Nghiên cứu: Đặc điểm trầm cảm ở bệnh nhân điều trị tăng huyết áp

Khám phá mối liên quan giữa trầm cảm và tăng huyết áp. Nghiên cứu phân tích các đặc điểm, triệu chứng và yếu tố nguy cơ ở bệnh nhân cao huyết áp.

• Tác giả: Lê Tiến Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Hồng Thái
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Đặc điểm trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn Bác sĩ Chuyên khoa II
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Mối liên hệ giữa tăng huyết áp và trầm cảm

Tăng huyết áp và trầm cảm là hai bệnh lý phổ biến có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ phát triển trầm cảm cao hơn người bình thường. Theo các tài liệu y học, khoảng 30-50% bệnh nhân tăng huyết áp gặp phải các triệu chứng trầm cảm ở mức độ khác nhau. Sự kết hợp của hai bệnh này làm phức tạp tình trạng sức khỏe và giảm hiệu quả điều trị. Rối loạn trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp có thể làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, tăng tỷ lệ nhập viện và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống. Hiểu rõ mối liên hệ này giúp các chuyên gia y tế cải thiện chiến lược chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân.

1.1. Sự phổ biến của trầm cảm trong dân số tăng huyết áp

Tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp cao hơn đáng kể so với dân số chung. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ phát triển rối loạn trầm cảm gấp 1,5-2 lần. Yếu tố này đặc biệt quan trọng ở những bệnh nhân có tăng huyết áp kéo dài hoặc không được kiểm soát tốt. Sự kết hợp này làm tăng gánh nặng bệnh tật và chi phí điều trị y tế.

1.2. Cơ chế bệnh lý liên quan

Cơ chế kết nối giữa tăng huyết áp và trầm cảm liên quan đến các thay đổi hóa học não bộ, đặc biệt là serotonin và norepinephrine. Tăng huyết áp kéo dài gây viêm mạn tính, stress oxy hóa và tổn thương các mạch máu não. Những yếu tố này có thể dẫn đến suy giảm chức năng nhận thức và rối loạn tâm thần như trầm cảm.

II. Các nguyên nhân chính gây trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp

Trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp có nhiều nguyên nhân phức tạp. Các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội đều có vai trò quan trọng. Tăng huyết áp mạn tính gây tổn thương mạch máu não, ảnh hưởng đến các hệ thống neurotransmitter điều chỉnh cảm xúc. Ngoài ra, các biến chứng tim mạch như bệnh tim, đột quỵ làm tăng lo âu và trầm cảm. Căng thẳng từ việc quản lý bệnh mạn tính, tác dụng phụ của thuốc và thay đổi lối sống cũng góp phần gây ra rối loạn trầm cảm. Yếu tố tuổi tác, giới tính nữ và tiền sử gia đình trầm cảm là những yếu tố nguy cơ quan trọng khác.

2.1. Nguyên nhân sinh học và hóa học não

Tăng huyết áp gây rối loạn cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine và norepinephrine. Tổn thương mạch máu não từ tăng huyết áp dẫn đến giảm lưu lượng máu não, tăng stress oxy hóa và viêm. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến các vùng não điều khiển cảm xúc và tâm trạng.

2.2. Nguyên nhân tâm lý và xã hội

Bệnh nhân tăng huyết áp phải đối mặt với căng thẳng tâm lý từ chẩn đoán bệnh mạn tính, lo âu về biến chứng, hạn chế chế độ ăn và lối sống. Tác dụng phụ của các loại thuốc hạ huyết áp cũng có thể gây trầm cảm. Sự cô lập xã hội, mất quyền tự chủ và sự phụ thuộc vào điều trị y tế làm tăng rối loạn trầm cảm.

III. Các dấu hiệu và triệu chứng trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp

Các dấu hiệu của trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp đa dạng và thường bị chẩn đoán muộn. Rối loạn trầm cảm biểu hiện qua cảm xúc buồn bã kéo dài, mất quan tâm đến các hoạt động yêu thích, giảm năng lượng và mệt mỏi. Bệnh nhân có thể gặp mất ngủ hoặc ngủ quá mức, thay đổi cảm thực, suy giảm khả năng tập trung và tự tin. Ngoài ra, trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp thường kèm theo các triệu chứng thể xác như đau đầu, đau cơ, rối loạn tiêu hóa. Theo thang điểm Beck, các mức độ trầm cảm được phân loại từ nhẹ đến nặng. Nhận biết sớm các dấu hiệu này giúp can thiệp kịp thời và cải thiện kết quả điều trị.

3.1. Triệu chứng tâm thần và tâm trạng

Bệnh nhân trầm cảm kèm tăng huyết áp thường biểu hiện cảm xúc buồn bã, tuyệt vọng, lo âu và khó khăn trong ra quyết định. Mất hứng thú với các hoạt động trước đây yêu thích là dấu hiệu điển hình. Rối loạn trầm cảm gây khó khăn trong giao tiếp xã hội, rút lui khỏi gia đình và bạn bè.

3.2. Triệu chứng thể xác và hành vi

Trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm theo mệt mỏi, giảm năng lượng, mất ngủ hoặc ngủ quá mức. Bệnh nhân có thể gặp thay đổi cảm thực, tăng hoặc giảm cân, và các triệu chứng thể xác khác. Suy giảm khả năng tập trung, trí nhớ kém và tính tự sát là những biểu hiện nghiêm trọng cần chú ý.

IV. Phương pháp chẩn đoán và điều trị trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp

Chẩn đoán trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp đòi hỏi đánh giá toàn diện bằng các công cụ chuẩn hóa. Thang điểm Beck (BDI) là công cụ phổ biến để đánh giá mức độ rối loạn trầm cảm. Chẩn đoán theo tiêu chuẩn DSM-5 và ICD-10 giúp xác định trầm cảm chính thức. Bệnh nhân cần được đánh giá toàn diện về yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội. Điều trị trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp bao gồm hỗ trợ tâm lý, thay đổi lối sống và thuốc chống trầm cảm. Lựa chọn thuốc cần cẩn thận để tránh tương tác với thuốc hạ huyết áp. Sự phối hợp giữa các chuyên khoa tim mạch, tâm thần và chăm sóc sức khỏe tâm lý là chìa khóa thành công.

4.1. Công cụ chẩn đoán và đánh giá

Thang điểm Beck là tiêu chuẩn vàng để đánh giá trầm cảm. Tiêu chuẩn DSM-5 và ICD-10 được sử dụng để chẩn đoán chính thức rối loạn trầm cảm. Đánh giá lâm sàng bao gồm phỏng vấn chi tiết, kiểm tra trạng thái tâm thần và xét nghiệm các yếu tố sinh hóa liên quan.

4.2. Chiến lược điều trị toàn diện

Điều trị trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp kết hợp thuốc chống trầm cảm, tâm lý trị liệu và thay đổi lối sống. Lựa chọn thuốc phải xem xét tương tác với thuốc hạ huyết áp. Hỗ trợ tâm lý, hoạt động thể chất đều đều và quản lý căng thẳng giúp cải thiện kết quả lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tăng huyết áp được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng”. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2021, ước tính khoảng 1,13 tỷ người trên thế giới bị tăng huyết áp, trong số đó hầu hết (2/3) là ở các nước có thu nhập thấp và trung bình [81]. Trong những năm gần đây, dù tích cực trong việc phòng chống và điều trị tăng huyết áp (THA) nhưng tỷ lệ tăng huyết áp vẫn có xu hướng tăng lên. Số người trưởng thành bị tăng huyết áp tăng từ 594 triệu người năm 1975 lên 1,13 tỷ người vào năm 2015, với sự gia tăng chủ yếu ở các nước có thu nhập thấp và trung bình.

Sự gia tăng này chủ yếu là do gia tăng các yếu tố nguy cơ tăng huyết áp trong các nhóm dân số nghiên cứu [80]. Ngoài các yếu tố nguy cơ như thuốc lá, rượu, thừa cân hoặc béo phì…trầm cảm gần đây cũng là một yếu tố được lưu tâm do có quan hệ chặt chẽ với THA. Trầm cảm là một rối loạn tâm thần phổ biến, là một bệnh lý đang có xu hướng gia tăng nhanh ở nhiều nước trên thế giới. Trong khi hiện nay, đây lại là một nguyên nhân góp phần đáng kể vời gánh nặng bệnh tật toàn cầu.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới năm 2017, số người mắc bệnh rối loạn trầm cảm đã tăng 18,4% trong khoảng thời gian từ năm 2005 đến năm 2015. Tỷ lệ rối loạn trầm cảm trên thế giới 2015 là 4,4% và ước tính có khoảng 322 triệu người bị rối loạn trầm cảm, tỷ lệ trầm cảm ở nữ (5,1%) cao hơn nam (3,6%) [27], [68]. Nghiên cứu của Trần Quỳnh Anh cho thấy tỷ lệ rối loạn trầm cảm ở độ tuổi 21-25 là cao nhất [1]. Cũng có những nghiên cứu về trầm cảm ở người trẻ cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở nhóm này tương đối cao: 16,4% sinh viên biểu hiện stress, 29,8% sinh viên biểu hiện lo âu và 38,8% sinh viên có biểu hiện trầm cảm.

Theo Nguyễn Thanh Trúc (2020) nghiên cứu trên các sinh viên ngành Dược năm cuối tại Đồng Nai [22]. Theo La Đức Cương (2019), tỷ lệ triệu chứng buồn, trống rỗng ở bệnh nhân trầm cảm tương đối cao từ 86 - 90% [3]. Bệnh trầm cảm đặc trưng bởi tâm trạng giảm sút kéo dài kèm theo mất hứng 2 thú trong sinh hoạt, mệt mỏi và tự đánh giá thấp bản thân. Nó có liên quan đến giảm chất lượng cuộc sống, gánh nặng bệnh tật và tử vong, đặc biệt trên đối tượng bệnh nhân tim mạch [50].

Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy trầm cảm và tăng huyết áp có quan hệ chặt chẽ với nhau [38]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp là rất cao và ít được phát hiện. Stanetic và cộng sự (2017) ghi nhận tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp là 46% [77], trong đó theo nghiên cứu của Ashok và cộng sự (2019) tỷ lệ này là 41% [33], [52]. Các kết quả cho thấy tầm quan trọng của các bác sĩ trong việc xác định, phát hiện sớm trầm cảm, và điều trị kịp thời cho bệnh nhân.

Các vấn đề nghiên cứu nhằm khảo sát tỷ lệ, các biểu hiện lâm sàng của rối loạn trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp chưa được quan tâm nhiều, đặc biệt ở các bệnh viện khu vực miền núi phía Bắc. Tại bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, sau nhiều năm hoạt động đã quản lý theo dõi điều trị có kiểm soát trên 3000 bệnh nhân tăng huyết áp. Đại đa số bệnh nhân được kiểm soát tốt chỉ số huyết áp, ngăn ngừa biến chứng, chất lượng cuộc sống được cải thiện, tiếp tục tham gia học tập và lao động công tác, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào đánh giá thực trạng bệnh lý trầm cảm trên những bệnh nhân này. Do vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện một khảo sát có thể hỗ trợ trong công tác đánh giá khía cạnh tâm thần trong bệnh lý tăng huyết áp, cũng như đưa ra hướng điều trị thích hợp hơn cho bệnh nhân, góp phần vào công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng tại nước ta là cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Nghiên cứu “Đặc điểm trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị tại bệnh viện Trung Ương Thái Nguyên” được thực hiện với các mục tiêu: 1. Mô tả đặc điểm lâm sàng của rối loạn trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp. Phân tích một số yếu tố liên quan đến rối loạn trầm cảm ở bệnh nhân tăng huyết áp. 3 Chƣơng 1 TỒNG QUAN 1.

Tăng huyết áp Khái niệm và tỷ lệ mắc Từ năm 2000, các báo cáo quốc gia đã chỉ ra rằng tỷ lệ tăng huyết áp đang gia tăng ở các nước thu nhập thấp và trung bình, trong khi đó là ổn định hoặc giảm ở các nước thu nhập cao và THA là một thách thức quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới [79]. Tăng huyết áp được định nghĩa khi huyết áp tâm thu tại phòng khám ≥140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg, tương đương với huyết áp lưu động 24 giờ trung bình ≥ 130/80 mmHg hoặc huyết áp tại nhà trung bình ≥ 135/85 mmHg [79]. Định nghĩa và phân loại tăng huyết áp không có khác biệt nhiều giữa VNHA/VSH 2018, ESC/ESH 2013,2018 [12]. Trước sự gia tăng và tác động to lớn của THA, WHO (2013) đã có báo cáo toàn cầu về tăng huyết áp: “kẻ sát nhân thầm lặng, cuộc khủng hoảng sức khoẻ cộng đồng toàn cầu”.

Vào đầu thế kỷ 21, THA là một vấn đề y tế công cộng toàn cầu. Theo đó, người lớn trên thế giới có tỷ lệ THA là 28,5% (27,3 - 29,7%) ở các nước thu nhập cao và 31,5% (30,2 - 32,9%) ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Từ năm 2000 đến 2010, tỷ lệ THA chuẩn hóa theo tuổi đã giảm 2,6% ở các nước có thu nhập cao nhưng tăng 7,7% ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Trong cùng thời kỳ, tỷ lệ nhận thức (58,2% so với 67,0%), điều trị (44,5% so với 55,6%), và kiểm soát (17,9% so với 28,4%) tăng đáng kể ở các nước thu nhập cao, trong khi nhận thức (32,3% so với 37,9%) và điều trị (24,9% so với 29,0%) tăng ít hơn, và kiểm soát (8,4% so với 7,7%) thậm chí giảm nhẹ ở các nước thu nhập thấp và trung bình [67].

Phân loại tăng huyết áp Có nhiều cách phân loại nhưng cho đến nay, cách phân loại của WHO/ISH (2003) được sử dụng rộng rãi do tính thực tiễn và ứng dụng của nó. Định nghĩa và phân độ THA theo mức huyết áp đo tại phòng khám (mmHg) [67] HA tâm thu HA tâm trƣơng Tối ưu < 120 Và < 80 Bình thường ** 120 - 129 Và/hoặc 80 - 84 Bình thường cao *** 130 - 139 Và/hoặc 85 - 89 THA độ 1 140 - 159 Và/hoặc 90 - 99 THA độ 2 160 - 179 Và/hoặc 100 - 109 THA độ 3 ≥ 180 Và/hoặc ≥ 110 THA Tâm thu đơn độc ≥ 140 Và < 90 * Nếu HA không cùng mức để phân loại thì chọn mức HA tâm thu hay tâm trương cao nhất. THA tâm thu đơn độc xếp loại theo mức HATT * Tiền tăng huyết áp khi HATT > 120 - 139 mmHg và HATTr > 80 - 89 mmHg. Chẩn đoán tăng huyết áp [12] Dựa vào đo HA chính xác bằng đo HA tại phòng khám và HA ngoài phòng khám (HA tại nhà, HA liên tục), khai thác tiền sử cá nhân và tiền sử gia đình, khám thực thể và các xét nghiệm cận lâm sàng nhằm xác định 5 nguyên nhân THA thứ phát hay THA tiên phát, đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch, tổn thương cơ quan đích, và bệnh cảnh lâm sàng đi kèm để phân tầng nguy cơ.

Trong chẩn đoán THA để bảo đảm tính chính xác, VNHA/VSH đã đưa ra một sơ đồ chẩn đoán cụ thể với 3 bước nhằm xác định cơn THA, THA áo choàng trắng, THA thật sự với sự chú ý khuyến khích đo HA ngoài phòng khám Chẩn đoán xác định THA lần đầu cần khám chuyên khoa tim mạch hay tại bệnh viện để xác định chính xác các tổn thương cơ quan đích, các yếu tố nguy cơ tim mạch đi kèm, các bệnh đồng mắc để phân tầng nguy cơ và có hướng điều trị thích đáng.1: Sơ đồ khám đo chẩn đoán THA [12] 6 * Cơn THA gồm cấp cứu & khẩn cấp Thời gian sàng lọc THA cần sàng lọc chặt chẽ hơn, người có HA tối ưu <120/80mmHg cần kiểm tra định kỳ mỗi 3 năm và HA bình thường (120-129/80-84mmHg) mỗi 2 năm chứ không như ESC/ESH mỗi 5 năm và mỗi 3 năm.2: Sàng lọc chẩn đoán tăng huyết áp Hội Tim Mạch/ Tăng Huyết Áp Việt Nam Vẫn khẳng định phân tầng nguy cơ tim mạch là một bước quan trọng trong chiến lược chẩn đoán và điều trị THA, ngoài ra có thể áp dụng các thang điểm SCORE hay thang điểm đánh giá nguy cơ bệnh tim mạch do xơ vữa của Hoa Kỳ để xếp vào loại nguy cơ cao hay rất cao [12]. Cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp * Tăng huyết áp nguyên phát [5] THA nguyên phát chiếm 95% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp, cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp nguyên phát chưa rõ ràng, người ta cho rằng một số yếu tố sau có thể gây tăng huyết áp nguyên phát: - Tăng hoạt động thần kinh giao cảm: Khi hệ thần kinh giao cảm bị tăng hoạt động sẽ làm tăng hoạt động của tim, dẫn đến tăng cung lượng tim. 7 Mặt khác toàn bộ hệ thống động mạch ngoại vi và động mạch thận bị co thắt, làm tăng sức cản ngoại vi dẫn đến hậu quả là tăng huyết áp động mạch. - Vai trò của hệ Renin - Angiotensin - Aldosteron (RAA): Renin là một enzyme được các tế bào cạnh cầu thận và một số tổ chức khác tiết ra khi có các yếu tố kích thích.

Các tế bào cơ trơn trên thành mao động mạch đến của tiểu cầu thận chịu trách nhiệm nhận cảm áp lực của động mạch tiểu cầu thận, kích thích các tế bào cạnh tiểu cầu thận tiết ra renin để điều hòa huyết áp, duy trì áp lực lọc của ở tiểu cầu thận. - Vai trò của natri trong cơ chế bệnh sinh tăng huyết áp: + Theo Tubian (1954): Lượng natri và nước trong vách động mạch cao hơn một cách rõ rệt ở những người và súc vật có tăng huyết áp. + Theo Braunwald (1954): Vai trò của natri trong cơ chế bệnh sinh của THA tiên phát thực hiện ở hai vị trí: Stress (tác nhân gây bệnh): ở những người ăn nhiều natri (do thói quen trong gia đình) khả năng lọc của thận tăng cũng tăng tái hấp thu nước, làm tăng thể tích máu.