Tri thức bản địa của dân tộc Nùng trong hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn

Luận văn thạc sĩ: Tri thức bản địa của dân tộc Nùng trong sản xuất nông lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn

• Tác giả: Nông Thị Phương Nhã
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Quỳnh Phương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Tri thức bản địa của dân tộc Nùng trong hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan tri thức bản địa của dân tộc Nùng tại Lạng Sơn

Dân tộc Nùng chiếm tỷ lệ dân số lớn tại tỉnh Lạng Sơn. Cộng đồng này cư trú chủ yếu tại các huyện vùng cao như Bình Gia, Văn Quan và Cao Lộc. Địa hình Lạng Sơn có đặc điểm nhiều đồi núi đá vôi hiểm trở. Khí hậu mang tính chất cận nhiệt đới gió mùa vùng núi phía Bắc. Môi trường tự nhiên đặt ra nhiều thử thách khắc nghiệt đối với hoạt động sinh kế. Người Nùng đã tích lũy kho tàng tri thức bản địa qua hàng trăm năm định cư. Hệ tri thức này kết tinh từ quá trình lao động thực tiễn lâu dài. Người dân quan sát kỹ lưỡng các chu kỳ thời tiết và quy luật biến đổi sinh thái. Họ hiểu sâu sắc về đặc tính từng loại đất đai và nguồn nước tự nhiên. Tri thức dân gian chỉ dẫn chi tiết cách thức cải tạo nương đồi. Kinh nghiệm truyền miệng hỗ trợ lựa chọn thời vụ gieo trồng tối ưu. Sự gắn kết cộng đồng đóng vai trò giữ gìn các tập quán sản xuất truyền thống. Tri thức bản địa định hình mô hình canh tác nông lâm kết hợp bền vững. Nhờ đó, người Nùng bảo đảm an ninh lương thực và ổn định cuộc sống qua nhiều thế hệ.

1.1. Bối cảnh tự nhiên và lịch sử cư trú của người Nùng

Người Nùng có lịch sử di cư và định cư lâu đời tại vùng Đông Bắc Việt Nam. Địa bàn cư trú chủ yếu tập trung ven các thung lũng đá vôi hoặc sườn đồi dốc. Tỉnh Lạng Sơn sở hữu địa hình chia cắt phức tạp cùng mạng lưới khe suối dày đặc. Đất dốc dễ bị rửa trôi vào mùa mưa bão. Nguồn nước tưới tiêu thường khan hiếm trong mùa khô hanh kéo dài. Hoàn cảnh sống khắc nghiệt buộc cộng đồng phải sớm hình thành các giải pháp tương thích. Người dân tận dụng từng khoảng đất nhỏ dưới chân núi để dựng bản làng và lập vườn rừng. Lịch sử canh tác gắn chặt với tập quán thích ứng địa hình hiểm trở. Nền móng sản xuất truyền thống bắt nguồn từ chính sự tương tác mật thiết với tự nhiên.

1.2. Khái niệm và phạm vi tri thức bản địa nông lâm nghiệp

Tri thức bản địa là kho tàng hiểu biết thực hành của cộng đồng địa phương. Tri thức này được lưu truyền liên tục qua hình thức truyền khẩu và thực nghiệm. Phạm vi áp dụng bao quát toàn bộ hoạt động sinh kế vùng cao. Trong lĩnh vực nông nghiệp, tri thức bao gồm cách nhận biết thổ nhưỡng và điều tiết nguồn nước. Người dân nắm vững kỹ thuật chọn lọc giống cây trồng chống chịu sâu bệnh tốt. Trong lĩnh vực lâm nghiệp, tri thức thể hiện qua kinh nghiệm khoanh nuôi rừng tự nhiên. Cộng đồng xác lập các quy ước bảo vệ cây gỗ lớn và thảo dược quý. Hệ thống kiến thức bản địa giúp cân bằng giữa khai thác tài nguyên và bảo tồn sinh thái. Đây là nguồn lực vô hình bảo đảm sự phát triển bền vững của bản làng.

II. Thực trạng tri thức bản địa của dân tộc Nùng tại Lạng Sơn

Thực tiễn sản xuất tại Lạng Sơn thể hiện rõ giá trị thích ứng của tri thức bản địa. Người Nùng duy trì kỹ thuật làm đất bậc thang để chống xói mòn hiệu quả. Họ xen canh ngô, đậu trên các sườn dốc hẹp nhằm bồi bổ độ phì cho đất. Rừng hồi và rừng quế được chăm sóc theo phương thức khoanh vùng tự nhiên. Tuy nhiên, hệ tri thức dân gian này đang đối mặt nhiều thách thức lớn. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng làm biến đổi cơ cấu kinh tế địa phương. Nhiều giống cây trồng cao sản ngoại lai dần thay thế các giống địa phương truyền thống. Việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu làm suy giảm chất lượng đất. Giới trẻ địa phương có xu hướng chuyển đổi ngành nghề và ít quan tâm kinh nghiệm xưa. Phương thức truyền khẩu khiến tri thức dễ bị thất truyền theo thời gian. Sự thiếu vắng các tài liệu ghi chép bài bản gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Biến đổi khí hậu cực đoan làm sai lệch nhiều kinh nghiệm dự báo thời tiết dân gian. Những yếu tố này đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của tri thức bản địa.

2.1. Biểu hiện cụ thể trong hoạt động trồng trọt và bảo vệ rừng

Trong trồng trọt, đồng bào Nùng phân loại đất rất tỉ mỉ dựa vào màu sắc và độ ẩm. Đất mùn đen sườn núi dùng để trồng ngô và cây ăn quả. Đất bãi bồi ven khe suối được đắp bờ giữ nước gieo cấy lúa nước. Kỹ thuật luân canh xen kẽ cây họ đậu giúp duy trì dinh dưỡng đất canh tác. Trong lâm nghiệp, người Nùng coi trọng rừng đầu nguồn và rừng thiêng quanh bản. Rừng thiêng có quy ước nghiêm ngặt cấm chặt hạ cây cổ thụ bừa bãi. Người dân thu hái hoa hồi, thảo quả và lá thuốc theo mùa vụ cố định. Cách khai thác bền vững này giúp thảm thực vật tái sinh tự nhiên liên tục. Môi trường rừng được bảo vệ tốt còn giữ nguồn nước cho toàn bộ thung lũng.

2.2. Nguy cơ mai một và thách thức từ phát triển hiện đại

Kinh tế thị trường mang đến nhiều giống lai và thuốc trừ sâu hóa học. Người dân dần bỏ thói quen tự lưu giữ và chọn lọc giống lúa địa phương. Việc dùng thuốc diệt cỏ làm suy thoái vi sinh vật có ích trong lòng đất. Nhiều thửa ruộng bậc thang truyền thống bị bỏ hoang do thanh niên đi làm xa. Các bài thuốc nam quý từ lá rừng mất dần người kế thừa có hiểu biết. Tục lệ bảo vệ rừng thiêng tại một số nơi có biểu hiện lỏng lẻo. Áp lực mở rộng diện tích đất thâm canh thương mại gây nguy cơ xâm lấn rừng tự nhiên. Thiếu kinh phí hỗ trợ bảo tồn làm cho việc sưu tầm tư liệu gặp trở ngại. Tri thức tích lũy nhiều đời đứng trước nguy cơ biến mất trong thế hệ kế tiếp.

III. Giải pháp phát huy tri thức bản địa nông lâm nghiệp tại Lạng Sơn

Bảo tồn tri thức bản địa đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ nhiều giải pháp đồng bộ. Tỉnh Lạng Sơn cần đẩy mạnh công tác điều tra và số hóa các kinh nghiệm dân gian. Các cơ quan chuyên môn nên lập danh mục giống cây bản địa và phương thuốc quý. Việc gắn kết khoa học kỹ thuật hiện đại với kinh nghiệm truyền thống tạo hiệu quả vượt trội. Các mô hình nông lâm kết hợp cần giữ lại phương thức canh tác hữu cơ cổ truyền. Đồng thời, chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật chế biến sau thu hoạch nhằm tăng giá trị sản phẩm. Chính quyền địa phương cần phát huy tối đa vai trò của người có uy tín trong cộng đồng. Già làng và trưởng bản là hạt nhân truyền dạy kinh nghiệm cho thanh niên. Những lớp tập huấn tại thôn bản giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ sinh thái. Chính sách khuyến nông cần ưu đãi vốn cho các dự án phát triển thảo dược bản địa. Hướng đi này giúp nông dân vừa làm giàu vừa giữ gìn nguồn gen quý hiếm. Mối liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học và người dân là chìa khóa thành công.

3.1. Kết hợp kinh nghiệm dân gian với tiến bộ khoa học kỹ thuật

Khoa học hiện đại cung cấp cơ sở sinh học để kiểm chứng các kinh nghiệm truyền thống. Kỹ thuật nhân giống vô tính giúp bảo tồn các dòng hồi và trám đen đầu dòng quý. Nông dân áp dụng phương pháp ủ phân hữu cơ vi sinh theo công thức truyền thống cải tiến. Phân vi sinh thay thế dần hóa chất độc hại và trả lại độ màu mỡ cho đất dốc. Hệ thống tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước được lắp đặt trên các nương chè và vườn cây ăn trái. Mô hình kết hợp này vừa duy trì tri thức bản xứ vừa nâng cao năng suất thu hoạch. Sản phẩm nông sản đạt chuẩn sạch đáp ứng tốt tiêu chuẩn thị trường khó tính.

3.2. Tư liệu hóa và phát huy vai trò của người có uy tín

Tư liệu hóa là biện pháp cấp thiết ngăn chặn nguy cơ mai một tri thức. Ngành văn hóa địa phương cần tổ chức phỏng vấn và ghi chép kinh nghiệm của các nghệ nhân cao tuổi. Toàn bộ thông tin về lịch mùa vụ, cây thuốc và nghi lễ nông nghiệp cần được xuất bản thành sách. Huyện Bình Gia cùng các địa phương nên thành lập các câu lạc bộ truyền dạy văn hóa. Người có uy tín giữ vị trí trung tâm trong việc tuyên truyền bảo vệ tài nguyên rừng. Già làng vận động bà con tôn trọng quy ước thôn bản và từ bỏ hóa chất độc hại. Trường học vùng cao có thể đưa tri thức địa phương vào các tiết học ngoại khóa bổ ích. Thanh niên dân tộc Nùng nhờ vậy hiểu và tự hào về di sản của tổ tiên.

IV. Ứng dụng tri thức bản địa của dân tộc Nùng phát triển bền vững

Tri thức bản địa là tài sản vô giá đối với sự phát triển kinh tế xã hội Lạng Sơn. Việc ứng dụng linh hoạt hệ tri thức này mở ra hướng đi bền vững cho nông nghiệp miền núi. Các sản phẩm đặc sản như hoa hồi, hồng không hạt Bảo Lâm và thạch đen ngày càng khẳng định vị thế. Doanh nghiệp địa phương đã liên kết cùng bà con mở rộng vùng trồng dược liệu hữu cơ. Mô hình kinh tế tuần hoàn tận dụng phụ phẩm nông nghiệp giúp giảm thiểu phát thải ô nhiễm. Ngoài ra, văn hóa nông nghiệp truyền thống tạo nền tảng vững chắc để phát triển du lịch sinh thái. Du khách được trải nghiệm thu hái thảo mộc và chăm sóc rừng cùng người bản địa. Sự kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch đem lại nguồn thu nhập bổ sung đáng kể cho bà con. Nhờ đó, người dân có thêm động lực kinh tế để gắn bó và gìn giữ rừng quê hương. Tri thức bản địa không chỉ bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Tương lai nông lâm nghiệp Lạng Sơn phụ thuộc rất lớn vào việc kế thừa sáng tạo nguồn tri thức quý báu này.

4.1. Xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng và OCOP

Tri thức bản địa tạo ra giá trị khác biệt cho nông sản Lạng Sơn. Các sản phẩm OCOP đạt sao chất lượng cao đều gắn liền với phương thức sản xuất truyền thống của người Nùng. Quy trình ủ men lá, chưng cất tinh dầu hoa hồi và sấy khô nông sản dựa trên bí quyết gia truyền lâu đời. Tiêu chuẩn canh tác tự nhiên không hóa chất giúp sản phẩm đáp ứng các chứng nhận hữu cơ quốc tế. Giá trị kinh tế của nông sản tăng lên gấp nhiều lần so với xuất bán thô. Người nông dân trực tiếp hưởng lợi từ chuỗi giá trị nông sản bản địa. Đây là nền tảng vững chắc để thúc đẩy kinh tế nông thôn Lạng Sơn phát triển thịnh vượng.

4.2. Phát triển mô hình du lịch nông nghiệp sinh thái cộng đồng

Du lịch nông nghiệp là hướng khai thác mới giàu tiềm năng tại vùng cao Lạng Sơn. Các bản làng người Nùng với cảnh quan ruộng bậc thang và vườn rừng mở cửa đón khách tham quan. Khách du lịch hào hứng tham gia trải nghiệm cấy lúa, hái chè và thu hoạch hồi cùng cư dân bản địa. Họ được tìm hiểu các phương thức trị bệnh từ thảo dược thiên nhiên của người xưa. Doanh thu từ dịch vụ lưu trú và ẩm thực truyền thống giúp tăng thu nhập cho các hộ gia đình. Mô hình du lịch cộng đồng thúc đẩy thế hệ trẻ gắn bó với quê hương và gìn giữ văn hóa dân tộc. Tri thức truyền thống nhờ đó được tôn vinh và tiếp tục phát huy giá trị trong bối cảnh đương đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lạng Sơn là tỉnh miền núi biên giới phía Đông Bắc với diện tích tự nhiên đạt 818.725 ha, nơi có 84,74% dân số là đồng bào các dân tộc thiểu số cùng chung sống lâu đời. Trong đó, dân tộc Nùng chiếm tỷ lệ đông nhất toàn tỉnh với 43,9%, tiếp theo là người Tày chiếm 35,3% và người Kinh chiếm 15,3%. Trải qua hàng trăm năm thích ứng với địa hình núi đá vôi hiểm trở và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, cộng đồng người Nùng đã kiến tạo nên một kho tàng tri thức bản địa vô cùng đồ sộ trong canh tác nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, trước làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ, việc lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật và tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, hệ thống tri thức dân gian quý báu này đang đứng trước nguy cơ mai một nhanh chóng.

Đề tài nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ hệ thống tri thức bản địa của người Nùng trong hoạt động trồng trọt, chăn nuôi và quản lý rừng, lấy địa bàn trọng điểm là huyện Bình Gia. Đây là địa phương có diện tích tự nhiên rộng 1.090,6 km2 và tỷ lệ người Nùng chiếm tới 59,81% cơ cấu dân cư. Quá trình khảo sát thực địa được triển khai liên tục từ tháng 8 năm 2019 đến tháng 9 năm 2020 nhằm thu thập dữ liệu gốc chân thực nhất.

Ý nghĩa của công trình nghiên cứu thể hiện rõ ở việc cung cấp luận cứ khoa học địa lý cho công tác bảo tồn di sản văn hóa tộc người, đồng thời định hướng giải pháp phát triển sinh kế bền vững. Việc khôi phục và ứng dụng hợp lý tri thức truyền thống ước tính giúp nâng cao từ 15% đến 20% thu nhập thực tế cho các nông hộ vùng cao, hạn chế rửa trôi thoái hóa đất dốc và giữ vững tỷ lệ che phủ rừng đầu nguồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết sinh thái nhân văn và tiếp biến không gian văn hóa trong địa lý nhân văn, dựa trên các nghiên cứu nền tảng của Louise Grenier năm 1998 và Giáo sư Ngô Đức Thịnh năm 2004. Đồng thời, đề tài tích hợp khung phân tích sinh kế bền vững cùng lý thuyết hệ thống tri thức bản địa của Warren năm 1980 và Hoàng Xuân Tý năm 1998. Hệ thống lý luận này khẳng định tri thức bản địa không hề đối lập mà có thể tương hỗ chặt chẽ với kiến thức khoa học hiện đại nhằm giải quyết các thách thức tài nguyên cục bộ.

Khung nghiên cứu vận hành xung quanh 4 khái niệm trung tâm bao gồm: tri thức bản địa trong canh tác đất dốc, hệ sinh thái nông lâm nghiệp truyền thống, quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng, và tính thích ứng sinh kế tộc người. Về mặt phân loại, luận văn chuẩn hóa hệ thống tri thức dân gian của người Nùng thành 4 nhóm nhận thức cốt lõi: tri thức về môi trường tự nhiên, tri thức về kỹ thuật sản xuất, tri thức về tổ chức xã hội và tri thức văn hóa tâm linh. Đồng thời, các kinh nghiệm thực hành được phân định rõ qua 5 lĩnh vực: chọn giống và thời vụ, quản lý đất và nước, chăn nuôi thú y dân gian, khai thác lâm sản ngoài gỗ, và bảo tồn rừng đầu nguồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng từ số liệu niên giám thống kê tỉnh Lạng Sơn năm 2019, các báo cáo kinh tế xã hội huyện Bình Gia, kết hợp tư liệu khảo sát điền dã thực tế. Quá trình thu thập thông tin định lượng sử dụng phương pháp điều tra bảng hỏi với cỡ mẫu 180 hộ gia đình nông dân người Nùng tại 4 xã đại diện là Tân Văn, Tô Hiệu, Thiện Thuật và Yên Lỗ. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp kỹ thuật quả cầu tuyết được áp dụng triệt để nhằm đảm bảo mẫu điều tra phản ánh chính xác các mức độ chênh lệch về độ cao địa hình, điều kiện thổ nhưỡng và mức độ tiếp cận thị trường.

Bên cạnh khảo sát bảng hỏi, tác giả tiến hành phỏng vấn sâu 30 cá nhân tiêu biểu được lựa chọn trong tổng số 117 người có uy tín là dân tộc Nùng trên địa bàn huyện Bình Gia. Quá trình điền dã thực địa diễn ra trong 14 tháng, xuyên suốt chu kỳ mùa vụ từ tháng 8 năm 2019 đến tháng 9 năm 2020.

Phương pháp thống kê mô tả kết hợp phân tích đối sánh không gian được lựa chọn làm công cụ phân tích chủ đạo. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc thù của khoa học địa lý: vừa cần định lượng hóa các chỉ số năng suất, thu nhập và tỷ lệ tiếp cận kỹ thuật của nông hộ, vừa cần đối sánh trực quan mối quan hệ nhân quả giữa điều kiện địa hình, thời tiết và tập quán canh tác của từng bản làng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện đầu tiên ghi nhận người Nùng sở hữu lịch thời vụ thích ứng thời tiết vô cùng chuẩn xác. Lạng Sơn có nền nhiệt trung bình năm 20,8 độ C, độ ẩm 82% và lượng mưa bình quân 1540 mm tập trung chủ yếu từ tháng 4 đến tháng 9. Đồng bào đã sáng tạo hệ thống xen canh luân vụ chặt chẽ: ngô xuân kết hợp gieo mạ vụ xuân hè, cấy lúa mùa sớm và trồng xen các loại đậu đỗ vào gốc ngô chiêm. Thực tiễn chứng minh việc trồng xen cây họ đậu giúp bổ sung lượng đạm tự nhiên cho đất, giúp các hộ canh tác cắt giảm được khoảng 30% đến 40% chi phí phân bón hóa học so với thói quen độc canh thông thường.

Phát hiện thứ hai chỉ ra phương thức quản lý tài nguyên rừng và phát triển kinh tế lâm nghiệp mang tính bảo tồn cao. Bình Gia là vùng chuyên canh hồi trọng điểm, nơi cây hồi đóng vai trò cây sinh kế chủ lực. Trong lâm nghiệp tự nhiên, người Nùng luôn tuân thủ nguyên tắc khi chặt cây gỗ phải chừa lại phần gốc cao từ 50 cm đến 100 cm để thân cây tiếp tục đâm chồi tái sinh. Biện pháp này bảo vệ hiệu quả tầng phủ đất mặt, đặc biệt tại khu vực có tầng đất dày trên 100 cm chiếm 70% diện tích điều tra thổ nhưỡng. Doanh thu từ rừng hồi và cây ăn quả chiếm tỷ trọng bình quân tới 52% tổng thu nhập tiền mặt của các hộ gia đình khảo sát.

Phát hiện thứ ba phản ánh thực trạng biến đổi và mai một tri thức truyền thống giữa các thế hệ. Kết quả điều tra thực tế chỉ ra có 68,5% thanh niên người Nùng dưới 30 tuổi không còn nắm rõ các dấu hiệu dự báo thời tiết bằng kinh nghiệm dân gian và phương thuốc thảo mộc chữa bệnh cho gia súc. Ngược lại, có tới 92,3% nguồn tri thức tinh hoa về chọn đất, giữ giống và bảo tồn cây dược liệu hiện chỉ tập trung ở nhóm người cao tuổi từ 55 tuổi trở lên.

Phát hiện thứ tư khẳng định vị thế điều phối then chốt của 117 người có uy tín dân tộc Nùng tại huyện Bình Gia, chiếm 62,2% trong tổng số 188 người có uy tín toàn huyện. Đội ngũ già làng, trưởng bản và trưởng dòng họ này giữ vai trò duy trì các quy ước cộng đồng, điều tiết việc chia sẻ nguồn nước tự nhiên từ khe suối và bảo vệ nghiêm ngặt các cánh rừng cấm, rừng thiêng của bản làng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự thích ứng bền vững trong tri thức bản địa của người Nùng bắt nguồn từ áp lực sinh tồn tại vùng sơn địa Đông Bắc. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau có lượng mưa bình quân chỉ 44,5 mm mỗi tháng, kết hợp hiện tượng sương muối và nhiệt độ mùa đông có thời điểm xuống tới -1,0 độ C gây khô hạn gay gắt. Hoàn cảnh khắc nghiệt buộc người dân phải tích lũy các kỹ thuật giữ ẩm bằng xác bã thực vật và đào mương phai dẫn nước tự chảy. Tuy nhiên, sự xuất hiện ồ ạt của các loại phân bón vô cơ, thuốc trừ cỏ và giống cây biến đổi gen trong thập niên vừa qua đã làm suy giảm nghiêm trọng động lực gìn giữ các giống lúa, ngô bản địa chịu hạn.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu của Hoàng Xuân Tý năm 1998 và Phạm Quang Hoan năm 2005 về các tộc người vùng cao phía Bắc, kết quả nghiên cứu tại Lạng Sơn cho thấy tri thức của người Nùng có tính thực tiễn cao hơn trong mô hình kinh tế vườn đồi, đặc biệt là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bảo tồn cây hồi với chế biến ẩm thực truyền thống như thịt lợn quay mắc mật và làm bánh khẩu sli. Dữ liệu thực nghiệm này có thể được mô hình hóa trực quan rất rõ ràng qua biểu đồ phân bố lượng mưa kết hợp nhiệt độ theo 12 tháng, cùng bảng ma trận so sánh hiệu quả kinh tế sinh thái giữa mô hình canh tác đa canh truyền thống và mô hình chuyên canh sử dụng hóa chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tiến hành số hóa toàn diện và lập bản đồ phân bố tri thức bản địa nông lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì đề án, đặt mục tiêu lập hồ sơ lưu trữ điện tử cho 100% kinh nghiệm bản địa tiêu biểu và bảo tồn tại chỗ ít nhất 50 nguồn gen cây trồng, vật nuôi đặc hữu của người Nùng trong khung thời gian từ năm 2022 đến năm 2024.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng tầm chuỗi giá trị nông lâm sản truyền thống gắn liền với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm. Ủy ban nhân dân huyện Bình Gia phối hợp cùng các hợp tác xã nông nghiệp tổ chức chuyển giao kỹ thuật thu hái, bảo quản hồi và chế biến mắc mật sạch. Phấn đấu đến năm 2025 nâng tỷ lệ sản phẩm bản địa đạt chứng nhận 3 sao đến 4 sao thêm 35%, trực tiếp gia tăng giá trị xuất khẩu cho sản phẩm hoa hồi và nông sản chế biến.

Thứ ba, xây dựng mạng lưới Câu lạc bộ Nông lâm nghiệp sinh thái bản địa tại 19 xã và 01 thị trấn của huyện Bình Gia. Giao Huyện đoàn và Hội Nông dân huyện trực tiếp điều hành, phát huy vai trò truyền dạy thực cảnh của 117 người có uy tín dân tộc Nùng cho thế hệ trẻ. Chỉ tiêu cụ thể là tổ chức tập huấn cho tối thiểu 1.200 đoàn viên, thanh niên nông thôn về kỹ năng canh tác hữu cơ kết hợp tri thức dân gian trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ tư, thể chế hóa hương ước bảo vệ rừng gắn với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Chi cục Kiểm lâm lồng ghép các điều khoản bảo vệ mỏ nước, rừng đầu nguồn vào quy ước của 148 thôn đặc biệt khó khăn tại huyện Bình Gia. Mục tiêu nâng tỷ lệ che phủ rừng toàn huyện đạt trên 65% vào năm 2026, đồng thời bảo đảm mức hỗ trợ tài chính tối thiểu 450.000 đồng mỗi hecta mỗi năm cho các tổ tuần tra rừng cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách nông nghiệp vùng dân tộc thiểu số bao gồm Ban Dân tộc tỉnh và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Luận văn cung cấp hệ thống số liệu thực chứng tại 19 xã của huyện Bình Gia, hỗ trợ xây dựng kế hoạch hành động thích ứng biến đổi khí hậu sát hợp với tập quán canh tác của 84,74% đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn.

Nhóm các nhà nghiên cứu khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Địa lý học, Dân tộc học và Quản lý tài nguyên môi trường. Tài liệu mang lại một khung tham chiếu chuẩn mực về phương pháp tiếp cận địa lý nhân văn, dữ liệu phân tích 16 tiểu vùng địa lý thổ nhưỡng Lạng Sơn và bộ công cụ phỏng vấn điền dã thực tế rất hữu ích cho các công trình nghiên cứu học thuật kế tiếp.

Nhóm doanh nghiệp nông nghiệp, chủ trang trại và các hợp tác xã khởi nghiệp vùng cao. Các đơn vị này có thể khai thác trực tiếp những kinh nghiệm bản địa về điều kiện sinh thái cây hồi, lá mắc mật và kỹ thuật làm bánh khẩu sli để phát triển các dòng sản phẩm nông nghiệp sinh thái, tối ưu hóa chuỗi cung ứng sản phẩm OCOP đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học.

Nhóm các tổ chức phi chính phủ và ban điều phối các dự án phát triển cộng đồng bền vững. Kết quả đánh giá về vai trò của 188 người có uy tín tại Bình Gia mang đến bài học kinh nghiệm sâu sắc để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế dựa vào nội lực cộng đồng, bảo đảm tỷ lệ đồng thuận của người dân địa phương đạt trên 85%.

Câu hỏi thường gặp

Tri thức bản địa của người Nùng trong sản xuất nông lâm nghiệp bao gồm những lĩnh vực cốt lõi nào?

Hệ thống tri thức này bao quát toàn diện kỹ thuật nhận biết đất đai với tầng dày trên 100 cm chiếm 70% diện tích Lạng Sơn, kinh nghiệm quan sát hiện tượng tự nhiên để định vị lịch mùa vụ, phương pháp trồng xen ngô đậu cải tạo đất và kỹ thuật khai thác rừng hồi bền vững. Đây là các kinh nghiệm sinh thái giúp tối ưu hóa sản xuất và bảo vệ môi trường vùng cao.

Tại sao đề tài lại lựa chọn huyện Bình Gia làm địa bàn nghiên cứu thực địa trọng điểm?

Huyện Bình Gia sở hữu diện tích tự nhiên rộng 1.090,6 km2 đứng thứ hai toàn tỉnh Lạng Sơn và có tới 59,81% dân số là người Nùng. Địa bàn này tập trung 117 người có uy tín dân tộc Nùng và còn lưu giữ nguyên vẹn các tập quán canh tác nông lâm nghiệp truyền thống, tạo nên mẫu nghiên cứu có tính đại diện khoa học sâu sắc.

Kinh nghiệm khai thác và tái sinh rừng của người Nùng có ưu điểm sinh thái gì nổi bật?

Khi khai thác gỗ, đồng bào luôn chặt chừa lại phần gốc cao từ 50 cm đến 100 cm để thân cây tiếp tục đâm chồi non tái sinh tự nhiên. Đồng thời, người dân chỉ hạ cây theo hướng tránh đè nát cây non và để thân gỗ khô tự nhiên trong rừng suốt 1 năm nhằm hạn chế tối đa nguy cơ sạt lở đất dốc trong mùa mưa bão.

Những nguyên nhân chính nào đang đe dọa sự tồn tại của tri thức bản địa tại địa phương?

Sự phụ thuộc vào phân bón hóa học, giống lai công nghiệp cùng sức hút của việc làm công nghiệp tại đô thị khiến 68,5% thanh niên nông thôn lơ là việc học hỏi kinh nghiệm truyền thống. Bên cạnh đó, phương thức truyền khẩu không qua văn bản ghi chép khiến nguồn tri thức chuyên sâu dễ dàng mất đi theo sự già hóa của các bậc cao niên.

Luận văn định hướng kết hợp tri thức bản địa với khoa học kỹ thuật hiện đại theo cơ chế nào?

Đề tài định hướng tích hợp kinh nghiệm dân gian về phân loại đất với công nghệ bản đồ số GIS dựa trên 16 tiểu vùng địa lý thổ nhưỡng của tỉnh. Sự kết hợp này giúp xây dựng hệ thống tưới tiết kiệm ứng phó hiệu quả với mùa khô chỉ có lượng mưa 44,5 mm mỗi tháng, bảo vệ nguồn nước ngầm và giữ vững độ phì nhiêu tự nhiên.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và kho tàng tri thức bản địa phong phú của dân tộc Nùng, tộc người chiếm 43,9% dân số tỉnh Lạng Sơn.
• Minh chứng tính ưu việt của mô hình luân canh xen vụ ngô đỗ và canh tác rừng hồi tại huyện Bình Gia, nơi có 59,81% người Nùng cư trú.
• Cảnh báo kịp thời nguy cơ đứt gãy tri thức thế hệ khi hơn 68% thanh niên chưa làm chủ các kỹ thuật nông lâm bản địa.
• Khẳng định vai trò nòng cốt của 117 người có uy tín dân tộc Nùng trong việc dẫn dắt cộng đồng bảo vệ nguồn tài nguyên rừng và nước.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm nâng cao từ 20% đến 30% thu nhập nông hộ gắn liền với giữ vững cân bằng sinh thái.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã lượng hóa thành công các giá trị kinh tế sinh thái của tri thức tộc người Nùng dưới góc nhìn địa lý học ứng dụng hiện đại. Lộ trình tiếp theo cần tập trung triển khai thí điểm mô hình số hóa tri thức tại 17 xã đặc biệt khó khăn của huyện Bình Gia trong giai đoạn 2022 - 2025. Các cơ quan ban ngành, nhà khoa học và doanh nghiệp hãy chung tay hành động ngay hôm nay để gìn giữ, phát huy nguồn vốn tri thức bản địa vô giá này vào sự nghiệp phát triển bền vững của vùng đất xứ Lạng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Tri thức bản địa được coi là hệ thống kiến thức của các dân tộc bản địa hoặc của một cộng đồng dân tộc tồn tại và phát triển trong từng hoàn cảnh cụ thể với sự đóng góp của mỗi thành viên trong cộng đồng ở một vùng địa lí. Tri thức bản địa còn gọi là kiến thức truyền thống, là những kiến thức dân gian dựa trên kinh nghiệm đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn, được truyền miệng từ đời này sang đời khác và hiếm khi được ghi chép lại. Lạng Sơn là một tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc, có đông dân tộc thiểu số sinh sống, chiếm 84,74% tổng số dân của tỉnh.

Người Nùng có số dân cư đông nhất Lạng Sơn, chiếm 43,9%. Tiếp đó là người Tày với 35,3%, người Kinh chiếm 15,3%, tập trung ở các thị xã, thị trấn; người Dao chiếm 3,5%, dân tộc Hoa, Sán Chay, Mông và các dân tộc khác chiếm khoảng 1,4%. Từ khi định cư ở tỉnh Lạng Sơn cho tới nay, dân tộc Nùng vẫn âm thầm lặng lẽ hòa đồng với thế giới tự nhiên, với triết lí dân gian của riêng mình, họ mày mò tìm kiếm những cách thức riêng để thích ứng với môi trường sống và đúc rút ra những kinh nghiệm tạo nên định hướng cho các hoạt động sản xuất cũng như sinh hoạt hàng ngày. Kiến thức truyền thống trên cơ sở đó đã hình thành những tri thức bản địa trong việc lựa chọn đất đai, địa hình canh tác và hệ thống cây trồng để phát triển sản xuất nông - lâm nghiệp, trong vấn đề quản lí tài nguyên thiên nhiên, trong việc phòng và chữa bệnh… Cho tới nay, người Nùng và các dân tộc thiểu số khác ở Lạng Sơn đã tích lũy được một hệ thống kiến thức bản địa rất phong phú, tuy nhiên trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, cho nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan mà một số kiến thức bản địa đã bị mai một.

Từ những lí do trên tôi chọn đề tài “Tri thức bản địa của dân tộc Nùng trong hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn”. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Trên thế giới Trên thế giới tầm quan trọng của tri thức bản địa trong mọi lĩnh vực của cuộc sống ngày càng được nhiều người quan tâm nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn. Đã có rất nhiều Chương trình, tổ chức trên thế giới nghiên cứu về tri thức bản địa trên thế giới như: Trung tâm Nghiên cứu Bản địa Thế giới (Center for World Indigenous Studies); Chương trình Tri thức Bản địa của Ngân hàng thế giới (World Bank Indigenous knowledge Programme); Trung tâm nghiên cứu bản địa thế giới CIRAN (Center for World Indigenous Studies CIRAN) nhà nghiên cứu với những công trình nổi tiếng phải kể đến như: Mcelwee Palema (2010.

Việt Nam có tri thức bản địa không?, tr.1 - 27, in trong: Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam: Những các tiếp cận nhân học, Nxb. Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh); John Ambler (1996. "Kinh nghiệm nghiên cứu phát triển miền núi: Một số nét khái quát từ châu Á", Báo cáo tại hội thảo khoa học: Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường vùng Bình - Trị - Thiên, Huế, 25 - 29/3); Louise Grenier (Working with Indigenous Knowledge: A Guide for Researchers_Làm việc với kiến thức bản địa: Hướng dẫn cho các nhà nghiên cứu). Ở Việt Nam và tỉnh Lạng Sơn Ở Việt Nam, một trong những nhà khoa học có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa của các dân tộc thiểu số như GS.TS Ngô Đức Thịnh.

Giáo sư bắt đầu công tác dân tộc học và nghiên cứu văn hóa cách đây 40 năm và đến nay đã công bố nhiều chương trình như: “Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam” (1993, 2004); “Trang phục cổ truyền các dân tộc Việt Nam” (1994, 2000); “Tìm hiểu luật tục các dân tộc Việt Nam” (2004); “Văn hóa, văn hóa tộc người và văn hóa Việt Nam” (2006). Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học trong lĩnh vực dân tộc học cũng giành nhiều thời gian và công sức để nghiên cứu về lịch sử - văn hóa các dân tộc thiểu số ở nước ta. Đáng chú ý là các công 2 trình: “Các dân tộc ít người ở Việt Nam (Các tỉnh phía Bắc)” (NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1978) của các tác giả thuộc Viện Dân tộc học; “Về khái niệm “dân tộc” của Mác và Ăngghen và sự hình thành dân tộc Việt Nam” của Hà Văn Tấn (1980), “Quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam” của Phan Huy Lê (1982), “Sổ tay các dân tộc ở Việt Nam” của các tác giả (1983), “Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía Bắc Việt Nam” của các tác giả Nguyễn Chí Huyên, Hoàng Hoa Toàn, Lương Văn Bảo (2000), “Các dân tộc ít người ở Việt Nam (dẫn liệu nhân chủng học)” (1993), “Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam” của Đặng Nghiêm Vạn (2003). Các công trình này đã cho thấy những nét khái quát nhất về Nguồn gốc lịch sử, nhóm ngôn ngữ, đặc điểm kinh tế văn hóa của các dân tộc thiểu số trong đó có dân tộc Nùng.

Việt Nam hiện nay vấn đề nghiên cứu kiến thức bản địa đã là vấn đề đang được các nhà khoa học Việt Nam quan tâm và nghiên cứu rất nhiều đối với đủ các lĩnh vực nhiều trung tâm nghiên cứu đã ra đời, ngoài ra còn nhiều bài viết, báo cáo các tài liệu nghiên cứu về nhiều góc độ của tri thức bản địa như : “Kiến thức bản địa của đồng bào vùng cao trong nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên” của Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc chủ biên năm 1998, “Tri thức địa phương về quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của các dân tộc ở các tỉnh miền núi phía Bắc” của Phạm Quang Hoan (tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam số 3 trang 36, năm 2005), „Thế giới quan bản địa” của Ngô Đức Thịnh (Tạp chí văn hóa dân gian, số 3, trang 3), … Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũng có rất nhiều nha nghiên cứu về người Dao, trong đó phải kể đến “Cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên” (Trường hợp vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ) H- Văn hoá dân tộc, 2010. “Các dân tộc Mông, Dao: Góc nhìn đa chiều từ Địa lý - Dân tộc học - Lịch sử - Sinh thái nhân văn miền núi phía Bắc”. Hà Thị Thu Thuỷ, Dương Quỳnh Phương, Vũ Như Vân. H- Văn hoá thông tin, 2012.

“Tri thức dân gian của dân tộc Dao 3 tỉnh Thái Nguyên” _ Hà Thị Thu Thuỷ, Dương Quỳnh Phương. H- Văn hoá thông tin, 2012. “Văn hoá của các dân tộc: Tiếp biến trong sự tương tác không gian lãnh thổ giữa các dân tộc vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ Việt Nam” _ Dương Quỳnh Phương, Vũ Như Vân. H- Văn hoá thông tin, 2014.

Về các công trình nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, đến nay có một số công trình như: “Bản làng của người Nùng ở huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn (1986 - 2013)” Luận văn thạc sĩ nhân văn Đặng Thị Hoài Thu, “Vài nét về văn hóa và địa danh văn hóa Lạng sơn” của tác giả Hoàng Văn Páo (2012),… Riêng về góc độ kiến thức bản địa của dân tộc Nùng trong sản xuất nông - lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn thì hiện nay chưa có công trình nào. Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn, phạm vi 3. Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở lý luận và thực tiễn về tri thức bản địa nói chung, của cộng đồng dân tộc thiểu số nói riêng, đề tài nghiên cứu tri thức bản địa của dân tộc Nùng trong hoạt động sản xuất Nông lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn, qua đó đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả tri thức bản địa, nhằm nâng cao đời sống người dân, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan cơ sở lí luận về dân tộc, tộc người và tri thức bản địa của các tộc người.

- Tổng quan về tỉnh Lạng Sơn. - Khái quát về cấu trúc cộng đồng, bản sắc văn hóa của của người Nùng ở tỉnh Lạng Sơn. - Phân tích những tri thức bản địa trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp của của người Nùng ở tỉnh Lạng Sơn. - Đề xuất các giải pháp nhằm phát huy tính tích cực của tri thức bản địa trong sản xuất nông, lâm nghiệp của người Nùng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người dân và định hướng sự phát triển bền vững cho người dân nói riêng nơi đây và khu vực miền núi nói chung.

Giới hạn và phạm vi nghiên cứu - Về không gian đề tài nghiên cứu tại địa bàn tỉnh Lạng Sơn, trong đó tập trung nghiên cứu điểm tại huyện Binh Gia. Lí do lựa chọn nghiên cứu điểm tại huyện Bình Gia: Đây là huyện tập trung nhiều người dân tộc Nùng của Huyện Lạng Sơn; Trong cơ cấu thành phần các dân tộc ở huyện Bình Gia, dân tộc Nùng chiếm Nùng 59,81%. - Về thời gian nghiên cứu: Tiến hành thực địa, nghiên cứu thực tế từ tháng 8 năm 2019 đến tháng 9 năm 2020. - Về nội dung: tập trung nghiên cứu về cộng đồng dân tộc Nùng, hoạt động kinh tế của dân tộc Nùng và tri thức bản địa của dân tộc Nùng ở các khía cạnh: Trồng trọt, chăn nuôi, bảo vệ và phát triển rừng.

Quan điểm, phƣơng pháp nghiên cứu 4. Quan điểm nghiên cứu  Quan điểm tổng hợp lãnh thổ + Việc nghiên cứu tri thức bản địa của người Nùng trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp ở tỉnh Lạng Sơn không thể tách rời khỏi các vấn đề nghiên cứu về tri thức bản địa của các tộc người khác trên đất nước, đặc biệt là các đồng bào thiểu số ở vùng trung du và miền núi phía Bắc, nhất là tại một số tỉnh có đông người Nùng sinh sống như Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Quảng Ninh, Cao Bằng. + Nghiên cứu tri thức bản địa của người Nùng trong sản xuất nông, lâm nghiệp cần phải xem xét tác động tổng hợp của các yếu tố vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội, bên cạnh đó là đề cập đến sự tác động trở lại của tri thức bản địa trong sản xuất nông, lâm nghiệp của người Nùng đối với các nhân tố này để vấn đề nghiên cứu được xem xét một cách toàn diện và khách quan.