Đặt vấn đề nghiên cứu đề tài Vận chuyển hàng không là một dịch vụ công cộng quan trọng, không thể thiếu trong một quốc gia theo bất kỳ thể chế kinh tế nào dù là kế hoạch hóa tập trung hay thị trƣờng. Vận chuyển hàng không là việc sử dụng tầu bay- một nguồn nguy hiểm cao độ vào di chuyển hành khách, hàng lý, hàng hóa từ nơi này tới nơi khác có thể trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia hay trên phạm vi quốc tế. Khi rủi ro xảy ra, thiệt hại là rất lớn về ngƣời và tài sản. Tai nạn hàng không dân dụng không chỉ gây thiệt hại lớn nhƣ vậy, mà còn gây ảnh hƣởng tới giao lƣu hàng không, mở cửa và hội nhập quốc tế… Vì vậy các quốc gia đã chú ý rất nhiều tới việc bảo đảm cho sự an toàn trong vận chuyển hàng không, nhất là vận chuyển hành khách.
Việc chú ý này liên quan tới cả vấn đề bồi thƣờng thiệt hại cho hành khách. Tuy nhiên đây là một vấn đề có nhiều điểm pháp lý khó khăn trong việc hiểu và áp dụng. Ở nƣớc ta, Quốc hội đã thông qua Luật Hàng không Dân dụng đầu tiên vào năm 1991. Cho đến nay nhiều lần sửa đổi, bổ sung, Luật Hàng không Dân dụng vẫn chƣa hoàn toàn hoàn thiện.
Trong thực tiễn việc hiểu và áp dụng còn nhiều tắc mắc và lúng túng vì có sự khác biệt ít nhiều so với vấn đề bồi thƣờng thiệt hại theo truyền thống. Vì vậy tôi chọn đề tài: “Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng đối với hàng khách theo pháp luật Việt Nam” làm đề tài cho luận văn thạc sỹ luật học của tôi. Tình hình nghiên cứu 1 Đây là một đề tài rất ít ngƣời chú ý vì luật hành không là một luật chuyên ngành rất ít đƣợc sử dụng để giải quyết những tranh chấp tƣ nhân tại tòa án. Đã có một vài công trình nghiên cứ mà có phần nào đó liên quan đến trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không đối với hành khách.
Tuy nhiên những đề tài này đa phần nghiên cứu vấn đề đó từ trƣớc kh có Luật HKDD năm 2014. Mục đích nghiên cứu đề tài luận văn Mục đích của việc nghiên cứu đề tài luận văn là: Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận trức tiếp liên quan tới trách nhiệm bồi thƣờng của ngƣời vận chuyển hàng không đối với hành khách trong quá trình vận chuyển bằng tầu bay; Thứ hai, phân tích và đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam liên quan tới bồi thƣờng thiệt hại mà hành khách phải gành chịu trong quá trình bằng tầu bay. Thứ ba, đề xuất một vài định hƣớng và giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật Việt Nam liên quan tới trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không đối với những thiệt hại xảy ra với hành khách trong quá trình vận chuyển bằng tầu bay. Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp luận của Chủ nghĩa Mác- Lê Nin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh là nền tảng lý luận để nghiên cứu đề tài luận văn và từ đó sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể sau: - Phƣơng pháp phân tích, thống kế, tổng hợp dùng để xử lý các dự liệu, số liệu và tài liệu liên quan tới đề tài luận văn; - Phƣơng pháp phân tích lịch sử dùng để làm rõ những yếu tố phát triển của luaatu hàng không dân dụng; 2 - Phƣơng pháp so sánh pháp luật dùng để làm rõ những khác biệt của pháp luật Việt Nam hay sự phù hợp với pháp luật quốc tế về hàng không dân dụng; - Phƣơng pháp mô tả lý thuyết, quy phạm và vụ việc dùng để là rõ những vấn đề pháp lý từ đó và đƣa ra các đánh giá, giải pháp hay kiến nghị.
Kết cấu của luận văn Kết cấu nội dung của luận văn gồm có 03 chƣơng: Chƣơng 1: Khái luận về trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng đối với hành khách Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng đối với hành khách Chƣơng 3: Kiến nghị 3 Chƣơng 1 KHÁI LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI CỦA NGƢỜI VẬN CHUYỂN HÀNG KHÔNG DÂN DỤNG ĐỐI VỚI HÀNH KHÁCH 1. Khái niệm và đặc điểm của trách nhiệm của ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng về những thiệt hại xảy ra đối với hành khách Vận chuyển nói chung là hoạt động của con ngƣời di chuyển ngƣời hay đồ vật từ một nơi này tới một nơi khác. Sự tự di chuyển bản thân của con ngƣời không phải là hoạt động vận chuyển. Ngôn ngữ đời thƣờng gọi dạng này là đi lại.
Có điểm chung giữa vận chuyển và tự đi lại là sử dụng phƣơng tiện di chuyển, trừ tự đi bộ. Xã hội càng ngày càng hiện đại và sản sinh ra nhiều loại phƣơng tiện giúp con ngƣời đi lại và vận chuyển. Trong các quan hệ điều chỉnh có quan hệ phát sinh do ngƣời vận chuyển gây thiệt thiệt hại cho hành khách trong quá trình vận chuyển. Theo tiêu chí sử dụng phƣơng tiện gì để vận chuyển, vận chuyển chia thành vận chuyển ô tô, vận chuyển hỏa xa, vận chuyển tàu bay, vận chuyển tàu biển.
Phƣơng tiện vận chuyển là những máy móc do con ngƣời tạo ra để di chuyển trong những môi trƣờng khác nhau. Do đó theo tiêu chí môi trƣờng di chuyển, các dạng vận chuyển đƣợc chia thành dạng vận chuyển đƣờng bộ, vận chuyển đƣờng sắt, vận chuyển đƣờng thủy, vận chuyển hàng không. Vận chuyển hàng không định nghĩa là việc sử dụng tàu bay để di chuyển hành khách hoặc hàng hóa, hành lý từ một địa điểm này tới địa điểm khác. 4 Việc vận chuyển du lịch nhƣ du lịch ở Vịnh Hạ Long có điểm đi và điểm đến nhƣ nhau không bao gồm trong khái niệm vận chuyển hàng không.
Ngƣời vận chuyển hàng không cũng nhƣ những ngƣời vận chuyển bằng các phƣơng tiện vận chuyển khác đều phải chịu trách nhiệm khi hành khách bị thiệt hại trong quá trình vận chuyển. Trong quá trình vận chuyển, hành khách là đối tƣợng đƣợc ngƣời vận chuyển vận chuyển từ nơi này tới nơi khác, do đó ngƣời vận chuyển phải bảo đảm an toàn cho tính mạng và sức khỏe của hành khách. Một khi hành khách bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe hay hành lý trong quá trình vận chuyển hàng không dân dụng khiến cho ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng phải bồi thƣờng thiệt hại theo những điều kiện nhất định. Vì vậy trách nhiệm pháp lý của ngƣời vận chuyển trong trƣờng hợp này là trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại do làm chết hay gây thiệt hại tới sức khỏe của hành khách.
Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại là một dạng trách nhiệm pháp lý mà đƣợc xem là một loại chế tài hay trách nhiệm dân sự, theo đó ngƣời gây thiệt hại cho ngƣời khác phải bồi thƣờng ngƣời này những thiệt hại đó. Bồi thƣờng thiệt hại là trách nhiệm dân sự có hai loại là: thứ nhất, bồi thƣờng thiệt hại do vi phạm hợp đồng; và thứ hai, bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng. Ngƣời phải bồi thƣờng thiệt hại ở đây là ngƣời vận chuyển hàng không mà thƣờng đƣợc tổ chức dƣới dạng hàng hàng không. Thông thƣờng để xét tới bồi thƣờng thiệt hai, ngƣời vận chuyển hàng không thƣờng đƣợc phân chia thành hai loại ngƣời vận chuyển khác nhau: (1) ngƣời vận chuyển gián tiếp, tức là ngƣời giao kết hợp đồng thông qua phát hành chứng từ vận chuyển khi đƣợc bên muốn vận chuyển yêu cầu; (2) ngƣời vận chuyển trực tiếp, tức là ngƣời trực tiếp vận chuyển hành khách và hành lý, hàng hóa bằng tầu bay.
Ngƣời đòi bồi thƣờng là hành khách đƣợc ngƣời vận chuyển hàng không vận 5 chuyển theo vé hàng khách mà phải gánh chịu một thiệt hại nào đó trong quá trình vận chuyển bằng tầu bay. Ở đây hành khách đƣợc hiểu là bất kỳ ai, trừ các thành viên tổ bay, đƣợc vận chuyển bằng tàu bay do ký kết hợp đồng với ngƣời vận chuyển. Thực chất mối quan hệ pháp lý giữa hành khách và ngƣời vận chuyển phát sinh bởi sự thống nhất ý chí vận chuyển hàng không. Theo hợp đồng vận chuyển nói chung, ngƣời vận chuyển có nghĩa vụ bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe cũng nhƣ hành lý của hành khách trong suốt quá trình vận chuyển không kể là vận chuyển bởi phƣơng tiện gì.
Thế nhƣng để tăng cƣờng trách nhiệm của ngƣời vận chuyển hàng không, pháp luật quốc tế và quốc gia lại thƣờng xem bồi thƣờng thiệt hại đối với hành khách trong vận chuyển bằng tầu bay là trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng. Bồi thƣờng nói chung là bù đắp bắt buộc những thiệt hại về vật chất và tinh thần do mình gây ra và đƣợc gọi là chịu trách nhiệm pháp lý. Thiệt hại có thể là cái chết hoặc tổn hại sức khỏe (thể chất hoặc tinh thần) hoặc mất mát, thiếu hụt, hƣ hỏng về hành lý, hàng hóa của hành khách hay ngƣời gửi. Vậy, là trách nhiệm dân sự việc bồi thƣờng thiệt hại nhƣ vậy là rất đúng với lý thuyết chung về trách nhiệm dân sự.
Trách nhiệm nhƣ vậy buộc ngƣời vận chuyển hành không dân dụng đƣợc xem là có hành vi gây ra thiệt hại phải bù đắp những thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần cho bên phải gánh chịu thiệt hại. Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại trong vận chuyển hàng không với hành khách buộc ngƣời vận chuyển phải bù đắp những thiệt hại xảy ra đối với sức khỏe thể chất hoặc sức khỏe tinh thần hoặc thiệt hại tính mạng của hành khách khi vận chuyển bằng tàu bay. Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại này có những đặc điểm của trách nhiệm dân sự nói chung, tức là dựa vào yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại của nguyên đơn (ngƣời bị thiệt hại hay những ngƣời có lợi ích) và bị biện pháp cƣỡng chế của nhà nƣớc. 6 Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời vận chuyển hàng không dân dụng đối với hành khách trong hoạt động vận chuyển bằng tàu bay có một số đặc điểm đáng chú ý nhƣ sau: Thứ nhất, đây là một chế định bao gồm cả các quy định của luật tế và luật quốc gia ở hầu hết quốc gia nào.
Pháp luật quốc gia có nguồn chủ yếu là đạo luật về hàng không dân dụng và đạo luật dân sự (Bộ luật Dân sự) hoặc các tập hợp quy định khác từ các nguồn án lệ.