Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI PHẠM THỰC HIỆN TRONG TRẠNG THÁI THẦN KINH BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm trạng thái tinh thần bị kích động mạnh Để chủ thể định tội nhận thức đúng các dấu hiệu của CTTP, các dấu hiệu của chúng phải được mô tả chính xác, rõ ràng trong Bộ luật hình sự năm 1999. Sự mô tả các dấu hiệu CTTP của từng tội phạm cụ thể trong Bộ luật hình sự năm 1999 giúp cho chủ thể định tội thực hiện tốt công việc của mình, trong đó có mục đích rất quan trọng là xác định sự khác nhau giữa tội phạm này với tội phạm khác.
Vì thế, CTTP phải có tính đặc trưng. Khi mô tả các dấu hiệu của CTTP, nhà làm luật phải hết sức chú ý đến đặc điểm này của CTTP. Hầu hết các tội phạm trong Bộ luật hình sự năm 1999 được các nhà làm luật mô tả một cách chính xác, rõ ràng, giúp cho chủ thể định tội nhận thức đúng đắn sự khác nhau giữa tội phạm này với tội phạm khác. Tuy nhiên, trong Bộ luật hình sự năm 1999 vẫn còn một vài tội phạm mà tính đặc trưng của chúng chưa rõ khiến cho chủ thể định tội gặp khó khăn khi xác định một hành vi là phạm tội này hay tội khác.
Minh chứng cụ thể là CTTP của hai tội: Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 95 của Bộ luật hình sự năm 1999) và Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn tại cho sức khoẻ của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 105 của Bộ luật hình sự năm 1999). Cả hai CTTP của hai tội đều chứa đựng dấu hiệu “trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” Việc xác định một người có bị kích động mạnh về tinh thần hay không là một vấn đề phức tạp. Trạng thái tâm lý của mỗi người khác nhau, cùng một sự việc nhưng người này xử sự khác người kia; có người bị kích động 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com về tinh thần, thậm chí "điên lên", nhưng cũng có người vẫn bình thường, thản nhiên như không có chuyện gì xảy ra [22, tr. Và cách xử sự của mỗi người cũng rất khác nhau.
Hiện nay có nhiều quan điểm về trạng thái tinh thần bị kích động mạnh. Có quan điểm cho rằng, tình trạng tinh thần bị kích động mạnh là tình trạng (tâm lý) không hoàn toàn tự chủ, tự kiềm chế được hành vi của mình [11, tr. Gần giống với quan điểm này là quan điểm cho rằng, trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là tình trạng ý thức bị hạn chế ở mức độ cao do không chế ngự được tình cảm dẫn đến sự hạn chế đáng kể khả năng kiểm soát và điều khiển hành vi [15, tr. Như vậy, hai quan điểm nói trên đều thừa nhận trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là trạng thái mà tâm lý bị ức chế ở mức độ cao dẫn đến nhận thức bị hạn chế làm giảm đáng kể khả năng điều khiển hành vi, nhưng vẫn còn khả năng điều khiển hành vi của mình.
Quan điểm thứ ba lại coi trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là trạng thái của một người không còn nhận thức đầy đủ về hành vi của mình như lúc bình thường, nhưng chưa mất hẳn khả năng nhận thức. Lúc đó, họ mất khả năng tự chủ và không thấy hết được tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình; trạng thái tinh thần của họ gần như người điên (người mất trí). Đây là cơ sở để phân biệt với trường hợp phạm tội do tinh thần bị kích động [22, tr. Theo quan điểm này, người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh dù chưa mất hoàn toàn khả năng nhận thức, nhưng đã mất khả năng tự chủ - khả năng kiềm chế và điều khiển hành vi của mình.
Theo quan điểm thứ ba thì khả năng kiềm chế và điều khiển hành vi của họ mất và có thể coi họ là một trong những trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự. Điều 13 của Bộ luật hình sự năm 1999 quy định “nếu một người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác (nguyên nhân khách quan) mà dẫn đến mất khả năng nhận thức hoặc mất khả năng điều khiển hành vi, thì 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được xem là người không có năng lực trách nhiệm hình sự” [26, Điều 13]. Người phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh có nguyên nhân xuất phát từ người bị hại. Như vậy, có thể coi việc họ mất khả năng tự chủ và điều khiển hành vi là nguyên nhân ngoài ý muốn của họ.
Nếu xem họ mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, họ sẽ không chịu trách nhiệm hình sự về hành vi nguy hiểm của mình theo quy định của Điều 13 của Bộ luật hình sự 1999. Như vậy, hai quan điểm đầu sẽ là hợp lý hơn tức là một người phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là người dù chịu tác động mạnh mẽ về mặt tâm lý nhưng khả năng nhận thức vẫn còn, nghĩa là khả năng kiềm chế và điều khiển hành vi của họ vẫn còn. Theo quy định của pháp luật thì cho đến hiện tại hướng dẫn về trạng thái tinh thần bị kích động mạnh mới chỉ có tại Nghị quyết số 04/HĐTP ngày 29.1986 của HĐTP TANDTC, mà chưa có một khái niệm hay hướng dẫn cụ thể nào khác. Theo hướng dẫn của nghị quyết trên thì: Tình trạng tinh thần bị kích động mạnh là tình trạng người phạm tội không hoàn toàn tự chủ, tự kiềm chế được hành vi phạm tội của mình.
Nói chung, sự kích động mạnh đó phải là tức thời do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây nên sự phản ứng dẫn tới hành vi giết người. Nhưng cá biệt có trường hợp do hành vi trái pháp luật của nạn nhân có tính chất đè nén, áp bức tương đối nặng nề, lặp đi lặp lại, sự kích động đó đã âm ỷ, kéo dài, đến thời điểm nào đó hành vi trái pháp luật của nạn nhân lại tiếp diễn làm cho người bị kích động không tự kiềm chế được; nếu tách riêng sự kích động mới này thì không coi là kích động mạnh, nhưng nếu xét cả quá trình phát triển của sự việc, thì lại được coi là mạnh hoặc rất mạnh. Trong trường hợp cá biệt hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân cấu thành tội phạm nhưng là tội 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phạm ít nghiêm trọng (như tội làm nhục người khác, tội vu khống) thì cũng được coi là giết người trong tình trạng tinh thần bị kích động mạnh… [26]. Người bị kích động về tinh thần là người không còn nhận thức đầy đủ về hành vi của mình như lúc bình thường, nhưng chưa mất hẳn khả năng nhận thức.
Trạng thái này chỉ xảy ra trong chốc lát, sau đó tinh thần của họ trở lại bình thường như trước. Do vậy có thể hiểu trong trường hợp bình thường họ không phạm tội mà trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh họ phạm tội thông qua mức độ nhận thức của họ trong lúc này. Bình thường, họ nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm, nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã hội và nhận thức được điều đó là sai, trái pháp luật, phải gánh lấy trách nhiệm pháp lý nên họ kiềm chế hành vi của mình. Tuy nhiên, trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, mức độ nhận thức của họ giảm đi đáng kể.
Họ vẫn có thể nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội ở mức độ nào đó, nhận thức một cách khái quát về hậu quả mà họ không quan tâm đến, không nhận thức được hành vi của mình là trái pháp luật cũng như không nhận thức được sẽ phải gánh lấy hậu quả pháp lý từ hành vi của mình. Thực tế đó làm giảm đi đáng kể khả năng tự chủ và điều khiển hành vi của mình (chứ không phải mất hẳn khả năng đó) và hành vi phạm tội xảy ra. Ví dụ vụ án: Do tranh chấp lối đi giữa hai nhà, Nguyễn Văn T đã xông vào nhà hàng xóm chửi bới và đánh gãy tay bà Phan Thị H. Con trai bà H là Đặng Minh D vừa đi làm về thấy mẹ bị đánh ngất xỉu và nghe sự việc em gái kể lại đã không kiềm chế được chạy vào bếp lấy con dao đâm Nguyễn Văn T một nhát làm người này chết trên đường đi cấp cứu.
Ví dụ trên đây cho thấy anh Đặng Minh D đã không hoàn toàn tự chủ, kiềm chế được hành vi phạm tội của mình do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân (chửi bới và đánh gãy tay) đối với người thân thích là mẹ của D. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Từ những phân tích trên có thể rút ra khái niệm thế nào là trạng thái tinh thần bị kích động mạnh: “Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là trạng thái một người không hoàn toàn tự chủ, tự kìm chế được hành vi của mình một cách tức thời do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với họ hoặc người thân thích của họ gây nên sự phản ứng dẫn đến hành vi vi phạm pháp luật” 1. Khái niệm các tội phạm thực hiện trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh Như đã phân tích ở trên thì trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là tình trạng không còn nhận thức đầy đủ về hành vi của mình, nhưng chưa mất hẳn khả năng nhận thức; khả năng tự chủ và tự điều khiển hành vi bị hạn chế ở mức độ cao. Trong phần các tội phạm của Bộ luật hình sự 1999 thì việc thực hiện tội phạm trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh được ghi nhận ở hai Điều luật (Điều 95 – Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh và Điều 105 - Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe người khác) tại Chương về các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người.
Theo đó, cấu thành định tội của hai tội phạm này đều phải thỏa mãn các dấu hiệu sau: Thực hiện tội phạm trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là người phạm tội thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ một cách có lỗi trong trạng thái không nhận thức đầy đủ được hết tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội từ hành vi của mình.