ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh rối loạn chuyển hóa, có đặc điểm tăng glucose huyết mạn tính do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai [1]. Theo báo cáo của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF), năm 2024 toàn thế giới có khoảng 589 triệu người trong độ tuổi 20-79 mắc bệnh đái tháo đường, dự kiến con số này sẽ tăng tới 853 người vào năm 2050 [2]. Đái tháo đường có nhiều loại trong đó típ 2 chiếm tỷ lệ trên 90%, đái tháo đường típ 1 chiếm 9,5% [2] [3]. Tại Việt Nam, tỷ lệ bệnh nhân mắc ĐTĐ đang gia tăng nhanh chóng.
Theo kết quả điều tra của Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho thấy, trong vòng 8 năm (từ năm 2012 đến năm 2020), tỉ lệ ĐTĐ toàn quốc đã tăng 1,3 lần (từ 5,4% lên 7,3%), tiền ĐTĐ cũng tăng từ 13,7% lên 17,8% ở người từ 30 đến 69 tuổi [4] [5]. Ước tính chỉ riêng trong năm 2017, gánh nặng kinh tế liên quan tới đái tháo đường típ 2 tại Việt Nam đã lên tới 674 triệu USD [6]. Bệnh ĐTĐ gây nên nhiều biến chứng nguy hiểm, là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mạch, mù lòa, suy thận, và cắt cụt chi. Đáng lưu ý, có tới 70% trường hợp típ 2 có thể dự phòng hoặc làm chậm xuất hiện bệnh bằng tuân thủ lối sống lành mạnh (dinh dưỡng hợp lý, luyện tập thể dục…) [1].
Bên cạnh gánh nặng bệnh tật, hệ thống y tế Việt Nam còn đối mặt với thách thức về thiếu hụt nhân lực y tế, chưa đáp ứng đủ nhu cầu chăm sóc lâm sàng ngày càng gia tăng [7]. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao năng lực tự quản lý bệnh ĐTĐ của người bệnh trở nên đặc biệt quan trọng. Tự quản lý bệnh bao gồm các hoạt động thay đổi hành vi, tuân thủ chế độ ăn uống và luyện tập thể chất – những yếu tố then chốt giúp kiểm soát bệnh và ngăn ngừa biến chứng [8]. Do đó, các chương trình can thiệp nhằm tăng cường khả năng tự quản lý bệnh đã được IDF xác định là một thành phần thiết yếu trong chiến lược quản lý ĐTĐ toàn cầu [9].
Với sự phổ biến ngày càng cao của điện thoại thông minh – dự báo đến năm 2025 sẽ có khoảng 90% dân số thế giới (tương đương 7,5 tỷ người) sở hữu thiết bị này [10] và Việt Nam đứng thứ hai trong một khảo sát của Statista về số người dùng ứng dụng quản lý sức khỏe [11], cho thấy tiềm năng để cải thiện việc chăm sóc sức khỏe và quản lý bệnh lý của các ứng dụng là vô cùng lớn. Trên thực tế, nhiều ứng dụng thuộc nhóm giáo dục và hỗ trợ tự quản lý bệnh ĐTĐ (Diabetes Self-Management Education and Support – DSMES) đã được phát triển và cung cấp trên các kho ứng dụng như Google Play và App Store, với hiệu quả được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng [12] [13] [14] [15] [16]. Tuy nhiên, hiện vẫn còn thiếu các nghiên cứu tổng hợp một cách hệ thống về các tính năng của ứng dụng di động hỗ trợ và giáo dục tự quản lý ĐTĐ, đặc biệt trong bối 1 cảnh Việt Nam. Việc xác định và hệ thống hóa các tính năng cốt lõi là cần thiết nhằm hỗ trợ các nhà phát triển và nhà nghiên cứu xây dựng các ứng dụng hiệu quả, lấy người bệnh làm trung tâm.
Xuất phát từ thực tế trên, nhóm nghiên cứu đã tiến hành đề tài “Tổng quan hệ thống về các tính năng trong ứng dụng di động giáo dục và hỗ trợ tự quản lý bệnh đái tháo đường” với mục tiêu: − Tổng hợp các tính năng được sử dụng trong các ứng dụng di động giáo dục và hỗ trợ tự quản lý bệnh ĐTĐ. − Tổng hợp các bằng chứng về hiệu quả, mức độ sử dụng của các tính năng và phản hồi của người dùng về các tính năng đó. Tổng quan về đái tháo đường 1. Định nghĩa, phân loại đái tháo đường Bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa, có đặc điểm tăng glucose huyết mạn tính do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai.
Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protide, lipide, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh [1]. Bộ Y tế Việt Nam cũng như Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) đã thống nhất phân loại ĐTĐ thành các loại cơ bản như sau: − Đái tháo đường típ 1 (do phá hủy tế bào beta tụy, dẫn đến thiếu insulin tuyệt đối bao gồm cả ĐTĐ tự miễn tiềm ẩn ở người lớn (LADA)). − Đái tháo đường thai kỳ (là ĐTĐ được chẩn đoán trong 3 tháng giữa hoặc 3 tháng cuối của thai kỳ mà không rõ là ĐTĐ trước khi mang thai hoặc không có bằng chứng về các loại ĐTĐ khác xảy ra trong thời kỳ mang thai, như ĐTĐ típ 1, típ 2). − Ngoài ra, còn có một số thể đặc biệt của ĐTĐ do các nguyên nhân khác, ví dụ như hội chứng đái tháo đường di truyền đơn gen (đái tháo đường sơ sinh và đái tháo đường khởi phát - toàn phát ở người trẻ), bệnh lý tụy ngoại tiết (bệnh xơ nang và viêm tụy) và bệnh ĐTĐ gây ra do thuốc hoặc hoá chất (sử dụng glucocorticoid, trong điều trị HIV/AIDS hoặc sau cấy ghép cơ quan nội tạng) [17].
Các triệu chứng điển hình của ĐTĐ típ 1 thường biểu hiên rầm rộ, đặc trưng bởi sút cân nhanh chóng, đái nhiều, uống nhiều. Típ 2 có thể biểu hiện triệu chứng tương tự típ 1, nhưng khởi phát thường âm ỉ, ít triệu chứng [2]. Chẩn đoán đái tháo đường Theo Hướng dẫn chẩn đoán và phân loại ĐTĐ của ADA, tiêu chuẩn chẩn đoán ĐTĐ ở người không mang thai dựa vào 1 trong 4 tiêu chí được trình bày trong Bảng 1. Tiêu chuẩn chẩn đoán ĐTĐ ở người không mang thai Tiêu chí Tham chiếu HbA1c (tiến hành theo phương pháp đã chuẩn hóa ≥ 6,5% (48 mmol/mol) theo tiêu chuẩn quốc tế) Glucose huyết tương lúc đói (FGP) ≥ 126 mg/dL (hay 7 mmol/L) 3 Tiêu chí Tham chiếu Glucose huyết tương ở thời điểm sau 2 giờ làm ≥ 200 mg/dL (hay 11,1 mmol/L) nghiệm pháp dung nạp với 75g glucose bằng đường uống (2-h PG) BN có triệu chứng kinh điển của tăng glucose ≥ 200 mg/dL (hay 11,1 mmol/L) huyết hoặc của cơn tăng glucose huyết cấp kèm mức glucose huyết tương bất kỳ Chẩn đoán xác định ĐTĐ nếu có 2 kết quả trong ngưỡng chẩn đoán trong cùng 1 mẫu xét nghiệm ở 2 thời điểm khác nhau đối với tiêu chí FGP, 2-h PG hoặc HbA1c; riêng tiêu chí còn lại chỉ cần một lần xét nghiệm duy nhất [18].
Dịch tễ học đái tháo đường típ 1 và típ 2 1. Trên thế giới Theo một nghiên cứu phân tích gộp, ĐTĐ típ 1 có thể chiếm tới 9,5% ca mắc ĐTĐ [3]. Tuy nhiên, tỷ lệ hiện mắc típ bệnh này có thể dao động tùy từng vùng [19] [20] [21] [22]. Ước tính tới năm 2021, thế giới có khoảng 8,4 triệu người sống chung với ĐTĐ típ 1.
Trong số này, khoảng 1,5 triệu người (18%) dưới 20 tuổi, 5,4 triệu người (64%) từ 20–59 tuổi, và 1,6 triệu người (19%) từ 60 tuổi trở lên [23]. Tỷ lệ hiện mắc ĐTĐ típ 1 đang tăng đều đặn, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên [24]. Đái tháo đường típ 2 chiếm đa số, với tỷ lệ trên 90% các ca mắc ĐTĐ. Típ bệnh này hay gặp ở đối tượng trung niên và người cao tuổi nhưng cũng đang ngày càng bắt gặp hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên do sự gia tăng của tình trạng béo phì [2].
Tỷ lệ hiện mắc Típ 2 tăng nhanh nhất tại các nước có thu nhập thấp và trung bình khu vực Đông Nam Á, Nam Á, Trung Đông và Bắc Phi [25]. Tại Việt Nam. Trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2020, Việt Nam đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể về tỷ lệ hiện mắc bệnh đái tháo đường, từ 5,4% lên 7,3% [26]. Một phân tích tổng hợp các nghiên cứu từ năm 2000 đến 2020 cho thấy tỷ lệ mắc Típ 2 ở người trưởng thành Việt Nam dao động từ 1,0% đến 29,0%, với tỷ lệ gộp là 6,0% (95% CI: 4,0%– 7,0%) [27].
Hiện chưa có số liệu cụ thể về tỷ lệ mắc ĐTĐ típ 1 tại Việt Nam, tuy nhiên số trẻ em và thanh thiếu niên tại Việt Nam mắc típ bệnh này được báo cáo là trên 2000 người và đang có xu hướng tăng [28] [29]. Biến chứng đái tháo đường ĐTĐ gây ra một số biến chứng cấp tính như hôn mê nhiễm toan ceton không kiểm soát tốt đường huyết, đặc biệt ở bệnh nhân ĐTĐ típ 1; tăng áp lực thẩm thấu do tăng đường huyết, thường xuất hiện ở bệnh nhân típ 2. Đặc biệt trong quá trình điều trị bằng 4 insulin, bệnh nhân có nguy cơ cao bị hạ đường huyết nếu bỏ bữa hoặc không tuân thủ điều trị [30]. Bên cạnh đó, ĐTĐ còn gây ra một số biến chứng mạn tính.
Bệnh tim mạch là nguyên nhân phổ biến nhất gây tử vong ở người mắc típ 2. Đường huyết cao, cholesterol cao, huyết áp cao làm gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch ở người bệnh, có thể gây ra các biến chứng gây tử vong như: suy tim, đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Ngoài ra, người mắc ĐTĐ có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 56% so với người không mắc ĐTĐ. Tuổi khởi phát đái tháo đường càng sớm, nguy cơ mắc sa sút trí tuệ trong giai đoạn sau của cuộc đời càng cao.
Bệnh võng mạc do ĐTĐ cũng là một biến chứng thường gặp ở bệnh nhân ĐTĐ. Theo báo cáo của IDF, gần 1 trong 4 người trưởng thành mắc ĐTĐ bị biến chứng này. Hơn 1 trong 10 người mắc bệnh lý võng mạc do ĐTĐ có nguy cơ mất thị lực hoặc đã mất thị lực [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu đã chỉ ra rằng những biến chứng này có thể được phòng ngừa nếu ĐTĐ được kiểm soát tốt bằng cách cân bằng dinh dường, hoạt động thể chất, kiếm soát tốt đường huyết, huyết áp và lipid máu [31].
Gánh nặng của đái tháo đường 1. Gánh nặng kinh tế của đái tháo đường Đái tháo đường gây ra gánh nặng chi phí to lớn cho kinh tế các quốc gia trên thế giới. Chi phí toàn cầu liên quan ĐTĐ ở người trưởng thành đã tăng 338% qua 17 năm, từ 233 tỷ USD năm 2017 lên tới hơn 1 tỷ tỷ USD năm 2024. Trong đó, vùng Bắc Mỹ và Caribbean chiếm hơn 40% tổng chi phí.
Ước tính, người dân ở vùng này phải chi ra gần 8 nghìn USD cho ĐTĐ vào năm 2024 [2].
