Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI THAM Ô TÀI SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm của tội tham ô tài sản, ý nghĩa của việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự 1. Khái niệm tội tham ô tài sản Tham nhũng, tham ô là vấn nạn chung của tất cả các quốc gia, ở tất cả các Nhà nước và thời kỳ lịch sử - khi chế độ tư hữu xuất hiện và Nhà nước ra đời. Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International Organisation- TIO), tham nhũng là lợi dụng quyền hành để gây phiền hà, khó khăn và lấy của dân; tham ô là hành vi lợi dụng quyền hành để lấy cắp của công.
Tham nhũng và tham ô là một hệ quả tất yếu của sự vị kỷ, vụ lợi của mỗi cá nhân, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế kém phát triển, quản lý kinh tế - xã hội lỏng lẻo, yếu kém tạo ra nhiều sơ hở cho các hành vi tiêu cực, tham nhũng, tham ô có điều kiện phát triển và một phần quyền lực chính trị được biến thành quyền lực kinh tế. Tham nhũng, tham ô làm thâm hụt công quỹ, rút ruột công trình xây dựng, giảm mức phúc lợi. Ở tầm khái quát cao hơn, có thể nói tham nhũng, tham ô làm chậm sự phát triển kinh tế-xã hội, làm giảm lòng tin của công dân vào nhà nước, đến chừng mực nào đó nó gây mất ổn định chính trị, kinh tế - xã hội, thậm chí sụp đổ cả một cơ quan, tổ chức, sụp đổ một thể chế chính trị. Theo các tài liệu truyền thông của Liên hợp quốc về đấu tranh quốc tế chống tham nhũng thì tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng bao gồm những hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham ô, trộm cắp tài sản của Nhà nước; lợi dụng địa vị công tác để trục lợi riêng hoặc thông qua việc sử dụng không chính thức địa vị chính thức của mình; hay tạo ra xung đột về thứ tự quan tâm giữa trách nhiệm đối với xã hội và lợi ích cá nhân để mưu cầu trục lợi.
Khoa học luật hình sự và pháp luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới mô tả tham ô trước hết là hành vi của người có thẩm quyền quản lý tài sản của cơ quan tổ chức, chiếm đoạt tài sản của cơ quan tổ chức đó bằng chính vị trí, chức vụ 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của mình sau đó mới phân tách hành vi tham ô diễn ra trong cơ quan tổ chức nhà nước, doanh nghiệp nhà nước và thuộc khu vực tư nhân để phân hóa trong các cấu thành của tội tham ô tài sản. Theo Điều 17 Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng thì tham ô được hiểu là “… hành vi của công chức tham ô, biển thủ hoặc chiếm đoạt dưới các hình thức khác cho bản thân hoặc cho người hay tổ chức khác công quỹ hoặc tư quỹ hoặc chứng khoán hay bất cứ thứ gì có giá trị mà công chức này được giao quản lý do địa vị của mình”. Quan điểm này nêu rất khái quát về tham ô nhưng chỉ nói tới hành vi chiếm đoạt tài sản của công chức. Ở nước ta hiện nay thuật ngữ tham ô được sử dụng phổ biến trong đời sống hàng ngày, nhưng vẫn chưa đạt tới sự thống nhất về quan niệm.
Theo Từ điển Tiếng Việt, "tham ô là lợi dụng quyền hành để ăn cắp của công" [45, tr. Như vậy, có nhiều cách hiểu khác nhau về tội tham ô tài sản nhưng nhìn chung, có hai quan niệm khá phổ biến: Một, coi tham ô bao gồm mọi hành vi chiếm đoạt tài sản công của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn để chiếm dụng tài sản. Chủ thể của hành vi tham ô có thể là cán bộ, công chức nhà nước, viên chức hoặc những người làm việc trong các tổ chức chính trị, tổ chức xã hội và tài sản bị chiếm đoạt của hành vi tham ô là tài sản của nhà nước. Hai, hiểu tham ô là hành vi lợi dụng quyền để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý chuyển thành của riêng, với động cơ xuất phát từ lợi ích cá nhân hoặc nhóm cá nhân có quan hệ lợi ích với nhau.
Hành vi tham ô không chỉ ở việc chiếm đoạt tài sản của nhà nước mà của các tổ chức chính trị - xã hội và doanh nghiệp bao hàm cả lĩnh vực tư. Và như đã đề cập ở trên, đây là quan điểm về tội tham ô tài sản ở nhiều nước trên thế giới. Qua nghiên cứu các quan điểm trên cho thấy, chưa có quan niệm thống nhất về tham ô với 2 dấu hiệu cơ bản của hành vi này còn đang gây tranh cãi: thứ nhất, tài sản tham ô là của Nhà nước hay của cơ quan tổ chức (bao gồm cả lĩnh vực công và lĩnh vực tư), và từ đặc điểm này phái sinh đặc điểm thứ hai - chủ thể tham ô tài sản là người có chức vụ quyền hạn để thi hành công vụ - là cán bộ, công chức, viên chức hay chỉ là người có trách nhiệm quản lý trong cơ quan tổ chức. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tôi cho rằng: Tham ô tài sản là hành vi chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức thành của riêng cho bản thân hay người khác mà bản thân chủ thể có trách nhiệm quản lý xâm hại vào hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức đồng thời xâm hại vào quyền sở hữu tài sản của cơ quan, tổ chức.
Sở dĩ Tôi quan niệm như vậy vì những lý do sau: mặc dù theo cách hiểu truyền thống thì hành vi tham ô là chiếm đoạt tài sản của nhà nước, nói cách khác là chiếm đoạt tài sản của cả xã hội thông qua tổ chức đại diện cho xã hội là nhà nước; khác với hành vi chiếm đoạt tài sản của một nhóm người hay của tổ chức tư nhân không đại diện cho xã hội. Tuy nhiên, xét ở góc độ tội phạm học, tình hình tội phạm là hiện tượng mang tính lịch sử và tính pháp lý hình sự, thực tiễn cho thấy cùng với sự thay đổi của các thành phần kinh tế đã có nhiều trường hợp người có trách nhiệm quản lý tài sản lợi dụng điều này để chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức thuộc các thành phần kinh tế quốc doanh (công), doanh nghiệp cổ phần hóa (công – tư kết hợp) và doanh nghiệp dân doanh, tổ chức xã hội, xã hội nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ. Trong một xã hội mà nhà nước chỉ nắm giữ những lĩnh vực kinh tế chủ chốt mà không thể không tư nhân hóa, trong xu thế cổ phần hóa đang được thực hiện với tinh thần chỉ đạo không thể trì hoãn của Chính phủ hiện nay thì rõ ràng tài sản của các cơ quan, tổ chức khác trong xã hội cũng cần được bảo vệ trước hành vi của những người có thẩm quyền quản lý trong các cơ quan này lợi dụng vị trí, chức vụ của mình để chiếm đoạt trái phép… Dù chủ sở hữu tài sản thuộc thành phần kinh tế nào, thuộc thẩm quyền quản lý của Nhà nước hay không thì các chủ sở hữu đều phải được bình đẳng trước pháp luật mà cụ thể ở đây là pháp luật hình sự. Bản chất của tham ô vẫn là dùng chức vụ quyền hạn tổ chức để chuyển tài sản đó thành của riêng.
Xuất phát từ thực tiễn xử lý tội phạm ở nước ta có nhiều vướng mắc do những quy định trong luật hình sự về tội tham ô tài sản nói riêng và tội phạm về chức vụ nói chung chưa giải quyết được các yêu cầu thực tiễn đặt ra; vì vậy Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2015 có sự thay đổi đáng kể trong tư duy lập pháp khi tội tham ô tài sản vẫn nhằm trong nhóm tội phạm về chức vụ nhưng khái niệm các tội phạm về chức vụ đã có sự mở rộng: 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ thực hiện trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ” và “người có chức vụ là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ [31, tr. Tiếp cận từ góc độ khoa học luật hình sự, có thể đưa ra khái niệm tội tham ô tài sản như sau: Tội tham ô tài sản là hành vi trái pháp luật hình sự do người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, có năng lực trách nhiệm hình sự, có trách nhiệm quản lý tài sản thực hiện bằng việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý thành của riêng cho mình hay người khác. Đặc điểm pháp lý của tội tham ô tài sản * Khách thể của tội phạm Khách thể của tội phạm trong mối tương quan với tội phạm nói chung, nhóm tội phạm và tội phạm cụ thể, khoa học luật hình sự phân loại thành khách thể chung, khách thể loại và khách thể trực tiếp. Trong đó, khách thể chung của tội phạm được hiểu là tổng hợp những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và có thể bị tội phạm xâm hại.
Khách thể loại của tội phạm được hiểu là nhóm các quan hệ xã hội cùng hoặc gần tính chất được nhóm các quy phạm pháp luật hình sự bảo vệ và bị nhóm các tội phạm xâm hại. Theo luật hình sự Việt Nam năm 1999 có 14 nhóm quan hệ xã hội như vậy như: nhóm an ninh quốc gia; nhóm quan hệ sở hữu; nhóm quan hệ hôn nhân, gia đình. Khách thể trực tiếp của tội phạm được hiểu là quan hệ xã hội cụ thể được quy phạm pháp luật hình sự cụ thể bảo vệ và bị tội phạm cụ thể xâm hại. Một tội phạm có thể xâm hại nhiều quan hệ xã hội khác nhau nhưng trong đó chỉ có một hoặc một số quan hệ xã hội bị xâm hại có tính chất của khách thể trực tiếp.
Tội tham ô tài sản có khách thể của là quan hệ sở hữu về tài sản, đây là khách thể trực tiếp của hành vi này. Khách thể trực tiếp này bao hàm đối tượng chính cụ thể bị chủ thể phạm pháp xâm hại, bởi quan hệ sở hữu luôn tồn tại ở nhiều kiểu quan hệ khác nhau: quan hệ sở hữu tập thể, quan hệ sở hữu cá nhân; quan hệ sở hữu công và sở hữu tư.