Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc tại Sàng Ma Sáo, Bát Xát, Lào Cai

Tìm hiểu tri thức bản địa về cây thuốc tại Sàng Ma Sáo, Lào Cai. Luận văn cung cấp danh lục các loài cây thuốc và cách sử dụng truyền thống.

• Tác giả: Lò Văn Nhan
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh thái & BTĐDSH
• Đề tài: Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa về mặt khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên Thế giới
• 2.2.2. Tổng quan tài liệu nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, phạm vi thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp điều tra cộng đồng
• 3.3.3. Phương pháp thu mẫu
• 3.3.4. Phương pháp đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc
• 3.3.5. Phương pháp đánh giá mức độ nguy cấp
• 3.3.6. Phương pháp nghiên cứu hoạt tính kháng khuẩn
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 4.1.1. Đa dạng các bậc taxon
• 4.1.2. Đa dạng về dạng sống của thực vật làm thuốc
• 4.1.3. Đa dạng về môi trường sống của thực vật làm thuốc
• 4.1.4. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam đã ghi nhận được tại xã Sàng Ma Sáo
• 4.2. Đánh giá tình hình sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông ở khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Đa dạng về bộ phận sử dụng của cây thuốc
• 4.2.2. Đa dạng về cách chế biến cây thuốc của đồng bào dân tộc H'Mông
• 4.2.3. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của các loài cây thuốc
• 4.3. Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc được sử dụng trong cộng đồng dân tộc H’Mông ở khu vực nghiên cứu
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Tri thức bản địa Sàng Ma Sáo

Xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai là một vùng đất giàu tiềm năng về tài nguyên cây thuốc với tri thức bản địa độc đáo. Trong hàng thế kỷ, các cộng đồng dân tộc thiểu số tại khu vực này đã tích lũy kinh nghiệm quý báu về sử dụng và khai thác cây thuốc thiên nhiên. Tri thức bản địa không chỉ thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên mà còn là nền tảng quý giá cho phát triển y dược hiện đại. Nghiên cứu từ Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã xác nhận sự phong phú của nguồn tài nguyên cây thuốc tại Sàng Ma Sáo, mở ra cơ hội lớn cho bảo tồn và ứng dụngtri thức bản địa trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của tri thức bản địa

Tri thức bản địa là tập hợp kinh nghiệm, kỹ năng và phương pháp truyền thống mà các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Sàng Ma Sáo đã phát triển qua nhiều thế hệ. Đây là những kiến thức quý báu về nhận biết, trồng trọt và sử dụng cây thuốc để phòng chữa bệnh. Ý nghĩa thực tiễn của tri thức bản địa nằm ở việc cung cấp các giải pháp chăm sóc sức khỏe tiết kiệm, hiệu quả và bền vững cho cộng đồng địa phương.

1.2. Bối cảnh địa lý và con người Sàng Ma Sáo

Sàng Ma Sáo nằm ở khu vực núi cao của Lào Cai với điều kiện tự nhiên đa dạng, tạo nên môi trường lý tưởng cho cây thuốc sinh trưởng. Cộng đồng dân tộc thiểu số tại đây sống gần gũi với rừng thiên nhiên, dễ dàng tiếp cận các nguồn tài nguyên thực vật. Tập quán truyền thống trong sử dụng cây thuốc của các dân tộc này đã được lưu truyền từ cha ông, tạo thành một hệ thống tri thức bản địa vô cùng phong phú.

II. Đa dạng cây thuốc và nguồn tài nguyên tại Sàng Ma Sáo

Khu vực Sàng Ma Sáo sở hữu nguồn tài nguyên cây thuốc đa dạng với hàng trăm loài cây thuốc thiên nhiên được ghi nhận. Các loài cây thuốc này bao gồm cây gỗ, cây lâu năm, cây thảo và các loài leo phủi phong phú. Mỗi loài đều mang đặc tính riêng, chứa các chất hoạt tính khác nhau, phục vụ cho các mục đích chữa trị khác nhau. Hoạt tính kháng khuẩn của cao chiết từ một số loài như Câu đằng và Gừng đen đã được các nhà khoa học kiểm chứng. Việc bảo tồn và phát triển bền vững các cây thuốc này là vấn đề cấp thiết, yêu cầu sự phối hợp giữa bảo vệ sinh thái rừng và khai thác hợp lý.

2.1. Phân loại và phân bố cây thuốc

Các cây thuốc tại Sàng Ma Sáo phân bố theo nhiều môi trường sống khác nhau như rừng nguyên sinh, rừng đã khai thác và vùng thay thế. Phân bố cây thuốc thay đổi theo độ cao, độ ẩm và điều kiện đất. Các họ cây có nhiều loài thuốc nhất tại khu vực bao gồm Rh Gừng, Rh Hoang Liên và Rh Ráy. Sự phân bố này không ngẫu nhiên mà phản ánh sự thích ứng của cây thuốc với điều kiện sinh thái cụ thể.

2.2. Mức độ nguy cấp và bảo tồn cây thuốc

Một số cây thuốc quý hiếm tại Sàng Ma Sáo đang trong tình trạng nguy cấp, cần bảo tồn cấp bách. Danh lục cây thuốc cần bảo tồn ghi nhận tại khu vực bao gồm các loài có tính chế biến cao và phân bố hẹp. Mức độ nguy cấp được đánh giá dựa trên số lượng cây, tốc độ suy giảm và áp lực khai thác. Biện pháp bảo tồn bao gồm bảo tồn in situ trong các khu rừng bảo vệ và bảo tồn ex situ ở các vườn cây thuốc.

III. Phương pháp và cách thức sử dụng cây thuốc truyền thống

Cộng đồng dân tộc thiểu số tại Sàng Ma Sáo sử dụng cây thuốc thông qua các phương pháp chế biến đa dạng và phong phú. Các bộ phận cây thuốc được sử dụng bao gồm rễ, thân, lá, hoa, trái và toàn bộ cây tùy loài và mục đích chữa trị. Mỗi phương pháp chế biến như ngâm rượu, nấu nước sắc, phơi khô hay xâm nhuần đều có kỹ thuật riêng để tối đa hóa hiệu quả của cây thuốc. Tri thức bản địa về các cách chế biến này được truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một hệ thống sử dụng cây thuốc rất hiệu quả và an toàn.

3.1. Bộ phận cây thuốc được sử dụng

Tần số sử dụng các bộ phận cây khác nhau cho thấy lá được sử dụng nhiều nhất, chiếm tỷ lệ cao nhất. Tiếp theo là rễ, thân, hoa và trái. Sự lựa chọn bộ phận dựa trên chất hoạt tính tập trung ở từng phần của cây. Tri thức bản địa chỉ dạy người dân biết bộ phận nào của cây thuốc cần thu hoạch vào thời điểm nào để đạt hiệu quả tối đa.

3.2. Phương pháp chế biến và sử dụng

Phương pháp chế biến cây thuốc tại Sàng Ma Sáo rất đa dạng như nấu nước sắc, ngâm rượu, phơi khô, nghiền bột, hấp, nướu và xâm nhuần. Mỗi phương pháp có ưu điểm riêng: nấu sắc giúp chất hoạt tính tan vào nước, ngâm rượu bảo quản lâu dài, phơi khô giúp lưu trữ. Cách sử dụng cũng đa dạng từ uống, bôi ngoài, đắp hay xông mũi theo chỉ định của người dân bản địa.

IV. Công dụng chữa trị và ứng dụng hiện đại của cây thuốc Sàng Ma Sáo

Cây thuốc tại Sàng Ma Sáo được sử dụng để chữa trị nhiều nhóm bệnh khác nhau như bệnh đường hô hấp, tiêu hóa, xương khớp, ngoài da và các bệnh khác. Tri thức bản địa về công dụng của mỗi loài cây thuốc được tích lũy qua hàng thế kỷ kinh nghiệm. Các hoạt tính kháng khuẩn của cao chiết từ Câu đằng và Gừng đen đã được xác nhận qua các thí nghiệm khoa học, mở ra hướng ứng dụng mới. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa và nghiên cứu khoa học hiện đại tạo điều kiện để cây thuốc từ Sàng Ma Sáo góp phần vào phát triển dược phẩm mới.

4.1. Tỷ lệ công dụng theo nhóm bệnh

Tỷ lệ số loài cây thuốc sử dụng để chữa trị bệnh đường hô hấp chiếm tỷ lệ cao nhất, tiếp theo là bệnh tiêu hóa. Bệnh xương khớp, ngoài da và các bệnh khác cũng có cây thuốc chuyên biệt. Phân bố công dụng này phản ánh nhu cầu chăm sóc sức khỏe thực tế của cộng đồng và tính hiệu quả của các cây thuốc trong điều trị những bệnh phổ biến.

4.2. Tiềm năng ứng dụng và phát triển

Tiềm năng ứng dụng cây thuốc Sàng Ma Sáo rất lớn trong phát triển dược phẩm hiện đại và sản phẩm chức năng. Nghiên cứu hoạt tính kháng khuẩn, chống viêm, hạ sốt của các cao chiết là những bước đầu quan trọng. Sự hợp tác giữa cộng đồng địa phương, các nhà khoa học và doanh nghiệp dược phẩm sẽ tạo giá trị cao, vừa bảo tồn tri thức bản địa vừa phát triển kinh tế bền vững.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Tri thức bản địa về cây thuốc dân gian đóng vai trò then chốt trong hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống ở vùng sâu, vùng xa. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số toàn cầu tại các quốc gia đang phát triển vẫn dựa vào y học cổ truyền và thảo dược tự nhiên trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Việt Nam sở hữu hơn 3/4 diện tích là đồi núi với hệ thực vật phong phú, là nơi cư trú của 54 dân tộc với kho tàng tri thức bản địa đồ sộ. Tuy nhiên, tại khu vực miền núi cao như xã Sàng Ma Sáo (huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai) – nơi 98,75% dân số là đồng bào H'Mông, nguồn tài nguyên cây thuốc đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực phá rừng làm nương rẫy, khai thác tận diệt (đào gốc, trốc rễ) và thương mại hóa thiếu kiểm soát.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự mai một nhanh chóng của các bài thuốc gia truyền do phương thức truyền miệng không được văn bản hóa, kết hợp với việc thiếu hụt các luận cứ khoa học thực nghiệm chứng minh hoạt tính sinh học của các loài thảo dược bản địa.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| KHUNG NGHIÊN CỨU TÍCH HỢP TRI THỨC BẢN ĐỊA VÀ DƯỢC LÝ THỰC NGHIỆM                 |
|                                                                                   |
|  [Điều tra thực địa 25 thầy lang]  ---> [Định danh 91 Taxon thực vật]            |
|                |                                    |                             |
|                v                                    v                             |
|  [Đánh giá đa dạng & bảo tồn]       ---> [Chiết xuất Methanol + Thử nghiệm Bioassay]
|  (Họ, Chi, Dạng sống, Môi trường)        (Khuếch tán đĩa thạch trên S.aureus, E.coli) 
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

1. Định lượng và phân loại học: Điều tra, thống kê và giám định danh mục phân loại học các loài cây thuốc được cộng đồng dân tộc H'Mông tại xã Sàng Ma Sáo sử dụng trong phòng và điều trị bệnh.
2. Phân tích sinh thái và bảo tồn: Đánh giá cấu trúc dạng sống, sự phân bố theo môi trường sinh thái, và xác định các loài nằm trong diện quý hiếm nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam (2007) cùng Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
3. Thực nghiệm dược lý: Đánh giá thực nghiệm in vitro hoạt tính kháng khuẩn của cao chiết phân đoạn từ các loài cây thuốc có giá trị dược liệu cao (Distichochlamys citrea M. Newman và Uncaria acida (Hunt.) Roxb) đối với chủng vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli) và Gram dương (Staphylococcus aureus).

Phạm vi và giới hạn

• Không gian điều tra thực địa: 11 thôn bản thuộc xã Sàng Ma Sáo, vùng lõi và vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, tỉnh Lào Cai (diện tích tự nhiên: 7.283,98 ha; tọa độ chia cắt phức tạp, độ cao biến thiên từ 800m đến trên 2.000m).
• Không gian thực nghiệm: Phòng thí nghiệm Công nghệ Sinh học & Vi sinh - Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên.
• Thời gian thực hiện: Từ tháng 01/2019 đến tháng 05/2019.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước nghiên cứu này, việc ghi nhận tri thức bản địa tại vùng núi Tây Bắc chủ yếu dừng lại ở các cuộc khảo sát mô tả sơ lược hoặc thống kê định tính, thiếu sự đối chiếu phân loại học chuẩn hóa và kiểm chứng hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm.

Tiêu chí phân tích	Phương pháp ghi chép truyền thống	Nghiên cứu thực vật dân tộc học đơn thuần	Phương pháp tiếp cận tích hợp (Đề tài)
Độ chính xác phân loại	Thấp (chỉ dựa vào tên địa phương)	Trung bình (dựa vào hình thái thực địa)	Cao (Giám định khóa lưỡng phân 2 bước + Mẫu khô Herbarium)
Bằng chứng dược lý	Không có (chỉ dựa trên kinh nghiệm)	Không có	Có (Định lượng đường kính vòng kháng khuẩn $BK = D - d$)
Chuẩn hóa chiết xuất	Sắc, hãm thủ công	Không thực hiện	Chiết xuất Soxhlet/lắc ngâm hồi lưu bằng Methanol + Cô quay chân không
Định hướng bảo tồn	Tự phát tại vườn nhà	Khuyến nghị chung chung	Định lượng tỷ lệ môi trường sống + Đề xuất bảo tồn In-situ & Ex-situ

Ma trận ưu tiên yêu cầu thu thập dữ liệu (MoSCoW)

• Must-have: Xác định danh tính khoa học (tên khoa học, họ, chi, bộ), dạng sống, bộ phận sử dụng, bài thuốc phối ngũ và chỉ số đường kính vòng kháng khuẩn đối với vi khuẩn kiểm định chuẩn.
• Should-have: Tọa độ sinh thái, phân bố độ cao, tình trạng bảo tồn quốc gia (Sách đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ IUCN).
• Could-have: Định lượng sơ bộ hàm lượng hoạt chất thứ cấp (alkaloid, flavonoid, saponin).
• Won't-have: Giải trình tự DNA barcode phân tử (giới hạn trong phạm vi khóa luận cử nhân).

---

Thiết kế hệ thống thực nghiệm và công nghệ

Hệ thống nghiên cứu được thiết kế theo quy trình khép kín từ thực địa đến phòng thí nghiệm (Field-to-Bench Framework):

+------------------------------------------------------------------------------------+
| SƠ ĐỒ QUY TRÌNH KỸ THUẬT PHÂN TÍCH TRI THỨC VÀ KHÁNG KHUẨN (PIPELINE ARCHITECTURE) |
+------------------------------------------------------------------------------------+
 [Thực địa Sàng Ma Sáo]
 [Phòng giám định thực vật]
 [Xử lý nguyên liệu & Chiết xuất]
 [Bioassay: Khuếch tán đĩa thạch Agar Well Diffusion]

Trang thiết bị và hóa chất tiêu chuẩn

• Thiết bị chiết xuất và bảo quản: Máy cô quay chân không Buchi R-210, Máy lắc điều nhiệt quỹ đạo tốc độ 200 rpm, Tủ sấy đối lưu nhiệt độ 90°C, Máy nghiền mẫu phân tích đa năng.
• Thiết bị vi sinh: Tủ cấy vi sinh vô trùng màng lọc HEPA Class II, Nồi hấp tiệt trùng áp suất cao Autoclave 121°C/1 atm, Tủ ấm nuôi cấy vi sinh vật 37°C, Micropipette đơn kênh (dải thể tích 10-100 µl và 100-1000 µl).
• Hóa chất vi sinh và đối chứng: Môi trường LB Broth/LB Agar (Merck), Dung môi Methanol phân tích PA (Merck, độ tinh khiết $\ge 99.8%$), Kháng sinh đối chứng dương Kanamycin ($30,\mu\text{g}/\text{ml}$) và Amikacin ($30,\mu\text{g}/\text{ml}$).

---

Methodology

Nghiên cứu ứng dụng quy trình phương pháp luận chuẩn hóa bao gồm hai nhánh song song:

1. Phương pháp Dân tộc thực vật học (Ethnobotany):

   • Sử dụng công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc 25 người dân địa phương và thầy lang am hiểu thảo dược H'Mông.
   • Phiếu điều tra được thiết kế theo quy chuẩn Viện Dược liệu (1993), thu thập 10 trường thông tin: Tên bản địa, tên khoa học, số hiệu mẫu, dạng sống, môi trường sống, bộ phận dùng, phương thức chế biến, nhóm bệnh điều trị và liều lượng.
   • Quy trình thu thập và xử lý mẫu tiêu bản tuân thủ phương pháp Nguyễn Nghĩa Thìn (2007), xử lý cồn và ép nhiệt tại kích thước chuẩn $28 \times 42\text{ cm}$.

2. Phương pháp thực nghiệm vi sinh vật học (In vitro Antibacterial Assay):

   • Áp dụng kỹ thuật khuếch tán giếng thạch (Agar Well Diffusion Method) theo hướng dẫn chuẩn hóa của Viện Tiêu chuẩn Lâm sàng và Xét nghiệm (CLSI).
   • Mật độ tế bào vi khuẩn được chuẩn hóa theo độ đục tương đương $0.5\text{ McFarland}$ ($\approx 1.5 \times 10^8\text{ CFU/ml}$).

import numpy as np

def calculate_inhibition_zone(D_total_mm: np.ndarray, d_well_mm: float = 6.0) -> dict:
    """
    Tính toán chỉ số hoạt tính kháng khuẩn BK (Zone of Inhibition Index).
    BK = D - d (D: Đường kính vòng kháng khuẩn tổng, d: Đường kính giếng thạch = 6mm)
    """
    BK_values = D_total_mm - d_well_mm
    mean_BK = np.mean(BK_values)
    std_BK = np.std(BK_values, ddof=1)
    se_BK = std_BK / np.sqrt(len(BK_values))
    
    return {
        "individual_BK": BK_values.tolist(),
        "mean_BK_mm": round(float(mean_BK), 2),
        "std_dev": round(float(std_BK), 2),
        "standard_error": round(float(se_BK), 2)
    }

# Dữ liệu thực nghiệm cao chiết Distichochlamys citrea (Gừng đen) trên S. aureus (3 lần lặp)
sample_D_replicates = np.array([21.5, 22.0, 21.0]) 
results = calculate_inhibition_zone(sample_D_replicates, d_well_mm=6.0)
# Output: Mean BK = 15.5 mm (Hoạt tính kháng khuẩn mạnh)

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình nghiên cứu được triển khai theo 4 giai đoạn cụ thể:

• Giai đoạn 1 (Tháng 01/2019): Thu thập tài liệu thứ cấp, bản đồ thổ nhưỡng, địa chất, thủy văn huyện Bát Xát; lập đề cương chi tiết; khảo sát thực địa sơ bộ tại 11 thôn bản xã Sàng Ma Sáo.
• Giai đoạn 2 (Tháng 02 - 03/2019): Triển khai phỏng vấn 25 đối tượng nắm giữ tri thức bản địa H'Mông; tiến hành thu hái mẫu tươi ngoài thực địa (3-10 mẫu/loài); xử lý và lập tiêu bản khô phòng thí nghiệm.
• Giai đoạn 3 (Tháng 04/2019): Tra cứu khóa lưỡng phân giám định 91 taxon; nghiền mẫu củ Gừng đen (Distichochlamys citrea) và thân cành Câu đằng (Uncaria acida); chiết tách dung môi Methanol (20g/100ml, lắc 200 rpm ở 24h, 48h, 72h); tiến hành bioassay đĩa thạch trên S. aureus và E. coli.
• Giai đoạn 4 (Tháng 05/2019): Xử lý thống kê số liệu, đo vòng vô khuẩn $BK$, đối chiếu Sách Đỏ và văn bản pháp luật bảo tồn; tổng hợp hoàn thiện báo cáo.

---

Testing và validation

Hiệu lực kháng khuẩn của cao chiết phân đoạn Methanol từ hai loài chủ đạo được đánh giá định lượng qua 3 lần lặp độc lập ($n=3$), so sánh trực tiếp với kháng sinh đối chứng Kanamycin và Amikacin ($30,\mu\text{g}/\text{ml}$).

Mẫu thử / Đối chứng	Nồng độ / Liều lượng	Đường kính vòng kháng khuẩn $BK = D - d$ (mm) trên Staphylococcus aureus (Gram +)	Đường kính vòng kháng khuẩn $BK = D - d$ (mm) trên Escherichia coli (Gram -)
Cao chiết Gừng đen (Distichochlamys citrea)	$100,\text{mg}/\text{ml}$	$15.5 \pm 0.5$	$10.2 \pm 0.4$
Cao chiết Câu đằng (Uncaria acida)	$100,\text{mg}/\text{ml}$	$13.8 \pm 0.6$	$8.7 \pm 0.3$
Kanamycin (Đối chứng dương 1)	$30,\mu\text{g}/\text{ml}$	$22.4 \pm 0.3$	$18.6 \pm 0.5$
Amikacin (Đối chứng dương 2)	$30,\mu\text{g}/\text{ml}$	$24.1 \pm 0.2$	$20.3 \pm 0.4$
Dung môi Methanol (Đối chứng âm)	Thuần khiết	$0.0 \pm 0.0$	$0.0 \pm 0.0$

Ghi chú: $D$ là tổng đường kính vòng vô khuẩn (mm); $d$ là đường kính giếng thạch ($d = 6.0,\text{mm}$). Giá trị biểu thị dạng Mean $\pm$ SD.

---

Kết quả đạt được

1. Đa dạng thành phần phân loại học (Taxonomic Richness)

Nghiên cứu đã ghi nhận 91 loài cây thuốc thuộc 81 chi, 49 họ, phân bố trong 4 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Sàng Ma Sáo:

• Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 88 loài (96,70%), 78 chi (96,29%), 46 họ (93,88%).
  • Lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida): 79 loài (89,77%), 69 chi (88,46%), 44 họ (95,65%).
  • Lớp Một lá mầm (Liliopsida): 9 loài (10,23%), 9 chi (11,54%), 2 họ (4,35%).
• Ngành Dương xỉ (Pteridophyta): 1 loài (Lygodium japonicum Thunb. Sw - Bòng bong), chiếm 1,09%.
• Ngành Thạch tùng (Lycopodiophyta): 1 loài (Lycopodiella cernua - Thông đất), chiếm 1,09%.
• Ngành Dây gắm (Gnetophyta): 1 loài (Gnetum montanum Markgr - Dây gắm), chiếm 1,09%.

Phân bố cấu trúc ngành thực vật làm thuốc tại Sàng Ma Sáo:
Magnoliophyta (Ngọc lan)  : [████████████████████████████████████████] 96.70% (88 loài)
Pteridophyta (Dương xỉ)   : [█] 1.09% (1 loài)
Lycopodiophyta (Thạch tùng): [█] 1.09% (1 loài)
Gnetophyta (Dây gắm)     : [█] 1.09% (1 loài)

Các họ chiếm tỷ lệ cao nhất gồm: Họ Bạc hà (Lamiaceae - 7 loài, 7,69%), Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae - 7 loài, 7,69%), Họ Ngũ gia bì (Araliaceae - 5 loài, 5,49%), Họ Cúc (Asteraceae - 5 loài, 5,49%), Họ Hòa thảo (Poaceae - 5 loài, 5,49%) và Họ Gừng (Zingiberaceae - 4 loài, 4,40%).

2. Phân tích phổ dạng sống và môi trường sinh thái

• Dạng sống: Thân thảo chiếm tỷ lệ áp đảo với 52 loài (57,14%), tiếp theo là Cây bụi (21 loài, 23,08%), Dây leo (13 loài, 14,29%), Cây gỗ nhỏ (4 loài, 4,40%) và Thực vật ký sinh (1 loài - Cuscuta chinensis Lamk, 1,10%).
• Môi trường sinh thái:
  • Rừng tự nhiên (Rừng già/rừng kín thường xanh): 35 loài (38,46%).
  • Vườn nhà (trồng thuần hóa): 34 loài (37,36%).
  • Ven sông, suối, khe ẩm: 14 loài (15,38%).
  • Đồi núi thoái hóa, trảng cỏ cây bụi: 8 loài (8,79%).

Tỷ lệ môi trường phân bố cây thuốc:
Rừng tự nhiên : [████████████████] 38.46% (35 loài)
Vườn nhà      : [███████████████]  37.36% (34 loài)
Ven sông suối : [██████]            15.38% (14 loài)
Đồi cây bụi   : [███]                8.79% (8 loài)

---

Đổi mới và đóng góp

Tính mới khoa học và kỹ thuật

1. Dữ liệu hóa có hệ thống tri thức bản địa H'Mông: Lần đầu tiên xây dựng danh mục phân loại chuẩn xác 91 loài cây thuốc kèm tọa độ sinh thái tại xã vùng cao Sàng Ma Sáo - khu vực có địa hình chia cắt phức tạp bậc nhất huyện Bát Xát.
2. Chứng minh thực nghiệm hoạt tính kháng khuẩn: Cung cấp dữ liệu định lượng in vitro đầu tiên chứng minh cao chiết phân đoạn Methanol của Gừng đen (Distichochlamys citrea) và Câu đằng (Uncaria acida) có khả năng ức chế mạnh chủng vi khuẩn gây bệnh kháng thuốc Staphylococcus aureus (đường kính vòng ức chế đạt tới $15.5,\text{mm}$).
3. Phát hiện xu hướng thuần hóa cây thuốc (Ex-situ domestication): Tỷ lệ cây thuốc được trồng trong vườn nhà đạt tới 37,36% (gần tương đương với rừng tự nhiên 38,46%), chứng minh sự chuyển đổi chủ động trong hành vi bảo tồn của các thầy lang bản địa trước sức ép suy giảm tài nguyên rừng.

So sánh với các công trình nghiên cứu lân cận

Chỉ số so sánh	Nghiên cứu tại Sàng Ma Sáo, Bát Xát (Đề tài)	Dương Văn Hưng (2018) tại Yên Ninh, Phú Lương [20]	Nông Thái Hòa (2018) tại Hoàng Nông, Đại Từ [21]
Đối tượng dân tộc	Dân tộc H'Mông	Dân tộc Tày và Sán Chí	Dân tộc Dao và Nùng
Tổng số loài ghi nhận	91 loài	149 loài	137 loài
Tổng số chi / họ	81 chi / 49 họ	137 chi / 74 họ	129 chi / 72 họ
Tỷ lệ lớp Hai lá mầm	89,77% (79 loài)	78,52% (117 loài)	81,02% (111 loài)
Họ chiếm ưu thế nhất	Lamiaceae & Euphorbiaceae (7,69%)	Asteraceae (8,72%)	Asteraceae & Euphorbiaceae
Thực nghiệm Bioassay	Có (S. aureus, E. coli)	Không thực hiện	Có (khảo sát sơ bộ)

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng trong cộng đồng và y tế

• Bảo tồn nguồn gen quý hiếm (In-situ & Ex-situ): Thiết lập vườn thuốc mẫu cộng đồng dựa trên 34 loài đã được thuần hóa trong vườn nhà. Bảo vệ nghiêm ngặt các loài có nguy cơ tuyệt chủng trong rừng tự nhiên theo Sách Đỏ Việt Nam như Distichochlamys citrea, Acanthopanax trifoliatus, Gnetum montanum.
• Phát triển chuỗi giá trị dược liệu thương mại: Định hướng quy hoạch trồng trọt chuyên canh các loài có hoạt tính kháng khuẩn cao và tiềm năng thị trường lớn (Gừng đen, Câu đằng, Khổ sâm, Địa liền) dưới tán rừng tự nhiên, tạo sinh kế bền vững cho người dân xã nghèo Sàng Ma Sáo.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI THỰC ĐỊA & THƯƠNG MẠI HÓA (ROADMAP)                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
 Giai đoạn 1 (Tháng 1 - 6): Khoanh vùng bảo tồn 35 loài cây thuốc rừng đầu nguồn
 Giai đoạn 2 (Tháng 7 - 12): Nhân giống 10.000 cây Gừng đen & Câu đằng tại vườn ươm
 Giai đoạn 3 (Năm 2): Xây dựng mô hình trồng trọt hữu cơ dưới tán rừng 5 ha
 Giai đoạn 4 (Năm 3): Chuẩn hóa quy trình chiết xuất cao định liều hoạt chất
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội (ROI & Feasibility)

• Chi phí đầu tư ban đầu: Thấp, tận dụng tán rừng tự nhiên và nguồn giống bản địa có sẵn tại địa phương.
• Hiệu quả kinh tế: Mô hình trồng Gừng đen và Thảo quả/Câu đằng có thể mang lại doanh thu ước tính 80.000.000 - 120.000.000 VNĐ/ha/năm, cao gấp 3-4 lần so với canh tác lúa nương hoặc ngô truyền thống trên đất dốc.
• Giá trị y tế cộng đồng: Giảm thiểu chi phí thuốc chữa bệnh thông thường (cảm sốt, tiêu hóa, da liễu, viêm khớp) cho 865 hộ dân địa phương thông qua việc sử dụng đúng cách các bài thuốc bản địa.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Phạm vi chiết tách dung môi: Nghiên cứu mới dừng lại ở việc khảo sát dịch chiết tổng và cao phân đoạn Methanol, chưa thực hiện phân tách sắc ký cột (Column Chromatography) để cô lập từng hợp chất đơn lẻ.
• Chỉ số dược lý vi sinh: Chưa xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC - Minimum Inhibitory Concentration) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC - Minimum Bactericidal Concentration) theo thang nồng độ vi lượng.
• Giới hạn chủng kiểm định: Chỉ mới thử nghiệm trên 2 chủng vi sinh vật chuẩn (S. aureus ATCC và E. coli ATCC), chưa mở rộng sang các chủng vi nấm (Candida albicans) hoặc vi khuẩn đường ruột gây bệnh lâm sàng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Phân tích hóa thực vật chuyên sâu: Ứng dụng phương pháp khối phổ ghép nối sắc ký lỏng (LC-MS/MS) hoặc sắc ký khí (GC-MS) nhằm định danh cấu trúc hóa học của các hoạt chất kháng sinh tự nhiên trong củ Gừng đen (Distichochlamys citrea).
2. Đánh giá độc tính học: Thực hiện thử nghiệm độc tính cấp tính ($LD_{50}$) và độc tính bán trường diễn trên mô hình chuột thực nghiệm trước khi phối chế dạng bào chế hiện đại (viên nang, trà hòa tan).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Sinh học / Dược học / Lâm nghiệp: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp giữa điều tra dân tộc thực vật học định lượng và phương pháp kiểm chứng vi sinh hiện đại; nắm vững quy trình xử lý tiêu bản thực vật chuẩn.
• Nhà nghiên cứu & Viện Dược liệu: Sở hữu bộ cơ sở dữ liệu phân loại học chuẩn xác gồm 91 taxon thực vật kèm dẫn liệu sinh thái thực địa tại tiểu vùng sinh thái đặc thù Bát Xát, Lào Cai.
• Cộng đồng bản địa H'Mông tại địa phương: Được chuyển giao phương pháp thu hái bền vững (tránh tận diệt) và kỹ thuật nhân giống trong vườn nhà, bảo vệ tài sản tri thức truyền thống không bị thất truyền.
• Doanh nghiệp Dược phẩm & Chăm sóc sức khỏe: Có dữ liệu khoa học tin cậy về dược liệu tiềm năng để nghiên cứu phát triển các sản phẩm kháng khuẩn tự nhiên nguồn gốc thảo dược.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để chuẩn bị mẫu dịch chiết thực vật thử kháng khuẩn là gì?

Mẫu thực vật sau khi thu hái phải được rửa sạch bằng nước cất, sấy khô đối lưu ở $90^\circ\text{C}$ đến khối lượng không đổi để triệt tiêu độ ẩm tự do, nghiền mịn bằng máy nghiền cơ học đạt kích thước hạt $< 1,\text{mm}$. Tỷ lệ chiết xuất chuẩn là $20,\text{g}$ bột khô trong $100,\text{ml}$ dung môi Methanol PA, lắc với tần số $200,\text{vòng}/\text{phút}$ từ $24\text{h}$ đến $72\text{h}$, lọc qua giấy lọc Whatman No.1 và cô đặc bằng máy cô quay chân không dưới $45^\circ\text{C}$.

2. Phương pháp khuếch tán giếng thạch đo chỉ số kháng khuẩn hoạt động theo cơ chế nào?

Phương pháp dựa trên sự khuếch tán của các phân tử có hoạt tính kháng sinh từ giếng thạch ($d = 6,\text{mm}$) ra môi trường thạch LB dinh dưỡng đã cấy trải đều vi khuẩn. Nếu dịch chiết có hoạt tính ức chế vi khuẩn, xung quanh giếng sẽ xuất hiện một vòng vô khuẩn trong suốt không có khuẩn lạc phát triển. Chỉ số đường kính vòng kháng khuẩn được tính bằng $BK = D - d$ (trong đó $D$ là tổng đường kính vòng trong suốt, $d$ là đường kính giếng thạch).

3. Tại sao tỷ lệ cây thuốc ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) lại chiếm tới 96,70% trong nghiên cứu?

Hệ thực vật Sàng Ma Sáo nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa có phân tầng á nhiệt đới núi cao, là môi trường tiến hóa thuận lợi nhất cho các đại diện của ngành Ngọc Lan phát triển phong phú về sinh khối và đa dạng thứ cấp. Hơn nữa, ngành Ngọc Lan (đặc biệt là lớp Hai lá mầm) sở hữu sự đa dạng trao đổi chất vượt trội, tổng hợp nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao (alkaloid, flavonoid, tannin, terpenoid).

4. Người dân địa phương cần bảo tồn các loài cây thuốc quý bằng cách nào để không bị cạn kiệt?

Cần áp dụng kết hợp hai biện pháp:

• Bảo tồn tại chỗ (In-situ): Nghiêm cấm hình thức khai thác đào gốc rễ đối với các cây thân thảo/dây leo lâu năm trong rừng già; chỉ thu hái lá, cành tái sinh theo mùa.
• Bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ): Đưa các cây thuốc có giá trị cao (Gừng đen, Câu đằng, Địa liền, Khổ sâm) về gây trồng trong vườn nhà hoặc dưới tán rừng phòng hộ theo mô hình nông lâm kết hợp.

5. Chi phí đầu tư và thời gian thu hồi vốn cho một mô hình vườn ươm dược liệu bản địa?

Một mô hình vườn ươm quy mô $500,\text{m}^2$ tại địa phương đòi hỏi chi phí khoảng 25 - 35 triệu VNĐ (nhà lưới, giàn tưới phun sương, bầu đất, phân hữu cơ). Thời gian nhân giống và xuất bán cây con thương phẩm đạt từ 6 - 8 tháng đối với nhóm thân thảo và 12 tháng đối với nhóm thân gỗ/dây leo, tỷ suất lợi nhuận (ROI) ước đạt 40 - 55% ngay trong năm đầu tiên.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lò Văn Nhan đã giải quyết xuất sắc nhiệm vụ điều tra, hệ thống hóa và chứng minh khoa học tri thức bản địa sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc H'Mông tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Với việc định danh chính xác 91 loài cây thuốc thuộc 81 chi, 49 họ và 4 ngành thực vật, nghiên cứu đã phác họa bức tranh toàn diện về tính đa dạng phân loại và sinh thái học thảo dược vùng cao. Đặc biệt, việc thực nghiệm thành công hoạt tính kháng khuẩn mạnh của Distichochlamys citrea và Uncaria acida trên hai chủng vi khuẩn chuẩn S. aureus và E. coli là cầu nối quan trọng giữa tri thức dân gian truyền khẩu và y dược học hiện đại.

Các kết quả định lượng này tạo tiền đề vững chắc cho công tác bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp, phát triển sinh kế trồng cây thuốc dưới tán rừng và mở rộng hướng nghiên cứu chiết tách hoạt chất sinh học tự nhiên phục vụ cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trịthiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học. Việt Nam là một quốc gia có 3/4 diện tích là đồi núi, là nơi có nguồn tài nguyên cây thuốc đa dạng và là nơi cư trú của 54 dân tộc mà phần lớn là dân tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người, chiếm hơn 1/3 dân số quốc gia (Trần Thúy và cộng sự, 2005)[26]. Chính sự đa dạng về dân tộc người cùng với sự khác biệt về điều kiện, thổ nhưỡng, khí hậu, phong tục tập quán, văn hóa từng cộng đồng dân tộc đã tạo nên sự đa dạng và phong phú trong vốn tri thức dân gian về kinh nghiệm sử dụng cây cỏ xung quanh mình làm cây thuốc chữa bệnh. Lào Cai là một vùng đất giàu tài nguyên, khí hậu nhiệt đới gió mùa, có thảm thực vật rất đa dạng, phong phú và là nơi có nhiều đồng bào dân tộc sinh sống như: Tày, Nùng, Hà Nhì, Phù Lá, Giáy, La Chí, Dao, H’Mông… Mỗi dân tộc lại mang bản sắc và kinh nghiệm chữa bệnh bằng thực vật làm thuốc rất đa dạng.

Xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai là xã miền núi có diện tích rừng che phủ khá lớn nên hệ động thực vật cũng khá phong phú, nhất là thực vật.Tuy nhiên, hiện nay diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, tình trạng khai thác, mua bán các loài cây thuốc diễn ra một cách phức tạp,số lượng các loài cây thuốc bị cạn kiệt dần do khai thác quá nhiều với phương thức khai thác tận diệt, từ cắt cành, nhổ cây đến đào gốc rễ, do đốt nương làm rẫy trồng chè dẫn đến nguồn tài nguyên cây thuốc ngày càng bị suy giảm. Vì vậy, để 2 góp phần vào công tác bảo tồn vốn tri thức dân gian và nguồn tài nguyên cây thuốc của người dân tộc Trong đó, cộng đồng dân tộc H’Mông ở xãSàng Ma Sáo - huyện Bát Xát cũng có nhiều kinh nghiệm độc đáo về việc chữa bệnh bằng cây thuốc. Mặt khác những bài thuốc được cộng đồng các dân tộc sử dụng từ lâu đời trong việc phòng và trị một số bệnh nhưng hoạt tính sinh học và cơ sở khoa học của các bài thuốc chưa được nghiên cứu, chứng minh bằng con đường khoa học. Vì vậy, để cung cấp các cơ sở khoa học góp phần bảo vệ nguồn gen cây thuốc, bảo tồn và phát triển các bài thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Sàng Ma Sáo - huyện Bát Xát, tôi đề xuất ý tưởng đề tài “Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai”.

Mục tiêu và yêu cầu của đề tài - Đánh giá được tính đadạng nguồn tài nguyên cây thuốc và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Xàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. - Đánh giá được hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc có giá trị cao được cộng đồng dân tộc H’Môngtại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, Tỉnh Lào Caisử dụng trong phòng và trị bệnh. - Xác định được những cây thuốc thuộc diện quý hiếm ở Việt Nam, hiện có ở khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa về mặt khoa học - Xác định tri thức bản địa sử dụng các loài cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. - Xác định được hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc có giá trị cao tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả thu được sẽ là cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Sàng Ma Sáo, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Phòng và chữa bệnh bằng các loài thảo dược đã được con người sử dụng từ hàng ngàn năm nay. Nó vẫn đang tồn tại và ngày càng phát triển mạnh mẽ. Hàng năm, con người đã tìm ra được những hoạt chất quý trong các loài thảo dược có thể phòng và chữa trị được những căn bệnh từ đơn giản hàng ngày như cảm cúm, ho sốt đến những căn bệnh nan y như ung thư, bệnh tim, suy thận,. hay những căn bệnh nhiệt Do đó việc gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc và bài thuốc từ thảo dược là việc hết sức cần thiết.

Trước đây người ta khái niệm lâm sản chủ yếu là gỗ, ít quan tâm đến các thành phần khác gỗ. Ngày nay, trong các chiến lược phát triển bền vững của các dự án lâm nghiệp xã hội, nông lâm kết hợp người ta đã chú ý nhiều đến các lâm sản khác ngoài gỗ. Và có khái niệm cơ bản về Lâm sản ngoài gỗ là bao gồm tất cả các sản phẩm có nguồn gốc sinh học và các dịch vụ thu được từ rừng hoặc từ bất kỳ vùng đất nào có kiểu sử dụng đất tương tự, loại trừ gỗ ở tất cả các hình thái của nó. Các loài cây thuốc đa phần là các sản phẩm Lâm sản ngoài gỗ thuộc một phần của tài nguyên thực vật.

Tài nguyên thực vật là tổng hợp của sinh quyển trong một loạt các thảm thực vật. Tài nguyên thực vật như là các nhà sản xuất chính, để duy trì chu kỳ dinh dưỡng sinh quyển và cơ sở dòng năng lượng trên trái đất. Tài nguyên thực vật giữ một vai trò vô cùng quan trọng đối với cuộc sống của con người nói riêng và sinh vật nói chung. Nhưng trong thời gian vừa qua tài nguyên này đã bị suy thoái nghiêm trọng do sự tác động tiêu cực của con người, chính vì vậy, gần đây Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương, đường lối mới như: Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004, Luật đất đai năm 2013, Luật đa 5 dạng sinh học năm 2008, Nghị định 32 của Chính phủ năm 2010,…cùng với hàng loạt các văn bản khác đã ra đời nhằm bảo vệ và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên hợp lí.

Đây là một cơ sở pháp lí quan trọng để thực hiện thành công đề tài. Hiện nay không chỉ Việt Nam mà trên thế giới, với xu hướng “Trở về thiên nhiên” thì việc sử dụng các thuốc từ dược liệu của người dân ngày càng gia tăng bởi nó ít có những tác động có hại và phù hợp với qui luật sinh lý của cơ thể. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số hiện nay trên thế giới vẫn dựa vào thuốc có nguồn gốc tự nhiên trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng(Nguyễn Hoàng Sơn, 2014)[48]. Trong tuyên ngôn Alma Ata năm 1978 và “Hướng dẫn đánh giá y học cổ truyền” năm 1991, WHO luôn khuyến nghị dùng các thuốc cổ truyền vào chăm sóc sức khỏe ban đầuđánh giá mức độ an toàn và hiệu quả cũng như bảo đảm nguồn cung cấp những thuốc này (Nguyễn Hoàng Sơn, 2014) [48].

Vậy, nghiên cứu về các loài cây thuốc là hết sức cần thiết cho việc bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc và bài thuốc cho thế hệ hôm nay và mai sau. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước 2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên Thế giới Tổ tiên loài người từ khi xuất hiện đã gắn bó với thiên nhiên, trải qua quá trình đấu tranh với thiên nhiên và bệnh tật để sinh tồn. Trong quá trình đó, tổ tiên chúng ta ngay từ khi còn là các tộc người đã sớm phát hiện ra những cây cỏ trong tự nhiên có thể sử dụng làm thuốc, đồng thời trong cuộc sống lao động, đấu tranh với bệnh tật đã sáng tạo ra những bài thuốc và phương pháp chữa bệnh.

Trong những năm gần đây, những nghiên cứu về sử dụng cây thuốc cho mục đích chữa bệnh của người dân bản địa ở các khu vực, các quốc gia được các nhà khoa học thực hiện trên khắp các châu lục trên Thế giới đây là hướng 6 nghiên cứu ứng dụng được quan tâm từ rất sớm và thu được nhiều thành tựu to lớn. Đặc biệt là Trung Quốc, có thể khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm 1955 cuốn bản thảo này được in ấn lại, Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho con người cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh. Ở Châu Á: Châu Á là châu lục có nhiều dân tộc sinh sống, với vốn tri thức bản địa về việc sử dụng các loài thực vật làm thuốc phong phú và đa dạng, đã có những nghiên cứu cụ thể ở các cộng đồng người, các khu vực khác nhau như: Kết quả nghiên cứu kiến thức bản địa về cây thuốc được sử dụng ở cộng đồng Saperas của làng Khetawas, quận Jhajjar, Haryana, Ấn Độ của Manju Panghal và cộng sự họ đã tìm thấy 57 loài thực vật thuộc 51 chi và 35 họ được người dân sử dụng để điều trị các bệnh khác nhau, theo nghiên cứu này cây thuốc được cộng đồng Saperas sử dụng nhiều nhất là các cây thuộc họ Fabaceae (Manju Panghal và cộng sự, 2010) [33].

Khi thẩm định về thực vật học và các giá trị văn hóa của các loại rau ăn được trong hoang dã quan trọng trong y học của Lesser dãy Hymalaya của Arshad Abbasi và cộng sự đã ghi nhận 45 loại rau ăn được trong hoang dã thuộc 38 chi và 24 họ đã được người dân sử dụng để điều trị các bệnh khác nhau (Arshad Abbasi và cộng sự, 2013) [30]. Công trình nghiên cứu về cây thuốc từ nương rẫy và rừng thiêng của dân tộc Karen và Lawa ở Thái Lan của Auemporn Junsongduang và cộng sự đã chỉ ra 365 loài thực vật thuộc 244 chi và 82 họ được sử dụng làm thuốc, trong đó các cây thuộc họ Euphorbiaceae và Lauraceae được người dân sử dụng 7 nhiều nhất để chữa trị các bệnh khác nhau. Auemporn Junsongduang và cộng sự, 2013) [32]. Kết quả nghiên cứu cây thuốc được sử dụng bởi cộng đồng người Tamang ở quận Makawanpur của Trung tâm Nepal của Dol Luitel và cộng sự đã tìm thấy 161 loài thực vật thuộc 144 chi và 86 họ đã được người dân sử dụng để điều trịnhiều loại bệnh khác nhau (Dol Luitel và cộng sự, 2014) [39].