo in, báo hình, báo nói và báo điện tử trực thuộc cấp ủy và chính quyền cấp tỉnh theo Nghị định số 51/2002/NĐ-CP.
- Nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Nông thôn mới: Khái niệm theo Nghị định số 41/2010/NĐ-CP của Chính phủ, nhấn mạnh mục tiêu phát triển sản xuất bền vững, nâng cao thu nhập và bảo tồn bản sắc văn hóa.
- Chương trình OCOP: Giải pháp phát triển kinh tế từ sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ truyền thống dựa trên nguồn lực bản địa.
Phương pháp nghiên cứu
Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng, triển khai trong khung thời gian 6 tháng (từ tháng 1/2017 đến tháng 6/2017):
- Nguồn dữ liệu và Cỡ mẫu: Tổng mẫu khảo sát gồm 686 tác phẩm báo chí trên 5 kênh phát hành (290 bài báo in, 176 bài báo điện tử, 105 tác phẩm truyền hình, 66 tác phẩm phát thanh, 49 bài viết trên cổng điện tử Đài PT-TH), kết hợp 100 phiếu điều tra bảng hỏi công chúng tại thành phố Hạ Long và 5 cuộc phỏng vấn sâu với các nhà quản lý (ông Đinh Bá Trinh - Trưởng phòng Nghiệp vụ OCOP Ban Xây dựng Nông thôn mới tỉnh) cùng các phóng viên, biên tập viên chuyên trách.
- Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích đối với toàn bộ các ấn phẩm, chương trình chuyên đề về nông nghiệp và OCOP trên hai cơ quan báo chí chủ lực của tỉnh; chọn mẫu ngẫu nhiên thực địa đối với người dân đô thị thụ hưởng thông tin.
- Phương pháp phân tích: Phương pháp phân tích nội dung kết hợp thống kê mô tả được lựa chọn nhằm định lượng hóa tần suất, dung lượng, thể loại, chủ đề và thông điệp truyền thông, đảm bảo tính khách quan và khoa học khi đánh giá hiệu quả tác động của dòng thông tin báo chí đối với nhận thức xã hội.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát thực chứng 686 tác phẩm báo chí trong nửa đầu năm 2017 cho thấy các cơ quan truyền thông Quảng Ninh đã vào cuộc đồng bộ với cường độ thông tin dày đặc:
Thứ nhất, Báo Quảng Ninh giữ vị trí dẫn đầu về sản lượng tin bài với 290 tác phẩm báo in và 176 bài viết trên báo điện tử. Riêng chuyên trang Kinh tế của báo điện tử đã xuất bản 119 bài, chiếm tỷ trọng vượt trội 67,6% tổng số bài về OCOP. Báo in duy trì chuyên trang "Nông nghiệp nông thôn" định kỳ hàng ngày tại trang 6, xuất bản 46 bài viết chuyên sâu về từng địa bàn cơ sở.
Thứ hai, Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Ninh thể hiện năng lực đa phương tiện với 105 tác phẩm truyền hình và 66 tác phẩm phát thanh. Bản tin Thời sự 19h45 phát sóng 48 tin bài mới (trung bình 2 tin bài/tuần), 25 chuyên đề thời lượng 15 phút (như "Nông thôn mới Hội tụ và Lan tỏa", "Khuyến nông Quảng Ninh"), 8 phóng sự dài và 6 chương trình "Nụ cười Hạ Long" quảng bá văn hóa ẩm thực OCOP đến bạn bè quốc tế.
Thứ ba, hiệu ứng truyền thông đã thúc đẩy tăng trưởng vượt bậc các chỉ số kinh tế OCOP giai đoạn 1. Chương trình đã thu hút 180 cơ sở sản xuất tham gia, đạt tổng vốn đăng ký 117,4 tỷ đồng và tạo việc làm cho 2.172 lao động nông thôn. Doanh số tiêu thụ đạt 672.296 triệu đồng, cao gấp 3,36 lần chỉ tiêu đề ra. Hoạt động xúc tiến thương mại qua 4 kỳ Hội chợ OCOP thường niên tại Hạ Long trở thành điểm sáng du lịch văn hóa thương mại nổi bật.
Thứ tư, chất lượng thông tin có sự chênh lệch rõ nét giữa các vùng địa lý. Báo chí tập trung phản ánh nhiều tại các đô thị thuận lợi như Hạ Long, Đông Triều, Uông Bí, trong khi tỷ lệ bài viết phản ánh sâu sắc đời sống sản xuất tại 97 xã miền núi, hải đảo biên giới còn khá khiêm tốn.
Thảo luận kết quả
Cơ cấu dữ liệu khảo sát có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ hình cột so sánh sản lượng 686 tác phẩm giữa các loại hình báo chí, kết hợp biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 14 chuyên trang trên báo điện tử (Kinh tế chiếm 67,6%, Du lịch chiếm 11,9%, Chính trị chiếm 7,4%, Khoa học công nghệ chiếm 6,8%). Dữ liệu định lượng này phản ánh nguyên nhân chính của sự thành công bắt nguồn từ quyết tâm chính trị của Tỉnh ủy, sự chỉ đạo xuyên suốt của Ban Điều hành OCOP và việc phân công phóng viên chuyên trách bám sát địa bàn của các tòa soạn.
So sánh với nghiên cứu năm 2013 của tác giả Vũ Mạnh Cường về tuyên truyền xây dựng nông thôn mới tại Quảng Ninh (thời điểm trước khi có Đề án 2870), các tác phẩm báo chí giai đoạn 2017 đã có bước tiến dài về chất lượng. Thay vì chỉ tuyên truyền chủ trương chung mang tính cổ động, báo chí đã chuyển dịch mạnh sang hướng dẫn kỹ thuật công nghệ cao (như nuôi tôm thẻ chân trắng công nghệ Semibiofloc), giới thiệu các mô hình hợp tác xã kiểu mới, phân tích quy chuẩn 39 sản phẩm đạt chứng nhận 3-5 sao và đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng thương hiệu độc quyền.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế: thể loại tin tức, phản ánh bề nổi vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo hơn 70%, vắng bóng các tuyến bài điều tra, phóng sự phản biện về tình trạng trông chờ ỷ lại vốn hỗ trợ, nguy cơ làm nhái nhãn hiệu OCOP hoặc khó khăn trong liên kết chuỗi giá trị tiêu thụ nông sản.
Đề xuất và khuyến nghị
Nhằm chuẩn bị cho giai đoạn 2017-2020 khi chương trình OCOP được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhân rộng ra toàn quốc theo Quyết định số 2277/QĐ-BNN-VPĐP ngày 05/6/2017, các cơ quan chức năng cần thực hiện 4 nhóm giải pháp trọng tâm:
-
Đa dạng hóa thể loại và nâng cao tính phản biện: Ban Biên tập Báo Quảng Ninh và Đài PT-TH Quảng Ninh cần cắt giảm các bản tin sự vụ thuần túy, nâng tỷ trọng phóng sự chuyên sâu, ký sự truyền hình và phóng sự điều tra lên tối thiểu 30% tổng thời lượng tuyên truyền OCOP trong giai đoạn 2017-2020. Chú trọng phản ánh chân thực những vướng mắc về an toàn vệ sinh thực phẩm, sở hữu trí tuệ và thủ tục vay vốn của 60 sản phẩm đang hoàn thiện tiêu chuẩn.
-
Bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ kinh tế nông nghiệp cho người làm báo: Hội Nhà báo tỉnh Quảng Ninh chủ trì phối hợp cùng Ban Điều hành OCOP tổ chức ít nhất 2 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 100% phóng viên, biên tập viên theo dõi mảng nông nghiệp, giúp đội ngũ nhà báo nắm vững chu trình đánh giá sản phẩm và quy chuẩn sở hữu trí tuệ trước quý IV/2017.
-
Mở rộng mạng lưới cộng tác viên tại địa bàn đặc thù: Các cơ quan báo chí tỉnh cần xây dựng quy chế cộng tác viên thường trực với hơn 50 phóng viên, cán bộ đài truyền thanh - truyền hình cấp huyện tại 97 xã vùng cao, hải đảo, bảo đảm thông tin phản ánh kịp thời các mô hình dược liệu Ba Chẽ, trà hoa vàng hay nếp cái hoa vàng Đông Triều, hoàn thành trong 6 tháng đầu năm 2018.
-
Thiết lập cơ chế điều phối thông tin đa chiều: Ban Chỉ đạo OCOP tỉnh Quảng Ninh định kỳ hàng quý tổ chức giao ban báo chí chuyên đề kinh tế nông thôn, tạo kênh kết nối trực tiếp giữa 4 chủ thể: Nhà nước - Doanh nghiệp/Hợp tác xã - Nông dân - Nhà báo, bảo đảm cung cấp dữ liệu chính xác về 250 sản phẩm mục tiêu của giai đoạn 2.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Công trình nghiên cứu cung cấp hệ thống tư liệu lý luận và cứ liệu thực tiễn phong phú, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng:
-
Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Điều hành OCOP các cấp: Cung cấp khung đánh giá hiệu quả truyền thông chính sách, giúp các nhà hoạch định chiến lược tại các tỉnh, thành phố toàn quốc xây dựng đề án truyền thông OCOP đồng bộ, tối ưu hóa ngân sách xúc tiến thương mại.
-
Ban Biên tập, Phóng viên và Biên tập viên cơ quan báo chí địa phương: Tài liệu tham khảo nghiệp vụ sắc bén để xây dựng khung format chương trình chuyên đề kinh tế nông thôn, phát triển chuyên trang đa phương tiện và nâng cao kỹ năng tác nghiệp báo chí giải pháp.
-
Doanh nghiệp, Hợp tác xã và Chủ cơ sở sản xuất OCOP: Giúp các chủ thể kinh tế hiểu rõ cơ chế vận hành của truyền thông, nắm bắt thị hiếu công chúng, từ đó chủ động phối hợp với báo chí để quảng bá thương hiệu, mở rộng kênh phân phối sản phẩm.
-
Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên chuyên ngành Báo chí - Truyền thông: Nguồn tư liệu học thuật giá trị về ứng dụng lý thuyết truyền thông phát triển, cung cấp mô hình phân tích định lượng tác phẩm báo chí phục vụ nghiên cứu khoa học và khóa luận tốt nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi 1: Luận văn có điểm gì mới so với các công trình nghiên cứu báo chí viết về nông thôn trước đây?
Luận văn là công trình khoa học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động truyền thông cho chương trình OCOP trên báo chí địa phương. Thay vì nghiên cứu chung về xây dựng nông thôn mới như công trình năm 2013 của Vũ Mạnh Cường, luận văn đánh giá toàn diện sự đồng hành của báo chí đối với một chu trình kinh tế khép kín từ sản xuất, đăng ký nhãn hiệu đến thương mại hóa 210 sản phẩm đặc thù.
Câu hỏi 2: Cỡ mẫu và phạm vi khảo sát thực tiễn của luận văn được thực hiện như thế nào?
Tác giả đã khảo sát 686 tác phẩm báo chí thuộc 4 loại hình (báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử) phát hành trong 6 tháng đầu năm 2017 trên Báo Quảng Ninh và Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Ninh. Dữ liệu được củng cố bằng 100 phiếu điều tra xã hội học tại thành phố Hạ Long và 5 cuộc phỏng vấn sâu lãnh đạo quản lý OCOP cùng phóng viên chuyên trách.
Câu hỏi 3: Báo chí Quảng Ninh đã đóng góp những kết quả cụ thể nào vào thành công của chương trình OCOP?
Báo chí đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng và biến OCOP thành phong trào sâu rộng. Nhờ truyền thông liên tục qua các bản tin thời sự 19h45 và 25 chuyên đề chuyên sâu, chương trình đã thu hút 180 đơn vị kinh tế tham gia, đưa 99 sản phẩm đạt chuẩn 3-5 sao và đạt doanh thu 672.296 triệu đồng sau 3 năm triển khai thí điểm.
Câu hỏi 4: Hạn chế lớn nhất của báo chí địa phương khi truyền thông về OCOP được luận văn chỉ ra là gì?
Hạn chế chính là tính phản biện chưa cao, còn nặng về tin tức phản ánh bề nổi và cổ động một chiều. Các bài viết tập trung chủ yếu ở khu vực đô thị đồng bằng, trong khi thông tin phản ánh các rào cản kỹ thuật, liên kết chuỗi và đời sống sản xuất tại 97 xã vùng cao, hải đảo biên giới còn thưa thớt, chưa tương xứng với tiềm năng.
Câu hỏi 5: Giá trị ứng dụng của luận văn đối với các địa phương khác trên cả nước là gì?
Khi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành Quyết định 2277/QĐ-BNN-VPĐP triển khai OCOP toàn quốc, mô hình tổ chức truyền thông đa phương tiện của báo chí Quảng Ninh được đúc kết trong luận văn chính là cẩm nang thực tiễn quý giá. Các địa phương có thể vận dụng trực tiếp các giải pháp phân nhóm nội dung, xây dựng chuyên đề và liên kết 4 nhà để quảng bá sản vật bản địa.
Kết luận
- Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò xung kích của báo chí địa phương trong việc định hướng dư luận, thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp nội sinh và xây dựng nông thôn mới bền vững.
- Công trình cung cấp bức tranh khảo sát thực chứng chi tiết với 686 tác phẩm báo chí, chứng minh vai trò đòn bẩy then chốt của Báo Quảng Ninh và Đài PT-TH Quảng Ninh giúp chương trình OCOP đạt doanh số 672.296 triệu đồng.
- Đánh giá khách quan những điểm nghẽn về tính phản biện và sự phân bổ đề tài chưa đồng đều tại 97 xã miền núi, hải đảo biên giới của tỉnh.
- Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi cao cho giai đoạn 2017-2020, nhấn mạnh đào tạo nghiệp vụ báo chí kinh tế và tăng cường cơ chế phối hợp thông tin 4 nhà.
- Mở ra hướng nghiên cứu mở rộng về mô hình truyền thông đa nền tảng số cho chương trình OCOP quốc gia định hướng đến năm 2030, đóng góp thiết thực cho kho tàng lý luận và thực tiễn báo chí truyền thông hiện đại.