Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI DO NHÀ CỬA, CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG KHÁC GÂY RA 1. KHÁI NIỆM TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI DO TÀI SẢN GÂY RA Hiến pháp năm 1992 ghi nhận công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và quyền thừa kế của công dân. Tại BLDS năm 2005 cũng quy định quyền sở hữu của cá nhân, pháp nhân và chủ thể khác được pháp luật công nhận và bảo vệ; cá nhân có quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, thân thể; danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân được tôn trọng và được pháp luật bảo vệ. Do đó, khi thực hiện quyền, nghĩa vụ thì mỗi người phải thực hiện đúng và đầy đủ theo quy định của pháp luật, phải tôn trọng các quy tắc của cộng đồng, của xã hội và không được xâm phạm tới quyền, lợi ích của người khác.
Khi người nào có lỗi cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây ra trong thực tế một thiệt hại đối với người khác thì chủ thể đó phải bị xử lý, trừng trị nhằm ngăn ngừa và hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật và gánh chịu những hậu quả bất lợi theo quy định của pháp luật do có hành vi vi phạm pháp luật bằng việc khắc phục những hậu quả xấu về tài sản và tinh thần, khôi phục lại tình trạng vốn có ban đầu cho người bị thiệt hại. Cơ sở pháp lý của trách nhiệm này được quy định trong BLDS về chế định BTTH ngoài hợp đồng. Như vậy, trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự phát sinh khi một người có hành vi vi phạm nghĩa vụ do pháp luật quy định, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác thì phải BTTH do mình gây ra. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong thực tế , nguyên nhân gây ra thiệt hại về tính mạng, sức khỏe.
cho các cá nhân, tổ chức trong xã hội xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng thông thường thiệt hại xảy ra là do hành vi trái pháp luật của con người gây ra, người gây thiệt hại có thể thực hiện hành vi dưới dạng hành động hoặc không hành động nhưng hành vi đó chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại làm phát sinh trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng. Tuy vậy, hiện nay còn có nhiều trường hợp thiệt hại xảy ra là do sự tác động tự thân của tài sản gây ra hoặc do tài sản chịu sự tác động của sự vật khác gây ra thiệt hại cho người khác mà không có mối liên hệ đến trạng thái tâm lý hay nhận thức của con người, sự kiê ̣n gây thiệt hại xảy ra nằm ngoài mong đơ ̣i và ý chí mong muốn của con người , của chủ sở hữu như: cây cối đổ, chó dại cắn, trâu húc người hay súc vật, tai nạn ô tô xảy ra do cấu tạo máy móc của xe, bình hóa chất bị nổ khi đang vận chuyển … Vì vậy, pháp luật dân sự hiện hành đã quy định về trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra trong một số trường hợp cụ thể như cây cối đổ, gẫy gây ra, nhà cửa, công trình xây dựng khác bị sụp đổ, hư hỏng, sụt lở gây thiệt hại, súc vật gây thiệt hại, hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại. Trong BLDS năm 1995 cũng như BLDS năm 2005 không có quy định về khái niệm cũng như không có các quy định chung về trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra mà chỉ quy định ở các trường hợp BTTH cụ thể. Qua khái niệm trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung, có thể hiểu trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra là trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng phát sinh khi có sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật của tài sản là nguyên nhân gây ra thiệt hại.
Trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra là một loại trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nên ngoài những đặc điểm của trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung như: là một hình thức cưỡng chế nhà nước và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng; được áp dụng khi có hành vi vi phạm pháp luật và trách nhiệm bồi thường bao giờ cũng là trách nhiệm tài sản, được áp dụng đối với bên vi phạm phải tương xứng với hậu quả của hành vi vi phạm, tức là 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tương xứng với mức độ tổn thất về vật chất hoặc tinh thần mà người thiệt hại phải gánh chịu; bên vi phạm phải gánh chịu trực tiếp trước bên có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm chứ không phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước hoặc người khác; luôn mang đến hậu quả bất lợi cho người có hành vi vi phạm pháp luật … thì trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra còn có những đặc điểm riêng sau đây: - Về cơ sở pháp lý: Trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra được quy định tại một số điều của BLDS và các văn bản hướng dẫn thi hành như trách nhiệm BTTH do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, do súc vật, do cây cối gây ra, do nhà cửa, công trình xây dựng khác gây ra. - Về điều kiện phát sinh: về nguyên tắc chung thì trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng chỉ phát sinh khi có đầy đủ các yếu tố sau đây: Phải có thiệt hại xảy ra, phải có hành vi trái pháp luật, phải có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại xảy ra và hành vi trái pháp luật, phải có lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý của người gây thiệt hại. Đây là những điều kiện chung nhất để xác định trách nhiệm của một người phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra. Tuy nhiên, điều kiện để xác định trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra chỉ cần các điều kiện sau đây: Có thiệt hại xảy ra; có sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật; có mối quan hệ nhân quả giữa sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật và thiệt hại xảy ra; tùy từng trường hợp, riêng yếu tố phải có lỗi của người gây thiệt hại không phải là điều kiện bắt buộc.
- Về chủ thể bị áp dụng trách nhiệm bồi thường: Đối với trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng do hành vi của con người gây ra thì ngoài người trực tiếp có hành vi gây ra thiệt hại phải chịu trách nhiệm bồi thường, trách nhiệm bồi thường còn áp dụng đối với những chủ thể khác không trực tiếp gây thiệt hại nhưng rõ ràng là trái pháp luật, là có lỗi như: Pháp nhân phải BTTH do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được pháp nhân giao; Cơ quan, tổ chức quản lý cán bộ, công chức phải BTTH do cán bộ, công chức của 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình gây ra trong khi thi hành công vụ; trường học phải BTTH xảy ra do người dưới mười lăm tuổi trong thời gian học tại trường, bệnh viện, tổ chức khác phải BTTH do người mất năng lực hành vi dân sự gây ra trong thời gian bệnh viện, tổ chức khác trực tiếp quản lý… Tuy nhiên trong trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra, trách nhiệm bồi thường được xem xét áp dụng đối với các chủ thể sau: chủ sở hữu tài sản, người được chủ sở hữu giao chiếm hữu, quản lý, sử dụng tài sản, người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật tài sản và người thứ ba. - Về thiệt hại bị xâm phạm: Trong trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung thì thiệt hại bị xâm phạm bao gồm sức khỏe, tính mạng, tài sản, danh dự, nhân phẩm, uy tín nhưng trong trách nhiệm bồi thường do tài sản gây ra thì thiệt hại bị xâm phạm chỉ gồm thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản, những thiệt hại bị xâm phạm về danh dự, nhân phẩm, uy tín - là những thiệt hại chỉ có thể phát sinh do hành vi của con người thường được thể hiện: bằng lời lẽ xúc phạm diễn ra rất đa dạng trên thực tế (chửi bới, miệt thị trực tiếp, viết thư từ, email nói xấu…), hành động có tính chất thóa mạ khinh bỉ để làm nhục người khác, gán một sự kiện xấu xa cho người khác, loan truyền những sự kiện sai sự thật, xúc phạm đến người khác do sơ suất mà tin rằng nó đúng sự thật làm cho xã hội đánh giá sai hoặc hình dung sai về người đó về tư cách, đạo đức, năng lực của người đó nên không thuộc phạm vi thiệt hại bị xâm phạm do tài sản gây ra. ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI DO TÀI SẢN GÂY RA - Có sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật Trong trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng, hành vi trái pháp luật là một trong bốn căn cứ làm phát sinh trách nhiệm BTTH và là nguyên nhân phổ biến gây ra thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín cho các chủ thể khác trong xã hội và chủ yếu thể hiện dưới dạng hành động. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài sự kiện gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra còn có những thiệt hại xảy ra do sự tác động của các yếu tố trong bản thân sự vật, hiện tượng khác gây ra.
Việc tìm ra nguyên nhân xác định thiệt hại là do có chịu sự tác động của con người hay do sự tác động của các yếu tố trong bản thân sự vật có ý nghĩa quan trọng để xác định trách nhiệm BTTH do con người gây ra hay do tài sản gây ra. Trong trách nhiệm BTTH do tài sản gây ra, sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật của tài sản là những sự kiện xâm hại tới tài sản, sức khỏe và tính mạng con người. Tuy nhiên, những sự kiện gây thiệt hại do xâm phạm các yếu tố trên nhưng được thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật sẽ không bị coi là trái pháp luật nên không phát sinh trách nhiệm BTTH. Tính trái pháp luật phải dựa trên nguyên tắc và cơ sở pháp lý do pháp luật quy định.