Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ THAM NHŨNG 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA TỘI PHẠM VỀ THAM NHŨNG 1. Khái niệm tội phạm về tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực, xuất hiện cùng với sự hình thành giai cấp và sự ra đời, phát triển của Nhà nước, nó là biểu hiện của sự tha hoá của một bộ phận các quan chức được giao cho các quyền về chính trị - kinh tế - văn hoá - xã hội. Ngày nay tham nhũng không còn là vấn đề riêng của một quốc gia mà đã trở thành vấn đề của toàn cầu.
Các nước phát triển, đang phát triển hay kém phát triển, không có một nước nào “miễn dịch” trước tham nhũng và tất cả đều có trách nhiệm tham gia vào việc tìm ra giải pháp phòng, chống tham nhũng. Tuy nhiên, tham nhũng dường như xâm hại với tỷ lệ cao hơn ở các nước đang phát triển, những nền kinh tế đang chuyển đổi. Tham nhũng ngăn cản nhiều nước vượt qua những thách thức nghiêm trọng nhất của phát triển, cản trở đầu tư trong nước và nước ngoài, làm xói mòn niềm tin trong các tổ chức công cộng, niềm tin của nhân dân đối với Chính phủ, thậm chí có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả một chế độ. Thấy trước được sự nguy hại của tệ tham nhũng và thực trạng tình hình tham nhũng hiện nay đang diễn ra ở Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã chỉ rõ và nhấn mạnh là: Tình trạng tham nhũng và sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên đang cản trở việc thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, gây bất bình và làm giảm lòng tin trong nhân dân và là nguy cơ lớn đe dọa sự sống còn của chế độ ta[9].
10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tham nhũng thường gắn với yếu tố quyền lực, khi một người được giao nắm giữ quyền lực, với quyền lực đó, trong hoàn cảnh cụ thể, họ thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao đã thực hiện hành vi trái với quy định của pháp luật được luật hình sự bảo vệ, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của cơ quan, của Nhà nước và của xã hội nhằm mục đích vụ lợi. Dưới góc độ xã hội, tham nhũng là một hiện tượng xã hội chứ không phải là một hiện tượng nhất thời của một người hay một nhóm người trong xã hội. Xã hội càng phát triển thì nạn tham nhũng càng có môi trường phát triển và mức độ nguy hiểm, thủ đoạn của loại tội phạm này sẽ tinh vi hơn. Dưới góc độ chính trị, tham nhũng thể hiện sự tha hóa của một bộ phận cán bộ, công chức Nhà nước mà biểu hiện của nó là tình trạng quan liêu, mua bán chức quyền để vụ lợi.
Dưới góc độ kinh tế, tham nhũng không chỉ gây ra thiệt hại trong việc làm thất thoát tài sản của Nhà nước, của nhân dân mà nó còn kìm hãm sự phát triển kinh tế. Trong khoa học và thực tiễn có nhiều quan niệm khác nhau về tham nhũng, tội phạm về tham nhũng. Để có thể đưa ra một khái niệm chính xác về tội phạm tham nhũng, trước hết cần tìm hiểu khái niệm về tham nhũng. Theo tổ chức Minh bạch Thế giới, một tổ chức phi chính phủ, tham nhũng là hành vi “của người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá nhân”[62].
Ngân hàng Phát triển Châu Á có quan niệm khá rộng về tham nhũng, đó là, “lạm dụng chức vụ công hoặc chức vụ tư để tư lợi”. Ban nghiên cứu thuộc Hội đồng Châu Âu đã đưa ra khái niệm tham nhũng: “Tham nhũng bao gồm những hành vi hối lộ và bất kỳ một hành vi nào khác của những người được giao thực hiện một trách nhiệm nào đó trong khu vực nhà nước hoặc tư nhân, nhưng đã vi phạm trách nhiệm được giao để thu bất kỳ một thứ lợi ích bất hợp pháp nào cho cá nhân hoặc cho người 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nai cho rằng “Tham nhũng bao hàm trong nội dung của nó cả tệ nạn hối lộ, tệ bệnh gia đình chủ nghĩa và sự chiếm đoạt bất hợp pháp tài sản công cộng và biến tài sản đó thành của riêng cá nhân”[55, tr. Ngân hàng Thế giới định nghĩa, tham nhũng là “lạm dụng công quyền để tư lợi”[63].
Điều này cho rằng căn nguyên của tham nhũng xuất phát từ công quyền và lạm dụng công quyền, tham nhũng gắn liền với nhà nước và các hoạt động của nhà nước, việc nhà nước can thiệp vào thị trường và từ sự tồn tại của khu vực công. Khái niệm này loại trừ khả năng tham nhũng xảy ra trong khu vực tư nhân, chỉ tập trung duy nhất vào tình trạng tham nhũng trong khu vực công. Công ước về chống tham nhũng của Liên Hợp quốc không đưa ra định nghĩa và không liệt kê các hành vi được coi là tham nhũng và tội phạm về tham nhũng, chỉ yêu cầu các quốc gia thành viên phải hình sự hóa các hành vi quy định từ Điều 15 đến Điều 25 của Công ước, bao gồm: Hối lộ công chức quốc gia; Hối lộ công chức nước ngoài hoặc công chức của tổ chức quốc tế; Tham ô, biển thủ hoặc các dạng chiếm đoạt tài sản khác bởi công chức; Lợi dụng ảnh hưởng để trục lợi; Lạm dụng chức năng; Làm giàu bất hợp pháp; Tẩy rửa tài sản do phạm tội mà có; Che dấu tài sản; Cản trở hoạt động tư pháp. Theo Từ điển bách khoa của Thụy Sĩ, thì “tham nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong bộ máy nhà nước.
Đó là hành vi vi phạm pháp luật để phục vụ lợi ích cá nhân”[13]. Cũng ở Thụy Sĩ, người ta chia tham nhũng thành hai loại, đó là tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ. Tham nhũng lớn thường xuất phát từ những quyết định quan trọng của cơ quan nhà nước và nó liên quan đến việc sử dụng khoản công quỹ lớn của Nhà nước. Số lượng những vụ việc tham nhũng lớn không nhiều nhưng nó gây thiệt hại lớn về tài sản và những ảnh hưởng không tốt về mặt chính trị.
Tham 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhũng nhỏ là những hành vi của công chức có chức vụ không cao trong bộ máy chính quyền với những lợi ích thu được không lớn. Mặc dù không gây thiệt hại nhiều về tài sản nhưng tham nhũng nhỏ lại diễn ra thường xuyên, phổ biến và liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của phần lớn cư dân, những người có thu nhập ở mức thấp hơn so với mặt bằng chung của xã hội [13, tr. Theo quan điểm của Vito Tanzi, nguyên vụ trưởng Vụ Tài chính công của IMF từ năm 1981-2000: “Tham nhũng là hành động cố tình không tuân thủ các nguyên tắc công minh nhằm trục lợi cho cá nhân hoặc cho những kẻ có liên quan tới hành động đó”[63]. Trong định nghĩa của Vito Tanzi, đề cập tới các nội dung: nguyên tắc công minh bởi lẽ nó đòi hỏi quan hệ cá nhân hoặc các mối quan hệ khác không được xen vào các quyết định kinh tế có liên quan đến nhiều bên.
Việc đối xử bình đẳng với tất cả các chủ thể kinh tế là một yêu cầu cần thiết đối với một nền kinh tế thị trường hoạt động có hiệu quả. Thái độ thiên vị đối với một số chủ thể kinh tế cụ thể nào đó chắc chắn sẽ vi phạm nguyên tắc công minh và mở đường cho tham nhũng. Không có thiên vị thì sẽ không có tham nhũng. Theo Richk Stapenhurst- chuyên gia quản lý công cộng và Shahrzad Secligh-nhà tư vấn của Viện phát triển kinh tế của Ngân hàng Thế giới thì: Tham nhũng theo nghĩa đơn giản nhất là sự lạm dụng quyền lực đa phần là đạt được lợi ích của một nhóm mà người ta phải trung thành với nó.
Tham nhũng có thể do lòng tham thúc đẩy, do ước muốn duy trì hoặc tăng thêm quyền lực, hay một cách khác khá vô lý là do niềm tin thường được áp dụng phổ biến nhất do sự lạm dụng quyền lực công của các chính khách hay công chức nhà nước, thì nó lại mô tả một mẫu hình ứng xử có thể thấy ở hầu như mọi lĩnh vực của cuộc sống.[6] Cơ quan Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) cũng đưa ra định nghĩa 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com về tham nhũng. Theo đó, “tham nhũng là sự lạm dụng chức vụ, vai trò và nguồn lực công để trục lợi cá nhân”[13, tr. Ở Trung Quốc, Bộ Luật Hình sự không quy định khái niệm về tội phạm tham nhũng, chỉ quy định tội phạm về tham nhũng bao gồm tham ô, lạm dụng công quỹ, nhận hối lộ, đưa hối lộ, không nộp quà biếu hoặc lễ vật vào công quỹ, không chứng minh được nguồn gốc tài sản, phân chia tài sản trái phép. Bộ luật Hình sự Nhật Bản quy định tội phạm về tham nhũng tại Chương XV “Các tội phạm về tham nhũng”, quy định tội phạm về tham nhũng là lạm dụng chức vụ, quyền hạn của công chức, của công chức đặc biệt thực hiện; nhận hối lộ, nhận hối lộ tạ ơn, nhận hối lộ trước, nhận hối lộ để gây ảnh hưởng; đưa hối lộ.[19] Mặc dù trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau về tham nhũng, song có thể thấy điểm chung của các quan điểm này đều cho rằng, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
Thực tế ở Việt Nam hiện nay cũng có nhiều quan niệm về tham nhũng và khái niệm tham nhũng đang là một trong những vấn đề gây tranh luận. Theo từ điển Tiếng Việt, “tham nhũng là sự lợi dụng quyền hạn để nhũng nhiễu dân và lấy của dân”[57, tr. Cũng có nhiều quan điểm cho rằng “tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thấy mầm mống của tệ tham nhũng trong chính quyền cách mạng và Người kiên quyết đấu tranh với tệ này, Người đã nói: “Tham ô, lãng phí, quan liêu là những xấu xa của xã hội cũ.
Nó do lòng tư lợi ích kỷ, hại nhân dân mà ra, nó do chế độ người bóc lột người mà ra” [26, tr. Chủ tịch Hồ Chí Minh không sử dụng danh từ 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.