Chương 1: Một số vấn đề lý luận về trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Chương 2: Quy định về trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Chương 3: Thực trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại tỉnh Đắk Lắk và một số kiến nghị. 8 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.
Các cơ sở lý luận và các khái niệm Để có cơ sở giải quyết các vấn đề của luận văn đã đặt ra, trƣớc hết ta cần phải làm rõ một số khái niệm cơ bản có liên quan đến giải quyết vụ án hình sự và trả hồ sơ điều tra bổ sung nhƣ: Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự; khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung; khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. * Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn vô cùng quan trọng trong tố tụng hình sự. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có thể đƣợc hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp nhƣ sau. Thứ nhất, theo nghĩa rộng, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động của Tòa án thực hiện trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử và xét xử tại phiên tòa vụ án hình sự đối với bị can, bị cáo bị Viện kiểm sát truy tố và Tòa án khi nghiên cứu hồ sơ đƣợc quy định trong BLHS, BLTTHS hay hoạt động xét xử tại phiên tòa xét xử.
Hay có thể hiểu rằng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là quá trình nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử và xét xử tại phiên tòa vụ án hình sự đối với bị cáo bị Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã ra quyết định đƣa vụ án ra xét xử về một tội cụ thể đƣợc quy định trong BLHS. Theo nghĩa này, thì nhiệm vụ của Thẩm phán đƣợc phân công chủ tọa phiên tòa không chỉ là nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ để tiến hành sơ bộ việc định tội danh, dự kiến hình phạt có thể áp dụng đối với bị can bị truy tố mà còn phải giải quyết các vấn đề nhƣ: thẩm quyền xét xử vụ án (vụ án có thuộc thẩm quyền của Tòa án mình hay không, nếu không thuộc thẩm quyền thì phải chuyển vụ án cho Viện kiểm sát đã truy tố để chuyển đến Viện kiểm sát 9 có thẩm quyền truy tố); quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; nếu có đủ căn cứ để đƣa vụ án ra xét xử thì phải tiến hành các công việc chuẩn bị cho việc mở phiên tòa và tổ chức phiên tòa xét xử vụ án; nếu không đủ căn cứ đƣa vụ án ra xét xử và xét thấy có căn cứ thì quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung; nếu có căn cứ để đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án thì ra quyết định định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án. Thứ hai, theo nghĩa hẹp, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động của tòa án tại phiên tòa sơ thẩm xét xử đối với bị cáo bị truy tố về một tội phạm cụ thể. Hội đồng xét xử tiến hành thẩm tra các chứng cứ, tài liệu bằng cách xét hỏi, điều hành việc xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa; nghị án để đánh giá chứng cứ, tài liệu đã đƣợc thẩm tra, ý kiến tranh luận của Kiểm sát viên, bị cáo, ngƣời bào chữa và ngƣời tham gia tố tụng khác để quyết định ngƣời bị truy tố có phạm tội hay không; nếu có, thì phạm tội gì, theo điểm, khoản, điều nào của BLHS, quyết định việc áp dụng hình phạt, biện pháp tƣ pháp đối với ngƣời bị kết án hoặc ra các quyết định khác giải quyết những vấn đề khác của vụ án; và tiến hành việc tuyên án.
Nhƣ vậy, dù hiểu theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp, thì khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có thể đƣợc hiểu “là giai đoạn của tố tụng hình sự trong đó Toà án có thẩm quyền xem xét, giải quyết vụ án bằng việc ra bản án quyết định bị cáo (hoặc các bị cáo) có tội hay không có tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp, cũng như các quyết định tố tụng khác theo quy định của pháp luật để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự”. * Khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung Trong thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án Tòa án phải đƣa ra các quyết định và một trong những quyết định mà Tòa án có thể đƣa ra chính là trả hồ sơ điều tra bổ sung. Thƣờng là trong những vụ án hình sự có tính chất phức tạp, khi xác định các chứng cứ đƣợc thu thập chƣa đầy đủ, rõ ràng hoặc các 10 chứng cứ có nội dung mâu thuẫn mà cơ quan có thẩm quyền chƣa thể xác minh, làm rõ ngay đƣợc hay có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng. Lúc này, nhằm làm rõ những điều mâu thuẫn hoặc khắc phục vi phạm trên, Tòa án sẽ ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung.
Từ trƣớc đến nay, trong các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự chƣa có văn bản nào đƣa ra khái niệm chính thức, cũng chƣa văn bản nào có giải thích cụ thể nhƣ thế nào là “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung”. Trong BLTTHS năm 2015, mặc dù đã có quy phạm giải thích từ ngữ (Điều 4 BLTTHS năm 2015) nhƣng cũng không có bất cứ sự giải thích nào về trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Có tác giả đã cho rằng: Trả hồ sơ để điều tra bổ sung là hoạt động tố tụng nhằm khắc phục những thiếu sót, vi phạm trong quá trình điều tra, truy tố. Tác giả khác lại cho rằng: Trả hồ sơ để điều tra bổ sung là chế định của luật tố tụng hình sự quy định Viện kiểm sát chuyển trả lại hồ sơ cho cơ quan điều tra hoặc Tòa án chuyển trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra thêm về vụ án hình sự theo các căn cứ quy định trong BLTTHS nhằm mục đích làm sáng tỏ vụ án hình sự, để Tòa án xét xử vụ án một cách công minh, chính xác, khách quan, đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan ngƣời vô tội [7, tr.
Ta cũng có thể hiểu một cách ngắn gọn là: Trả hồ sơ điều tra bổ sung là một chế định pháp luật được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, do cơ quan có thẩm quyền (Viện kiểm sát, Tòa án) thực hiện nhằm khắc phục những vi phạm thiếu sót trong quy định tố tụng và bổ sung chứng cứ cần thiết, nhằm làm sáng tỏ vụ án, đảm bảo tính khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Tuy nhiên, các khái niệm này mới chỉ đƣa ra đƣợc chủ thể có thẩm quyền trả hồ sơ, lý do, mục đích trả hồ sơ để điều tra bổ sung. 11 * Khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Nhìn chung, các khái niệm nói trên về trả hồ sơ để điều tra bổ sung mặc dù cơ bản có sự thống nhất về thời điểm, chủ thể có thẩm quyền ra quyết định và lý do (căn cứ) chủ yếu để ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung nhƣng vẫn chƣa thật đầy đủ, cụ thể và rõ ràng. Từ việc nghiên cứu dựa vào quy định của BLTTHS hiện hành, bình luận khoa học BLTTHS năm 2015 và thực tiễn xét xử của Tòa án trong thời gian qua, có thể đƣa ra khái niệm sau: “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là việc Tòa án cấp sơ thẩm quyết định trả lại hồ sơ vụ án hình sự cho Viện Kiểm sát đã ra quyết định truy tố để điều tra bổ sung nhằm khắc phục những thiếu sót, vi phạm trong quá trình điều tra, truy tố để đảm bảo cho việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, toàn diện và đúng quy định của pháp luật trong giai đoạn chuẩn bị xét xử hoặc tại phiên tòa xét xử”.
* Khái niệm trả hồ sơ điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, Tòa án án dựa trên việc nghiên cứu hồ sơ; giải quyết các khiếu nại, dựa trên yêu cầu của những ngƣời tham gia tố tụng để từ đó đƣa Tòa án đƣa ra các quyết định theo quy định của pháp luật tố tụng, bao gồm: Quyết định đƣa vụ án ra xét xử; Quyết định trả hồ sơ để yêu cầu điều tra bổ sung; Quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án. Thẩm phán đƣợc phân công chủ tọa phiên tòa phải nghiên cứu, phân tích, đánh giá một cách toàn diện các chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, trƣờng hợp thấy hồ sơ còn thiếu chứng cứ quan trọng để chứng minh các tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án mà xét thấy không thể bổ sung tại phiên 12 tòa đƣợc; có căn cứ cho rằng ngoài hành vi mà Viện kiểm sát đã truy tố, bị can còn thực hiện hành vi khác mà BLHS quy định là tội phạm; có căn cứ cho rằng vụ án còn có đồng phạm khác hoặc có ngƣời khác thực hiện hành vi mà BLHS quy định là tội phạm liên quan đến vụ án nhƣng chƣa đƣợc khởi tố vụ án, khởi tố bị can hoặc việc khởi tố, điều tra, truy tố vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng thì phải ra quyết định trả hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung. Cần phải nắm rõ, việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử khác với việc trả hồ sơ vụ án để điều tra lại. Hệ quả pháp lý của điều tra bổ sung là cơ quan tiến hành tố tụng trƣớc đó là Viện kiểm sát phải nhận lại hồ sơ vụ án và thực hiện yêu cầu điều tra bổ sung của Tòa án (thẩm phán chủ tọa phiên tòa).