La libertad religiosa en Vietnam: análisis teológico-pastoral de la evangelización

Tổng hợp hướng dẫn chi tiết từ việc选题, cấu trúc đến cách trình bày luận văn tốt nghiệp đạt chuẩn. Bài viết cung cấp các bước thực hiện cụ thể và kinh nghiệm

• Tác giả: Quyen Phan Ba
• Người hướng dẫn: César Nieto Rubio, Pbro.
• Trường học: Pontificia Universidad Javeriana
• Chuyên ngành: Thần học
• Đề tài: Khổ đau, Máu, và Phục vụ: Tự do tôn giáo và quá trình truyền giáo Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bogotá

Tóm tắt

I. Tổng quan về trabajo de grado Quyen Phan Ba

Trabajo de grado của Quyen Phan Ba là công trình nghiên cứu thần học được thực hiện tại Pontificia Universidad Javeriana, Colombia năm 2020. Đề tài tập trung vào tự do tôn giáo và quá trình truyền giáo tại Việt Nam. Nghiên cứu khám phá mối quan hệ giữa đau khổ, hy sinh và phụng sự trong hành trình loan báo Tin Mừng. Công trình được thực hiện dưới sự hướng dẫn của linh mục César Augusto Nieto Rubio. Bối cảnh lịch sử Việt Nam trải qua nhiều biến động chính trị, xã hội tác động sâu sắc đến đời sống tôn giáo. Các cuộc bách hại kéo dài nhiều thế kỷ ảnh hưởng đến cộng đồng Công giáo. Tuy nhiên, đức tin vẫn được duy trì và phát triển qua nhiều thế hệ. Nghiên cứu này đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về hành trình đức tin của người Công giáo Việt Nam.

1.1. Bối cảnh ra đời của nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh Giáo hội Công giáo Việt Nam có lịch sử truyền giáo lâu đời. Từ thế kỷ XVI, các nhà truyền giáo đầu tiên đã đến Việt Nam. Quá trình truyền giáo gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt văn hóa và chính trị. Các vị tử đạo đã hy sinh mạng sống để bảo vệ đức tin. Công trình nghiên cứu này nhằm ghi nhận và phân tích những đóng góp của họ cho sự phát triển của Giáo hội tại Việt Nam.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

Mục tiêu chính của trabajo de grado là phân tích mối liên hệ giữa tự do tôn giáo và quá trình truyền giáo. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XVI đến XVIII. Phạm vi bao gồm bối cảnh lịch sử, địa chính trị và văn hóa xã hội Việt Nam. Công trình cũng đề cập đến vai trò của các nhà truyền giáo Scalabriniano. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa lịch sử và thần học để đánh giá toàn diện chủ đề.

II. Phân tích vấn đề tự do tôn giáo tại Việt Nam

Tự do tôn giáo tại Việt Nam là vấn đề phức tạp chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Bối cảnh chính trị xã hội qua các triều đại phong kiến tạo ra nhiều thách thức cho người Công giáo. Triều đình lo ngại ảnh hưởng của phương Tây thông qua hoạt động truyền giáo. Điều này dẫn đến các lệnh cấm và cuộc bách hại kéo dài nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, cộng đồng Công giáo Việt Nam vẫn duy trì đức tin mãnh liệt. Các tín hữu chấp nhận đau khổ và hy sinh để bảo vệ niềm tin. Nhiều vị tử đạo đã trở thành biểu tượng cho lòng trung thành với Chúa. Vấn đề tự do tôn giáo không chỉ liên quan đến khía cạnh pháp lý. Nó còn gắn liền với quyền con người và phẩm giá cá nhân. Giáo huấn của Giáo hội khẳng định tự do tôn giáo là quyền cơ bản của mỗi người. Đức tin không thể bị áp đặt hay cấm đoán bởi bất kỳ thế lực nào.

2.1. Thách thức từ bối cảnh chính trị lịch sử

Các triều đại phong kiến Việt Nam thường ban hành lệnh cấm đạo Công giáo. Mục đích nhằm ngăn chặn ảnh hưởng văn hóa và chính trị từ phương Tây. Các cuộc bách hại xảy ra dưới triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Hàng nghìn tín hữu bị bắt bớ, tra tấn và tử vì đạo. Bối cảnh địa chính trị phức tạp khiến quan hệ giữa Giáo hội và nhà nước trở nên căng thẳng. Các nhà truyền giáo phải hoạt động trong điều kiện nguy hiểm và bí mật.

2.2. Vai trò của đức tin trong thử thách

Đức tin đóng vai trò quan trọng giúp người Công giáo vượt qua thử thách. Các tín hữu coi đau khổ là cơ hội để thể hiện tình yêu với Chúa. Tinh thần hy sinh và phụng sự được thể hiện rõ qua hành động của các vị tử đạo. Cộng đồng Công giáo xây dựng mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau trong hoạn nạn. Đức tin không chỉ là niềm tin cá nhân mà còn là sức mạnh tập thể. Tinh thần này đã giúp Giáo hội tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ.

III. Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu truyền giáo

Phương pháp nghiên cứu của trabajo de grado kết hợp nhiều cách tiếp cận khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh truyền giáo qua các thời kỳ. Phương pháp thần học đánh giá ý nghĩa đức tin và tự do tôn giáo. Nghiên cứu cũng sử dụng phân tích văn bản giáo huấn của các Đức Giáo Hoàng. Các thông điệp như Pacem in Terris của Thánh Gioan XXIII được tham khảo. Giáo huấn về quyền con người và tự do tôn giáo được phân tích kỹ lưỡng. Phương pháp so sánh giúp hiểu rõ sự khác biệt giữa các giai đoạn lịch sử. Nghiên cứu cũng xem xét tác động của văn hóa bản địa đến quá trình truyền giáo. Sự giao thoa giữa đức tin Kitô giáo và truyền thống văn hóa Việt Nam được phân tích. Phương pháp đa chiều này đảm bảo cái nhìn toàn diện về chủ đề nghiên cứu.

3.1. Phương pháp lịch sử và phân tích văn bản

Phương pháp lịch sử được áp dụng để thu thập và phân tích tài liệu lưu trữ. Các văn bản từ thế kỷ XVI đến XVIII được nghiên cứu kỹ lưỡng. Nguồn tài liệu bao gồm thư từ của các nhà truyền giáo và báo cáo của triều đình. Phân tích văn bản giúp hiểu rõ bối cảnh và động cơ của các bên liên quan. Phương pháp này cũng giúp đánh giá tính xác thực của các sự kiện lịch sử. Kết quả nghiên cứu cung cấp cái nhìn khách quan về quá trình truyền giáo.

3.2. Phương pháp thần học và giáo huấn xã hội

Phương pháp thần học được sử dụng để phân tích ý nghĩa đức tin trong bối cảnh lịch sử. Giáo huấn xã hội của Giáo hội cung cấp khung lý thuyết cho nghiên cứu. Các thông điệp của các Đức Giáo Hoàng về tự do tôn giáo được tham khảo. Đặc biệt là giáo huấn về quyền con người và phẩm giá cá nhân. Phương pháp này giúp đánh giá mối quan hệ giữa Giáo hội và nhà nước. Kết quả phân tích cho thấy tầm quan trọng của tự do tôn giáo trong đời sống xã hội.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu truyền giáo Việt Nam

Nghiên cứu trabajo de grado của Quyen Phan Ba cung cấp cái nhìn sâu sắc về truyền giáo Việt Nam. Kết luận chính là tự do tôn giáo đóng vai trò quyết định trong quá trình loan báo Tin Mừng. Dù面临 nhiều thử thách, đức tin Công giáo vẫn tồn tại và phát triển mạnh mẽ. Tinh thần hy sinh và phụng sự của các tín hữu là bài học quý giá. Nghiên cứu cũng chỉ ra tầm quan trọng của việc đối thoại giữa Giáo hội và xã hội.Ứng dụng của nghiên cứu mở rộng đến nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong mục vụ, kết quả nghiên cứu giúp hiểu rõ hơn về đời sống đức tin của người Công giáo Việt Nam. Trong lĩnh vực nhân quyền, nghiên cứu góp phần bảo vệ quyền tự do tôn giáo. Công trình cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu về Việt Nam học.

4.1. Bài học từ lịch sử truyền giáo

Lịch sử truyền giáo Việt Nam để lại nhiều bài học quý giá cho hiện tại và tương lai. Tinh thần kiên định trong đức tin của các vị tử đạo là nguồn cảm hứng. Sự sáng tạo trong phương pháp truyền giáo giúp thích ứng với văn hóa bản địa. Tinh thần đối thoại và hợp tác với cộng đồng địa phương mang lại kết quả tốt đẹp. Các bài học này có thể áp dụng cho hoạt động mục vụ hiện nay. Chúng giúp xây dựng cầu nối giữa Giáo hội và xã hội đương đại.

4.2. Ý nghĩa đối với đời sống đức tin hiện đại

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống đức tin của người Công giáo Việt Nam ngày nay. Hiểu rõ lịch sử giúp củng cố niềm tin và lòng yêu nước. Tinh thần tử đạo nhắc nhở về giá trị của đức tin trong cuộc sống hiện đại. Nghiên cứu cũng khuyến khích tinh thần đối thoại liên tôn và hợp tác xã hội.Ý nghĩa của công trình vượt ra ngoài phạm vi học thuật. Nó góp phần vào việc xây dựng xã hội công bằng và tôn trọng quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: lệnh trục xuất thừa sai của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên 1615-1635”, 1, http://www.net/phan-i-chuong-1-lenh-truc-xuat-thua-sai-cua-chua-sai-nguyen-phuc-nguyen-1615- 1635/ (Consultado 10/8/2020). 9 persona que hizo la revolución y llevó la nación a la guerra, fue “Nguyễn Kim”,39 el ancestro de los reyes de la familia Nguyễn. Él proclamó que: … la familia de Trịnh asesinó a los reyes de la dinastía Lê (“Lê Anh Tông”40 y “Lê Kính Tông”41), pero, esta acción fue una rebelión. Ha quitado todo trono y autoridad del rey Lê, lo hizo como un títere y una persona deshabilitada; luego, impuso muchos impuestos, haciendo sufrir a los ciudadanos; entonces tenía el deber de matar a la familia Trinh para liberar al rey Lê y al pueblo del yugo de Trinh.42 Sin embargo, Trịnh dijo que la familia Nguyễn había traicionado a la dinastía Lê: fueron nombrados gobernadores; sin embargo, la familia Nguyễn había renunciado a la corte real, eliminando la obligación tributaria e incluso invadiendo la tierra del rey, por lo que es su responsabilidad, Trịnh luchó contra el traidor para llevar la nación al rey Lê.

La verdadera razón era la envidia.43 La dinastía Nguyễn consideró que el antepasado de la familia, Nguyễn Kim, fue quien restauró la dinastía Lê, y el antepasado de la familia Trinh, “Trịnh Kiểm”,44 era un pequeño sirviente, que servía bajo su antepasado, criado por su ancestro, así que la posición que Trịnh tenía al lado del rey Lê, debió ser para Nguyễn. Sin embargo, la familia Trịnh se hizo cargo del Estado, al ser un señor, se hicieron reyes y generales, y los Señores Nguyễn solo se hicieron funcionarios públicos, que, con suerte, se convirtieron en funcionarios nacionales. Mientras tanto, “la familia Trịnh vio a la familia Nguyễn fortalecerse, su tierra se expandió, se convirtió en un país independiente, que también era una preocupación para él.45 Por eso, los reyes de Tunquin (la familia Trịnh) atacaron muchas veces a Cochinchina (la familia Nguyễn), pero nunca ganó.”46 39 Nguyễn Kim (1468-1545) era el líder principal del ejército de la familia Lê Trung Hưng. Ayudó esta familia para defender de la familia Mạc.

Ver, Autor desconocido, “Nguồn gốc họ nguyễn tôn”, 1, https://sites.com/site/nguyentocyenman/home/nguon-goc-ho-nguyen- ton?tmpl=%2Fsystem%2Fapp%2Ftemplates%2Fprint%2F&showPrintDialog=1 (Consultado 18/11/2020). 40 Lê Anh Tông (1556-1573) es el título cuando Lê Duy Bang subió al trono del rey. Ver, Người Kể Sử, “Lê Anh Tông”, 1, https://nguoikesu.com/nhan-vat/le-anh-tong (Consultado 18/11/2020). 41 Lê Kính Tông (1600-1619) es el título de Lê Duy Tân cuando subió al trono.

Ver, Người Kể Sử, “Lê Kính Tông – Lê Duy Tân”, 1, https://nguoikesu.com/dong-lich-su/trinh-nguyen-phan-tranh/nha-le-trung-hung/le- kinh-tong-le-duy-tan (Consultado 18/11/2020). 42 Phan Khoang, Việt Sử - Xứ Đàng Trong 1558-1777: Cuộc Nam Tiến của Dân Tộc Việt Nam, 317. 44 Trịnh Kiểm (1503-1570) tomó título Thế Tổ Minh Khang Thái Vương cuando nombró rey por sí mismo desde 1545 hasta su muerte. Ver, Yeusuviet, Trịnh Kiểm, 1, https://yeusuviet.com/giai-tri/danh- nhan-lich-su/cac-vi-vua/chua-trinh/trinh-kiem/ (Consultado 18/11/2020).

45 Phan Khoang, Việt Sử - Xứ Đàng Trong 1558-1777: Cuộc Nam Tiến của Dân Tộc Việt Nam, 317-318. 46 Nguyễn Hồng, Lịch Sử Truyền Giáo Ở Việt Nam, 32. 10 Nguyễn Kim tuvo dos hijos: “Nguyễn Uông”47 y “Nguyễn Hoàng”,48 los dos son los generales capaces que muchas veces ganaron en las batallas. Trịnh Kiểm tuvo miedo que los de la familia Nguyễn fueran a tomar su trono, por ende, buscó la manera para asesinar Nguyễn Uông.

Cuando Nguyễn Hoàng, el hermano menor de Nguyễn Uông, vio esta situación, él tuvo mucho miedo. En 1558, “Nguyễn Hoàng habló con su hermana Ngọc Bảo para que pudiera pedir a Trịnh Kiểm que se moviera a “Thuận Hóa”49 para luchar contra los bandidos y los enemigos.”50 Trịnh Kiểm aprobó esta propuesta con la intención que dejaran en las manos de los enemigos, para matar también a Nguyễn Hoàng. Él no sabía que Nguyễn Hoàng era sabio, talentoso, virtuoso, sabía como usar el talento de las personas y amaba mucho a las personas, por eso, todos lo admiraban, y pronto, tuvo algunas tropas en sus manos. El año 1570, Trịnh Kiểm murió, dejó su trono a su hijo mayor “Trịnh Cối”.51 Trịnh Cối era un borracho, por eso, sus ejércitos no le pusieron atención.

Después, su hermano menor se rebeló y tomó su trono. En el momento en que los hermanos Trịnh lucharon entre sí, la dinastía Mạc invadió Thanh Hóa, en 1572, y envió un general para atacar a Thuận Hóa, tierra de Nguyễn Hoàng. Por las buenas estratagemas y talentosos generales, Nguyễn Hoàng derrotó a las tropas de Mạc, entonces, su poder se hizo más fuerte cada día. Después de apoderarse del ejército de su hermano, en 1591, “Trịnh Tùng”52 vio que su ejército era fuerte, por eso, envió un ejército para luchar contra la dinastía Mạc en Thăng Long.

En 1592, Mạc Mậu Hợp53 fue capturado y Trịnh Tùng recuperó la ciudad. Después de la victoria, Trịnh Tùng se sintió cada vez más orgulloso, salió a violar los derechos del rey Lê, llamándose a sí mismo Bình An Vương. Al ver lo que hizo Trịnh Tùng, muchas personas no se sometieron, comenzaron a luchar contra la familia Trinh. Nguyễn Hoàng trajo tropas para 47 Nguyễn Uông (1468-1545) es el hijo mayor de Nguyễn Kim.

Ver, Người Kể Sử, “Nguyễn Uông”, 1, https://nguoikesu.com/nhan-vat/nguyen-uong (Consultado 18/11/2020). 48 Nguyễn Hoàng (1525-1613) es el segundo hijo de Nguyễn Kim. Ver, Lịch Sử Việt Nam, “Chúa Tiên Nguyễn Hoàng”, 1, https://lichsunuocvietnam.com/chua-tien-nguyen-hoang/ (Consultado 18/11/2020). 49 Thuận Hóa es el lugar que tiene territorio de tres provincias del centro de Vietnam: Quảng Bình, Quảng Trị, y Thừa Thiên Huế.

En otras palabras, este lugar perteneció a la parte de Cochinchina. Vĩnh Cao, Vĩnh Dũng, Tôn Thất Hanh, Vĩnh Khánh Tôn Thất Lộc, Vĩnh Quả, y, Vĩnh Thần, Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc thế phả, Thuận Hóa, Huế, 105. 50 Người Kể Sử, “Tiên Vương Nguyễn Hoàng”, 1, https://nguoikesu.com/dong-lich-su/trinh-nguyen-phan- tranh/chua-nguyen/tien-vuong-nguyen-hoang (Consultado 18/11/2020). 51 Trịnh Cối (?-1584) tenía su título Tuấn Đức Hầu cuando subió al trono y otro título “Trung Quốc Công” es lo que la familia Hậu Lê lo nombró después de su muerte.

Ver, Việt Sử Giai Thoại, “Tiểu Sử Chúa Trịnh Côi – Thực hư việc Trịnh Tùng chiếm Ngôi, Trịnh Cối phải chạy sang hàng nhà Mạc”, https://www.com/watch?v=iphLPf8p7dg (Consultado 18/11/2020). 52 Trịnh Tùng (1550-1623) tomó título Bình An Vương durante el tiempo de su reinado desde 1570-1623. Ver, Người Kể Sử, “Trịnh Tùng”, 1, https://nguoikesu.com/nhan-vat/trinh-tung (Consultado 18/11/2020). 53 Mạc Mậu Hợp (1560-1592) es el último rey de cinco generaciones de la familia Mạc.

Ver, Việt Sử Giai Thoại, “Tiểu sử 5 đời vua nhà Mạc – Sự hưng thịnh từ Mạc Đăng Dung đến lúc suy tàn Mạc Mậu Hợp, https://www.com/watch?v=FBQ__tA2hR8) (Consultado 18/11/2020). 11 ayudar a Trịnh Tùng. Sin embargo, cuando él vio a Trịnh Tùng, expresando celos, para evitar un asesinato en el futuro, aprovechó la oportunidad, tomó la forma falsa del soldado de decir que era para luchar contra el enemigo, y luego siguieron el camino del mar para regresar a Thuận Hóa.54 Al principio, cuando su ejército era todavía débil, Nguyễn Hoàng, aún no ha aparecido contra la familia Trịnh, pero por dentro ha buscado consolidar al gobierno, formar el ejército, entrenar a los soldados, juntar los alimentos y armas para poder luchar contra la familia Trịnh. En 1613, Nguyễn Hoàng murió y dio poder a su sexto hijo, “Nguyễn Phước Nguyên,”55 la gente lo llamaba Chúa Sãi.

Con el apoyo de muchos buenos generales, la batalla militar y la construcción de fortalezas defensivas se llevaron a cabo rápidamente. También trató de comerciar con los portugueses para comprar armas y municiones. João da Cruz también lo ayudó a establecer una casa de fundición cerca de Huế, llamada “Phường Đúc”.56 Al mismo tiempo, “padre Buzomi fue a evangelizar al sur de Annam en 1614. Preocupado, trató de pelear con la familia Trịnh, la familia Nguyễn no prestó atención a los asuntos religiosos, por eso, los misioneros eran libres de evangelizar y fueron recibidos con mucho respeto.”57 Porque el rey Nguyễn quiso mantener contactos comerciales con los portugueses para obtener armas de fuego y municiones, los padres eran los que quedaban en esos barcos mercantes para entrar en Vietnam.

Entonces, la presencia de los misioneros en el país fue para garantizar el regreso del buque mercante portugués y, si era necesario, pudo utilizar a los padres como mediadores.58 Pero, basado en una fuerza civil, … la religión también estaba involucrada en alguna parte de ese poder. Más tarde, hubo muchas persecuciones y prohibiciones de evangelizar en este primer período, en gran medida de arriba a abajo dependió del ritmo del comercio entre la familia Nguyễn y los portugueses o las victorias de la guerra. La división también dificultó a los misioneros, especialmente al contactar o transferir empleados de un área a otra.59 54 Nguyễn Hồng, Lịch Sử Truyền Giáo tại Việt Nam Toàn Tập, 24. 55 Nguyễn Phước Nguyên o Nguyễn Phúc Nguyên (1563-1635) subió al trono desde 1613 hasta 1635.

Ver, Người Kể Sử, “Sãi Vương – Nguyễn Phúc Nguyên”, 1, https://nguoikesu.com/dong-lich-su/trinh-nguyen- phan-tranh/chua-nguyen/sai-vuong-nguyen-phuc-nguyen (Consultado 18/11/2020). 56 About Faradjé y Reynaud, “Lettre sur les Antiquités Chrétiennes de la Chine” (Correspondant 10-9-1846) y en “Introduction à la géographie des Orientaux”. Ver, Nguyễn Hồng, Lịch Sử Truyền Giáo tại Việt Nam Toàn Tập, 25. 57 Nguyễn Hồng, Lịch Sử Truyền Giáo Ở Việt Nam, 32.

Contexto religioso Si el influyente contexto político causó grandes dificultades o, por el contrario, facilitó el trabajo misionero, todavía no era el tema principal lo que preocupaba a los misioneros. Para llevar el evangelio del Hijo de Dios al pueblo de Vietnam, debieron enfrentar los obstáculos de las religiones del pueblo vietnamita. Como decía monseñor Nguyễn Thế Thoại,60 que los humanos son animales religiosos;61 por eso, ha habido personas desde la antigüedad hasta la civilización en un país, por supuesto, también había ciertas formas de religión. Solo podemos preguntarnos, “cuándo entraron los misioneros a Vietnam, ¿qué religiones eran consideradas tradicionales por los vietnamitas?”62 Como en China, los tres grupos religiosos principales en Vietnam durante la época medieval - moderna fueron el “confucianismo,63 el budismo y el taoísmo”:64 las tres eran completamente contrarias al evangelio.

En primer lugar, sobre el confucianismo, escribió padre Alessandro de Rohdes que: En términos de moralidad social y familiar, Confucio65 ha traído y aclarado muchos lemas sobre política y derecho natural, nada es contrario a los principios del catolicismo. Por eso, los católicos no lo abandonan ni lo juzgan. Pero, en la perspectiva teológica, aparte del problema del Creador y con la negación del alma humana, de la inmortalidad, su doctrina se 60 Nguyễn Thế Thoại (1933-) nació en Tràng Lũ, Thái Bình, fue ordenado presbítero 04/04/1961, fue consagrado como monseñor en 2011, vivió como monje cisterciense desde 2013, tomó sus votos perpetuos 07/12/2016. Era profesor del Seminario menor de Phan Rang, director del Seminario Mayor Lâm Bích, capellán del ejército y de los periódicos “Công Giáo tiến hành” y “Dấn Thân” (Ver, Giáo Phận Nha Trang, “Đức Ông Giuse Maria Nguyễn Thế Thoại tuyên khấn trọn đời trong Đan Viện Xitô Thánh Mẫu Tâm Mỹ Ca”, 1, http://conggiao.info/duc-ong-giuse-maria-nguyen-the-thoai-tuyen-khan-tron-doi-trong-dan-vien-xito- thanh-mau-tam-my-ca-d-39302 (Consultado 18/11/2020).

61 Đỗ Lai Thúy, “Con Người – Một Động Vật Tôn Giáo”, 1, https://nguoidothi.vn/con-nguoi-mot-dong-vat- ton-giao-6268. 62 NguyễnThế Thoại, Công Giáo Trên Quê Hương Việt Nam, 10. 63 El confucianismo se caracteriza por utilizar la cultura como un medio para promover los sentimientos humanos y mantener la integridad y el bienestar de los individuos. Grupo Océano, Religiones del mundo, 174.

64 Taoísmo o El Tao es una religión de antihéroes. Tao significa “camino”. El Tao es el camino a través del cual los individuos recorren una vida de moderación y evitan cualquier exceso. El inspirador del taoísmo fue el filósofo chino Lao-Tsé, que vivió hacia el 600 a.

Según el fundador de esta religión, el Tao es el camino llano y espontáneo que deben seguir los gobernantes y los gobernados, de modo que unos y otros puedan regirse a sí mismos y a los demás y vivir en armonía con la naturaleza.