CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƯỚNG TÍCH HỢP MÔN CÔNG NGHỆ 6 1. Tổng quan về dạy học tích hợp 1. Trên thế giới DHTH đã và đang được thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển hàng đầu của thế giới, mức độ tích hợp khá đa dạng. Từ những năm giữa thế kỉ 20, chương trình đào tạo theo quan điểm tích hợp của nhiều nước đã được xây dựng, đặc biệt là ở các cấp tiểu học và THCS.
Theo thống kê của UNESCO, từ năm 1960 đến 1974 trên thế giới đã có 208 chương trình dạy các môn khoa học theo quan điểm tích hợp ở những mức độ khác nhau. Và các nước có nội dung chương trình thể hiện rõ quan điểm này là Pháp, Nga, Hoa Kì, … Năm 2006, các chủ đề tích hợp được Bộ giáo dục Quốc gia Pháp chính thức đưa vào chương trình học cho học sinh cấp THCS trên toàn quốc. Đây là những đề tài rất thiết thực, gắn liền với thực tiễn đời sống, được BGD&ĐT Pháp chọn lựa kĩ lưỡng và đánh giá rất cao (Grohando) Tháng 9/1968, Hội đồng Liên quốc gia về giảng dạy khoa học với bảo trợ của UNESCO đã tổ chức: “Hội nghị tích hợp việc giảng dạy các khoa học”. Hội nghị này đặt ra hai vấn đề thứ nhất là vì sao phải DHTH, thứ hai DHTH các khoa học là gì? (Đỗ T.
8) Các nước Anh, Mỹ, Australia, New Zealand, Nhật Bản, Hàn Quốc… đã đưa tích hợp vào xây dựng chương trình SGK từ tiểu học đến THPT. Tùy theo cấp học, bậc học mà việc thực hiện quan điểm tích hợp có nét đặc thù riêng với từng nước. Các quốc gia này đã vận dụng mức độ tích hợp đa dạng cho tất cả các môn học ở bậc cao nhất: xuyên môn, đa môn, nội môn. Ở Pháp thì chỉ vận dụng quan điểm tích hợp ở mức độ nội môn, liên môn và chủ yếu tập trung vào các môn như Khoa học, Lịch sử, Địa lý.
Còn về phía Đông Âu, Nga, Trung Quốc quan điểm tích hợp chủ yếu vận 7 dụng vào các môn học truyền thống như Vật lý, Hóa học, Sinh học. (Unesco Bangkok, 2012) Tư tưởng tích hợp giáo dục đã được áp dụng rộng rãi từ những năm 60 của thế kỷ XX. Các nhà nghiên cứu như X. Roegiers, D’Hainaut, Clark, Drake và Burn, đã đưa ra những quan điểm khác nhau về DHTH.
Clark thì cho rằng: Tích hợp là cách tư duy trong đó các mối liên kết được tìm kiếm. Do vậy, tích hợp làm cho việc dạy học không còn theo sự thụ động và tư duy một chiều. Về sau để thuận tiện cho các GV trong việc tổ chức dạy học, Drake và Burn (2004) đã đề xuất các định hướng giáo dục tích hợp bao gồm: “Tích hợp đa môn (Multidisciplinary Integration). Tích hợp liên môn (Interdisciplinary Integration).
Tích hợp xuyên môn (Transdisciplinary Integration)”. Ở mức độ cao có thể tích hợp các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học thành môn Khoa học tự nhiên, hoặc tích hợp các môn Lịch sử, Văn học, Địa lí, Mỹ thuật thành môn Khoa học xã hội. Ở mức độ vừa, các môn gần nhau được ghép trong một môn chung nhưng vẫn giữ vị trí độc lập và chỉ tích hợp ở các phần trùng nhau., 2012) Xavier Roegiers trong công trình nghiên cứu “Khoa học sư phạm tích hợp hay cần làm như thế nào để phát triển năng lực ở các trường học” của mình đã nhấn mạnh rằng: Tích hợp là sự hình thành ở HS những năng lực cụ thể có dự tính trước những điều kiện cần thiết trong quá trình học tập, nhằm phục vụ cho quá trình học tập sau này của HS hoặc hoà nhập HS vào cuộc sống lao động. Như vậy sư phạm tích hợp tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.
73) Wraga (2009) cũng xác định: “DHTH có thể giúp người học có nhiều ý nghĩa hơn khi xét góc độ liên kết giữa người học và người dạy, cũng như liên kết giữa các môn, độ phức tạp và giải quyết vấn đề. Qua đó người học hứng thú, được hình thành năng lực chuyên môn của mình” (Wraga,W. John Biggs (2003) đã dựa vào lý thuyết Constructive Alignment chú trọng và phát triển vào sự tích hợp có hệ thống giữa các thành tố kết quả học tập dự kiến (chuẩn đầu ra), phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá. Theo lý thuyết này, 8 quá trình giảng dạy và học tập là một hệ thống, trong đó các thành phần riêng rẽ được xây dựng và kết hợp với nhau, nhằm đạt được kết quả học tập như mong muốn.
Hội thảo quốc tế đón chào thế kỷ 21 có tên “Kết nối hệ thống tri thức trong một thế giới học tập” với sự tham gia của gần 400 nhà giáo dục thuộc 18 quốc gia khác nhau được tổ chức ngày 6 - 8/12/2000 tại Manila (Philippines). Tại đây, các nhà giáo dục đã bàn luận sôi nổi xoay quanh nội dung chính là con đường và cách thức kết nối hệ thống tri thức hướng vào người học trong thời đại thông tin. Muốn đáp ứng được nhu cầu kết nối hệ thống tri thức trong một thế giới học tập, đòi hỏi tư duy liên hội phải được thiết kế ngay trong nội dung, phương tiện nghiên cứu và phương pháp giảng dạy. Như thế, khi đứng trước nhu cầu giải quyết mâu thuẫn kiến thức của tình huống học tập, người học không chỉ giải quyết theo hướng trực tuyến hay nội suy mà có thể còn giải quyết bằng cách ứng dụng một cách linh hoạt khả năng tích hợp kiến thức.
(Hoàng, 2012) Hầu hết các nước trong khu vực Đông Nam Á đã thực hiện quan điểm tích hợp để dạy các kiến thức về tự nhiên và xã hội ở cấp tiểu học và THCS với những mức độ nhất định. Điển hình có thể đề cập đến, trong chương trình của Singapore, Thái Lan, môn “Khoa học” gồm những chủ đề nhất định xuyên suốt từ tiểu học tới THCS (lớp 9 hoặc lớp 10) (Nguyễn & Cao, 2002) Trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp dạy học tích hợp được triển khai với ưu điểm vượt trội là tạo ra sự liên tục trong nhận thức cho người học từ lý thuyết đến thực hành, hoặc từ phát triển kĩ năng đến ứng dụng thực tiễn (Integrated approaches to teaching and learning in the senior secondary school., 2009) Như vậy, có thể thấy được tích hợp trong dạy học đã được nghiên cứu và phát triển rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới. Và chắc chắn dạy học tích hợp là xu thế không ngừng phát triển trong tương lai của ngành giáo dục. Tại Việt Nam 9 Ở Việt Nam, DHTH đã được đưa vào trong chương trình GDPT 2018 với tiêu chí: Tăng cường tích hợp nhiều nội dung trong cùng một môn học, xây dựng một số môn học tích hợp mới ở cấp THCS theo tinh thần chung là tích hợp mạnh ở các lớp học dưới và phân hoá dần ở các lớp học trên; yêu cầu tích hợp được thể hiện cả trong mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục.
Trong lĩnh vực giáo dục, khái niệm tích hợp xuất hiện từ thế kỷ XVIII thể hiện một quan niệm giáo dục toàn diện con người. Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau (theo cách hiểu truyền thống từ 400 năm nay) thành một “môn học” mới. Từ những năm 1987 các tác giả Trần Bá Hoành, Nghiêm Đình Vỹ trong nghiên cứu và xây dựng chương trình của các môn học dạy học theo hướng tích hợp đã nêu rõ, “tích hợp” chính là lồng ghép các nội dung của các môn khác (hơn nữa là nội dung thực tiễn) vào việc dạy học các môn học., 2012) Theo Nguyễn Minh Thuyết: DHTH là xu thế chung của chương trình giáo dục phổ thông các nước. Có nhiều mức độ tích hợp khác nhau, Ở Việt Nam một số môn Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lí trong chương trình giáo dục phổ thông được đưa vào DHTH ở mức độ thấp, tức là tích hợp liên môn, chứ chưa tích hợp ở mức độ cao như nhiều nước trên thế giới., 2017) Trường ĐHSP Hà Nội đã cho triển khai, biên soạn và xuất bản các bộ sách bồi dưỡng GV, trong đó có bộ sách “Dạy học tích hợp phát triển năng lực HS”, gồm hai quyển: Quyển 1: Khoa học Tự nhiên; Quyển 2: Khoa học Xã hội.
Bộ sách giúp GV có tài liệu để tham khảo trong công tác giảng dạy, qua đó GV chủ động, tự tin, sáng tạo hơn trong việc lựa chọn nội dung tích hợp, chủ đề tích hợp, góp phần tích cực vào việc cải cách giáo dục ở trường phổ thông. Trong bộ sách này, chủ đề tích hợp chỉ áp dụng cho HS THCS., Nguyễn, Nguyễn, Nguyễn, Bùi, & Lưu, 2018) Trong công trình nghiên cứu “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn sau 2015”, tác giả Cao Thị Thặng 10 đã nêu tổng quan các vấn đề lý luận và thực tiễn về xu thế tích hợp trong chương trình giáo dục một số nước trên thế giới cũng như phân tích thực trạng việc vận dụng quan điểm dạy học tích hợp trong chương trình giáo dục Việt Nam. Đề xuất các giải pháp vận dụng quan điểm tiếp cận tích hợp vào việc phát triển chương trình trường phổ thông Việt Nam trong tương lai sau 2015. (Cao, 2010) Hai tác giả Cao Thị Thặng, Lương Việt Thái cho biết từ cuối những năm 80 của thế kỷ 20, vấn đề tích hợp đã được nghiên cứu và cho đến năm 2000 bước đầu đã được triển khai ở tiểu học, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục đã xây dựng được chương trình môn Tự nhiên - Xã hội từ lớp 1 đến lớp 3; môn Khoa học, môn Lịch sử - Địa lý ở lớp 4, 5 theo định hướng tích hợp.
Trong những năm gần đây, DHTH tiếp tục được đưa vào bậc THCS, THPT với các nội dung như tiết kiệm năng lượng, giảm nhẹ rủi ro thiên tai, vệ sinh an toàn thực phẩm, dân số - sức khỏe sinh sản, môi trường, hướng nghiệp, kinh doanh…đã gắn kết các kiến thức môn học với thực tiễn cuộc sống. Nhưng do chưa có sự đồng bộ trong vấn đề triển khai phát triển chương trình nên thực tế DHTH ở một số môn học vẫn còn gượng ép, chồng chéo, gây quá tải cho GV và HS ở các trường phổ thông. (Cao & Lương, Vấn đề tích hợp trong việc phát triển các môn học ở trường phổ thông Việt Nam, 2011) Tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh trong nghiên cứu “Hình thành năng lực dạy học tích hợp cho GV trung học phổ thông”.