Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, phạm vi, mối quan hệ và nghĩa về trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự 1. Khái niệm trách nhiệm dân sự Trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản được áp dụng đối với người vi phạm pháp luật dân sự nhằm bù đắp về tổn thất vật chất, tinh thần cho người bị thiệt hại. Dựa vào căn cứ làm phát sinh nghĩa vụ mà các bên đã vi phạm, TNDS được phân chia thành trách nhiệm ngoài hợp đồng và trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ từ những cam kết, thỏa thuận.
Nếu nghĩa vụ được tạo lập do các bên cam kết, thỏa thuận mà người có nghĩa vụ vi phạm thì trách nhiệm đó được coi là trách nhiệm theo hợp đồng. Nếu nghĩa vụ được quy định bởi các quy định của pháp luật nói chung mà người có nghĩa vụ vi phạm thì trách nhiệm đó được coi là trách nhiệm ngoài hợp đồng. Trách nhiệm dân sự bao gồm buộc xin lỗi, cải chính công khai, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự, buộc bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm [55]. Trong Bộ luật Dân sự không đưa ra định nghĩa về TNDS nhưng về mặt khoa học pháp lý có thể hiểu TNDS là hậu quả bất lợi mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng đối với người có hành vi vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm nghĩa vụ nói riêng [29].
Trách nhiệm dân sự là một dạng trách nhiệm pháp lý, phát sinh do vi phạm nghĩa vụ dân sự. Người chịu TNDS nếu không thực hiện đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đó thì phải chịu trách nhiệm đối với người bị hại và trước pháp luật. TNDS là trách nhiệm bồi thường về vật chất và tinh 6 thần. Trong đó, trách nhiệm bồi thường về vật chất và tinh thần là trách nhiệm bồi thường những tổn thất vật chất thực tế, tính được thành tiền do bên vi phạm nghĩa vụ dân sự gây ra bao gồm tổn thất về tài sản, chi phí ngăn chặn thiệt hại, thu nhập thực tế bị giảm sút.
Người thiệt hại về tinh thần đối với người khác do xâm phạm đến tính mạng sức khỏe, danh dự, uy tín của người khác thì ngoài việc chấm dứt hành vi vi phạm còn phải bồi thường một khoản tiền cho người bị hại. Trách nhiệm dân sự có những đặc điểm sau: 1) Là một biện pháp cưỡng chế của pháp luật được thể hiện dưới dạng trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ dân sự và trách nhiệm bồi thường thiệt hại nhằm đảm bảo quyền lợi cho bên bị hại; 2) Cùng với các biện pháp cưỡng chế thi hành nghĩa vụ dân sự, TNDS sẽ đem lại cho người thực hiện nghĩa vụ dân sự những hậu quả bất lợi; 3) TNDS do các cơ quan có thẩm quyền của nhà nước thực thi theo trình tự và thủ tục nhất định đối với những người có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho người khác. Các yếu tố làm phát sinh TNDS gồm: 1) Có thiệt hại thực tế của bên bị hại; 2) Có lỗi của người gây ra thiệt hại; 3) Có mối quan hệ nhân quả giữa lỗi và thiệt hại thực tế. TNDS bao gồm TNDS trong hợp đồng và ngoài hợp đồng.
Bên cạnh một số điểm chung, TNDS trong hợp đồng và ngoài hợp đồng còn có những điểm riêng. Nếu như TNDS theo hợp đồng phát sinh trên các cơ sở những thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng thì TNDS ngoài hợp đồng là các loại TNDS phát sinh bên ngoài, không phụ thuộc vào hợp đồng, việc phát sinh TNDS thường là bất ngờ và không ai có thể lường trước được. Căn cứ để xác định TNDS ngoài hợp đồng là hành vi vi phạm những quy định pháp luật do Nhà nước ban hành dẫn đến thiệt hại, vì vậy đó có thể là hành vi vi phạm những quy định pháp luật hình sự, hành chính. Đối với TNDS ngoài hợp đồng thì về nguyên tắc bên gây thiệt hại phải bồi thường toàn bộ và kịp thời, cả thiệt hại trực tiếp và thiệt hại gián tiếp.
Khái niệm, đặc điểm về trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự Trong VAHS, hành vi phạm tội xảy ra không chỉ xâm hại đến những quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ mà còn xâm hại đến các quan hệ dân sự, nên có hai loại trách nhiệm được đặt ra khi giải quyết VAHS, đó là: TNHS và TNDS. Có nghĩa là, khi giải quyết VAHS mà tội phạm xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản. của cá nhân, tổ chức thì ngoài việc điều tra, truy tố, xét xử về hình sự, áp dụng, thi hành hình phạt đối với người phạm tội, các cơ quan tiến hành tố tụng còn phải chứng minh và giải quyết phần TNDS trong vụ án một cách chính xác, khách quan, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Đây là vấn đề phức tạp trong lý luận và thực tiễn hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau.
Ý kiến cho rằng, "trách nhiệm dân sự" trong VAHS chỉ bao gồm những khoản tiền hoặc tài sản có liên quan đến việc trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại được quy định tại Điều 48 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hay nói cách khác là "trách nhiệm dân sự" trong VAHS chỉ trong phạm vi "trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" theo tinh thần và nội dung Chương XX BLDS năm 2015. Trong khi đó, tác giả Dương Văn Thắng cho rằng, vấn đề bồi thường thiệt hại trong VAHS không phải là vấn đề dân sự thuần túy, mà vấn đề này có ảnh hưởng đến mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, thủ tục tố tụng về bồi thường trong trường hợp này cũng có những đặc điểm riêng. Do vậy, vấn đề bồi thường phải được quy định trong BLHS làm căn cứ cho việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS [28]. Tác giả Đinh Văn Quế lại cho rằng, "dân sự" trong VAHS chỉ bao gồm những khoản tiền hoặc tài sản có liên quan đến việc trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại quy định tại Điều 42 BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), hay nói cách khác là "dân sự" trong VAHS chỉ trong phạm vi "trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" theo quy định tại Chương V BLDS năm 1995 (nay là Chương XX BLDS năm 2015) 8 [14].
Đó là những quan hệ bồi thường thiệt hại phát sinh do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của tổ chức, cá nhân bị tội phạm xâm hại. Về vấn đề này, quan điểm của Tòa án nhân dân tối cao thể hiện trong Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 về việc giải quyết vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong VAHS, thì phần dân sự trong VAHS chỉ bao gồm việc đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt, đòi bồi thường giá trị tài sản do bị can, bị cáo chiếm đoạt nhưng bị mất, hoặc bị hủy hoại, buộc phải sửa chữa tài sản bị hư hỏng, đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt; đòi bồi thường thiệt hại về vật chất và tinh thần do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Nói cách khác, vấn đề dân sự trong VAHS chỉ được xác định trong phạm vi “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng”. Như vậy, TNDS trong VAHS được thể hiện bằng một quy định của Điều 30 BLTTHS năm 2015 thông qua khái niệm "vấn đề dân sự trong vụ án hình sự".
Đây là một khái niệm rộng và khó xác định nội hàm. Vì Điều 30 BLTTHS năm 2015 không xác định rõ giải quyết "vấn đề dân sự" là giải quyết những nội dung gì? Điều 30 BLTTHS có đoạn quy định: ". Trường hợp VAHS phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết VAHS thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự" [16]. Do đó có thể hiểu "vấn đề dân sự" trong VAHS gồm không chỉ là bồi thường mà cả bồi hoàn.
Theo tinh thần của Điều 30 BLTTHS thì "vấn đề dân sự" có thể được giải quyết cùng VAHS và cũng có thể giải quyết riêng theo thủ tục tố tụng dân sự. Về vấn đề này, tác giả Đinh Văn Quế cho rằng, "dân sự" trong VAHS không phải là tất cả những gì có liên quan đến tiền hoặc tài sản mà Tòa án xét xử và quyết định, vì trong quá trình giải quyết vụ án, các cơ quan tiến hành tố tụng còn áp dụng một số biện pháp tư pháp có liên quan đến tiền 9 hoặc tài sản như: tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; tịch thu vật thuộc loại nhà nước cấm lưu hành; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền của người khác mà người phạm tội đã sử dụng vào việc thực hiện tội phạm. Các quyết định này tuy có liên quan đến tài sản nhưng không phải là quan hệ dân sự giữa những người tham gia tố tụng trong VAHS và được giải quyết theo luật hình sự và tố tụng hình sự [14]. Vì vậy, "vấn đề dân sự" không thể được quy định trong BLHS và không thể là căn cứ để giải quyết vấn đề về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra, mà nó phải được quy định trong BLDS, bởi lẽ nó là "vấn đề dân sự" chứ không phải là "vấn đề hình sự", mặc dù nó có quan hệ nhất định đến VAHS.
Tuy nhiên không phải tất cả những quy định của Chương XX BLDS năm 2015 về trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng đều là "vấn đề dân sự" trong VAHS. Chỉ có những thiệt hại nào do tội phạm gây ra và trách nhiệm bồi thường thiệt hại đó mới là "vấn đề dân sự" trong VAHS hay nói một cách chính xác hơn đây là việc kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra. Căn cứ để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm các yếu tố: Có tội phạm xảy ra, có thiệt hại, có quan hệ nhân quả giữa tội phạm và thiệt hại. Từ những phân tích trên, học viên đưa ra khái niệm TNDS trong VAHS như sau: TNDS trong VAHS là việc bồi thường những thiệt hại do tội phạm gây ra.
