Chương 1 LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự 1.1 Khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Pháp luật về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự do chƣa có quy định chặt chẽ nên quá trình giải quyết những vụ án hình sự có liên quan đến vấn đề dân sự không tránh khỏi thiếu sót. Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, trƣớc khi pháp điển hóa vấn đề này trong BLTTHS, việc giải quyết vấn đề dân sự trong vấn hình sự không thống nhất, mỗi nơi thực hiện một cách. Mặt khác, trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự mà tội phạm xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản. của cá nhân, tổ chức thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải giải quyết các vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự của bị can trong việc bồi thƣờng thiệt hại về vật chất và tinh thần cho cá nhân, tổ chức bị thiệt hại [47, tr.
Theo pháp luật TTHS Việt Nam thì, việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự đƣợc tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trƣờng hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thƣờng thiệt hại, bồi hoàn mà chƣa có điều kiện chứng minh và không ảnh hƣởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự [19, Đ. Dựa vào quy định trên, chúng ta cần tìm hiểu khái niệm vấn đề dân sự trong vụ án hình sự và khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là gì vì thực tế hiện nay cho thấy cách hiểu khái niệm này có nhiều nhận thức quan điểm khác nhau. Trƣớc hết là tìm hiểu quan điểm về khái niệm vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.
Theo tác giả Đinh Văn Quế thì vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ bao gồm những khoản tiền hoặc tài sản có liên quan đến trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thƣờng thiệt hại quy định tại Điều 42 BLHS năm 1999 (nay là Điều 46 BLHS năm 2015) hay nói cách khác là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ trong phạm vi 7 “trách nhiệm bồi thƣờng ngoài hợp đồng” theo quy định tại chƣơng V BLDS 1995 (nay là chƣơng XX BLDS 2015). Đó là những quan hệ bồi thƣờng thiệt hại phát sinh do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của tổ chức, cá nhân bị tội phạm xâm hại [15]. Theo Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao quy định về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự quyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thƣờng thiệt hại trong vụ án hình sự thì phần dân sự trong vụ án hình sự đƣợc hƣớng dẫn trong Công văn này bao gồm: đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt; đòi bồi thƣờng giá trị tài sản do tài sản bị chiếm đoạt, nhƣng đã bị mất hoặc bị huỷ hoại; buộc phải sửa chữa tài sản bị hƣ hỏng; đòi bồi thƣờng thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt, bị huỷ hoại hoặc bị hƣ hỏng; đòi bồi thƣờng thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm [36]. Ngoài ra, cũng có những ý kiến cho rằng, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là tất cả những gì không phải là tội phạm và hình phạt có liên quan đến tiền hoặc tài sản nhƣ việc tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thƣờng thiệt hại; tiền, tài sản bị kê biên, bị thu giữ trong quá trình giải quyết vụ án theo quy định của BLTTHS nhƣng không thuộc trƣờng hợp bị tịch thu, sung quỹ Nhà nƣớc nên Tòa án quyết định hủy bỏ quyết định kê biên hoặc trả lại cho chủ sở hữu hoặc ngƣời quản lý hợp pháp; án phí và những khoản tiền hoặc tài sản mà cơ quan tiến hành tố tụng quyết định trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Từ những quan điểm trên cho thấy khái niệm “vấn đề dân sự trong vụ án hình sự” là một khái niệm rộng và không dễ xác định trên thực tế. Mặc dù đƣợc quy định rõ trong BLTTHS 2015 nhƣng nhà làm luật vẫn chƣa xác định đƣợc và đƣa ra khái niệm về “vấn đề dân sự trong vụ án hình sự”. Vậy có thể hiểu quy định tại Điều 30 BLTTHS 2015 rằng, ngoài vấn đề bồi thƣờng thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra mà còn có cả vấn đề bồi hoàn và bên cạnh đó vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là 8 vấn đề có thể đƣợc giải quyết cùng vụ án hình sự và cũng có thể giải quyết riêng theo thủ tục tố tụng dân sự. Ngoài ra, chúng ta cần phải xác định rõ việc bồi thƣờng này phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại giữa ngƣời phạm tội do hành vi phạm tội cũng gây ra một số thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc tài sản; hoàn toàn khác với những biện pháp tƣ pháp mà cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án nhƣ: tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; tịch thu vật hoặc trả lại vật hoặc tiền của ngƣời khác mà ngƣời phạm tội đã sử dụng vào việc thực hiện tội phạm.
nhƣng những quyết định này không phải là quan hệ dân sự giữa những ngƣời tham gia tố tụng trong vụ án hình sự, mà chỉ là quan hệ giữa cơ quan tiến hành tố tụng với ngƣời tham gia tố tụng. Ta có thể đƣa ra khái niệm vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là “việc xem xét nghĩa vụ trả lại tài sản, sửa chửa, bồi thường thiệt hại do hành phạm tội gây ra của người phạm tội” và vấn đề này đƣợc quy định tại Chƣơng XX của BLDS 2015 quy định về trách nhiệm bồi thƣờng ngoài hợp đồng. Nhƣ vậy, căn cứ để xác định trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại bao gồm các yếu tố: có tội phạm xảy ra, có thiệt hại, có quan hệ nhân quả giữa tội phạm và thiệt hại. Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cao và là vấn đề cần quan tâm trong suốt quá trình giải quyết vụ án.
Theo đó, việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự một mặt là hoạt động xác định mức bồi thƣờng thiệt hại, khắc phục hậu quả cũng nhƣ xác định trách nhiệm bồi thƣờng và vấn đề này đƣợc điều chỉnh bởi pháp luật dân sự nghĩa là thuộc lĩnh vực luật nội dung. Mặt khác, giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một quá trình giải quyết vụ án và đƣợc tiến hành theo thủ tục, trình tự luật định để xác định mức bồi thƣờng thiệt hại và đƣợc điều chỉnh bởi pháp luật tố tụng hình sự, nghĩa là thuộc luật hình thức. Vấn đề dân sự trong vụ án hình sự thành hai loại: - Thứ nhất, các vấn đề dân sự có liên quan đến trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội nhƣ giá trị tài sản bị chiếm đoạt; thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần mà những thiệt hại này là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt. 9 - Thứ hai, các vấn đề dân sự không liên quan đến trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội.
Ví dụ nhƣ: chi phí cho việc cứu chữa nạn nhân, tiền bồi dƣỡng sức khỏe, tiền mất thu nhập, tiền trợ cấp cho ngƣời mà ngƣời bị hại khi còn sống phải trợ cấp, tổn thất về tinh thần hay khoản tiền mai táng phí. Việc phân loại nhƣ vậy có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc giải quyết vụ án. Nó giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng, những ngƣời tiến hành tố tụng có thể đƣa ra các quyết định đúng đắn trong việc tách hay không tách vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Bởi vì, trong các vụ án hình sự có liên quan đến việc giải quyết vấn đề dân sự, có nhiều trƣờng hợp vấn đề trách nhiệm dân sự có quan hệ mật thiết với vấn đề trách nhiệm hình sự, là cơ sở của trách nhiệm hình sự, thậm chí vấn đề trách nhiệm hình sự chỉ có thể đƣợc giải quyết đúng đắn trên cơ sở giải quyết đúng vấn đề trách nhiệm dân sự.
Do đó, đối với những trƣờng hợp này thì không thể tách phần dân sự ra để giải quyết riêng bằng một vụ án dân sự khác, vì nếu tách ra để giải quyết riêng bằng vụ án khác thì sẽ không giải quyết đƣợc vấn đề trách nhiệm hình sự hoặc giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự không triệt để. Bên cạnh đó, đối với một số trƣờng hợp vấn đề dân sự phát sinh trong vụ án hình sự không ảnh hƣởng đến phần trách nhiệm hình sự của bị cáo thì các cơ quan tiến hành tố tụng có thể giải quyết đồng thời với vụ án hình sự hoặc tách ra để giải quyết bằng một vụ án dân sự khác. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật, cũng có vụ án mà vấn đề dân sự phát sinh trong vụ án hình sự không ảnh hƣởng đến phần trách nhiệm hình sự của bị cáo thì các cơ quan tiến hành tố tụng có thể giải quyết đồng thời với vụ án hình sự hoặc tách ra để giải quyết bằng một vụ án dân sự khác [46, tr. Từ những phân tích trên, ta có thể đƣa ra khái niệm về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự nhƣ sau: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền nhằm xác định trách nhiệm của bị can, bị cáo trong việc trả lại tài sản, sửa chửa hoặc bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra.