MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Lịch sử của đất nƣớc Việt Nam là lịch sử của bốn ngàn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc. Truyền thống dân tộc kiên cƣờng, bất khuất ấy đã làm nên cuộc kháng chiến chống Pháp hào hùng mà cố thủ tƣớng Phạm Văn Đồng đã nói “Một thời khổ nhục nhƣng vĩ đại”. Ngƣợc dòng thời gian trở về với những biến cố lịch sử, chúng ta thấy khí thế quật cƣờng của cha ông vƣợt qua bao khó khăn gian khổ từ buổi đầu chống Pháp đến khi toàn thắng.
Triều đình Huế lúc bấy giờ hèn nhát đã quỳ gối đầu hàng giặc. Nhân dân yêu nƣớc không can tâm chịu mất nƣớc mà đứng lên khởi nghĩa. Phong trào diễn ra mạnh nhƣ vũ bão, tuy chƣa đủ sức “nhấn chìm bọn bán nƣớc và cƣớp nƣớc” (Hồ Chí Minh) nhƣng đó chính là tiếng súng báo hiệu một thời kì bão táp cách mạng sẽ diễn ra sôi nổi Trong cuộc đấu tranh ấy, không thể không kể đến các phong trào của các sĩ phu yêu nƣớc. Nếu ở Nam Kì nổi bật vai trò lãnh đạo của Nguyễn Hữu Huân, ở Bắc Kì là Nguyễn Quang Bích thì ở Trung Kì phong trào gắn liền với tên tuổi của Nguyễn Xuân Ôn - một nhà nho, một văn thân chống Pháp tiêu biểu nửa cuối thế kỉ XIX Việt Nam là đất nƣớc của những anh hùng vừa làm thơ, vừa đánh giặc.
Do vậy, ngoài vai trò một lãnh tụ kháng chiến, Nguyễn Xuân Ôn còn là một nhà thơ. Số lƣợng sáng tác tuy không nhiều nhƣng ông đã có đóng góp lớn cho nên văn học dân tộc với tập thơ văn giàu giá trị đó là Ngọc Đường thi văn tập. Tác phẩm là chân dung con ngƣời cá nhân Nguyễn Xuân Ôn - một nhà nho yêu nƣớc nhiệt thành và một trái tim thi sĩ giàu rung cảm yêu thƣơng. Khi tìm hiểu về Nguyễn Xuân Ôn, giới nghiên cứu lịch sử tập trung vào các phƣơng diện: một nhà nho yêu nƣớc, một sĩ phu chống Pháp… Bên cạnh đó, giới nghiên cứu còn khẳng định “An Tĩnh Hiệp thống quân vụ đại 1 thần” là một nghệ sĩ tài hoa.
Phƣơng diện này, ông đã kí thác trong Ngọc Đường thi văn tập Nhữ Bá Sĩ đã từng nói “Ôi! Văn chƣơng là cái hiện trạng một thời làm nên nó” và thơ ca còn là sự rung cảm kì diệu của tâm hồn ngƣời nghệ sĩ. Bởi vậy, thơ ca chính là nơi gửi gắm tâm sự, nỗi lòng, cảm xúc của thi nhân. Những nỗi niềm sâu kín, những băn khoăn trăn trở đều là nguyên nhân bên trong khiến ngƣời nghệ sĩ tìm đến với thơ văn. Chúng ta từng cảm nhận đƣợc nỗi buồn trong thơ Ức Trai, Nguyễn Du, Tú Xƣơng, Nguyễn Khuyến hay nỗi niềm chua xót thân phận trong thơ Hồ Xuân Hƣơng… Theo đó, văn chƣơng là mảnh đất màu mỡ nuôi dƣỡng tâm hồn ngƣời nghệ sĩ và phản ánh chân dung tâm hồn của chính họ.
Vì vậy tìm hiểu thơ văn Nguyễn Xuân Ôn chúng ta sẽ thấy rõ hơn, đúng đắn hơn con ngƣời cũng nhƣ tấm lòng yêu nƣớc của ông. Hơn nữa, tìm hiểu sáng tác của Nguyễn Xuân Ôn cũng giúp chúng ta hiểu thêm về tâm trạng lớp nhà nho chống Pháp cuối thế kỉ XIX và sáng tác của lớp sĩ phu cùng thời nhƣ Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Nguyễn Quang Bích… Nghiên cứu đề tài “Tinh thần yêu nƣớc trong Ngọc Đường thi văn tập của Nguyễn Xuân Ôn” góp phần tái hiện chân dung và tài năng nghệ thuật của nhà thơ. Đó chính là lí do khiến chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài này. Lịch sử vấn đề Nguyễn Xuân Ôn là một trong những tác giả tiêu biểu, một nhà thơ, nhà văn, một trí thức Nho học có tên tuổi trong khuynh hƣớng văn học yêu nƣớc chống Pháp nửa cuối thế kỉ XIX.
Chúng tôi có thể điểm qua một số cuốn sách và công trình nghiên cứu viết về ông nhƣ sau: Đầu tiên phải kể đến công trình của Nhiều tác giả, “Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam”, (1965), đã có sự nghiên cứu kĩ lƣỡng về con ngƣời, nhân 2 cách Nguyễn Xuân Ôn để rồi đi tới khẳng định: “Nguyễn Xuân Ôn cũng khăng khăng một “Lòng son giết giặc chết không phai” (Thuật hoài) và khi tên khâm sứ tra gạn thì ném ngay vào mặt nó câu nói khí phách “Tôi muốn giết chết hết cả lũ xâm lƣợc nhà ông” (tiểu sử Nguyễn Xuân Ôn)” [37;6]. Thứ hai, là Nguyễn Lộc trong “Giáo trình văn học Việt Nam (Nửa cuối thế kỉ XVIII - hết thế kỉ XIX)”, (1976) ông nhận xét: “Nét quán xuyến trong toàn bộ thơ văn Nguyễn Xuân Ôn là tinh thần yêu nƣớc thiết tha, là ý chí bất khuất, không gì lay chuyển đƣợc. Từ những sáng tác đầu tiên của ông trong thời gian trƣớc khi thi đậu và làm quan, những nhân tố của tƣ tƣởng tích cực ấy đã biểu hiện rất rõ” [684;7]. Thứ ba, là Trần Quang Diệm, ngƣời đã bỏ ra rất nhiều công sức nghiên cứu về cuộc đời cũng nhƣ con ngƣời của Nguyễn Xuân Ôn, trong Lời bạt “Ngọc Đường thi văn tập” (1977) viết: “… Ngoài ra các bài bày trận lợi hại trù tính sự nghi, thích yếu và cƣơng trực, có phong cách của các bài tâu bàn của Lục Tuyên Công ngày xƣa.
Đến nhƣ những ý niệm thƣơng đời ghét tục, gõ mái chèo, thề dẹp giặc thi lƣu lệ trên giấy mực, không bài nào là không có. Bởi vì khí phách cƣơng trực lớn lao, bẩm thụ tự ở trời sinh, vì thế thốt ra lời nói, có thể làm khuôn phép cho đời sau, chẳng những xƣng hùng trong thi đàn mà thôi… Ngàn năm sau ngƣời ta thƣởng thức văn chƣơng của tiên sinh, còn nhƣ thấy tiên sinh…” [74;3]. Đây đƣợc coi là công trình nghiên cứu và tổng hợp lại đƣợc những sáng tác của Nguyễn Xuân Ôn có giá trị vô cùng to lớn. Thứ tƣ, ta không thể bỏ qua nhà nghiên cứu Đinh Xuân Lâm khi viết “Lời giới thiệu thơ văn Nguyễn Xuân Ôn”, (1977) đã khái quát về giá trị to lớn của các tập thơ văn, ông cho rằng: “Thơ văn Ngọc Đƣờng đến với chúng ta ngày nay nhƣ một bài học lớn giàu tính thời sự về tinh thần yêu nƣớc chống giặc ngoại xâm, chống thỏa hiệp đầu hàng, nhƣ một bài ca hùng tráng về 3 những tình cảm cao đẹp đã đƣợc hình thành và phát triển trong lịch sử dựng nƣớc và giữ nƣớc oai hùng của dân tộc” [74;5].
Tiếp theo có thể kể đến tác giả Hà Minh Đức trong cuốn “Thơ ca hiện đại Việt Nam”, (1998) ông khẳng định: “Nhà thơ yêu nƣớc Nguyễn Xuân Ôn vừa là nhà thơ yêu nƣớc, vừa là ngƣời chiến sĩ với tấm lòng sắt đá kiên trung một lòng giữ nƣớc diệt thù: Vinh nhục thân này đâu dám kể Lòng son giết giặc chết không phai Có thể thấy đó là lời nhận xét vô cùng xác đáng về tài năng và nhân cách Nguyễn Xuân Ôn. Khi đi sâu vào phân tích thơ văn Nguyễn Xuân Ôn ta mới thấy hết điều đó. Ngoài ra, các tác giả cuốn “Giáo trình tƣ tƣởng Hồ Chí Minh”, (2003) đã viết: “Từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX, phong trào vũ trang kháng chiến chống Pháp rầm rộ…Nguyễn Xuân Ôn mang tƣ tƣởng yêu nƣớc nhiệt thành và chí căm thù giặc sục sôi” [23;2]. Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã phần nào nhìn nhận ở góc độ này hay góc độ khác con ngƣời Nguyễn Xuân Ôn và Ngọc Đường thi văn tập của ông.
Tuy nhiên các tác giả chƣa có sự nhìn nhận một cách tổng thể hệ thống về con ngƣời và thơ văn Nguyễn Xuân Ôn. Điều đó cũng là dễ hiểu, bởi đó là những công trình luận bàn về lịch sử của cả một giai đoạn hoặc bàn về một khuynh hƣớng văn học. Kế thừa những khám phá tìm tòi của những ngƣời đi trƣớc, coi đó là định hƣớng quan trọng, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu về con ngƣời và giá trị thơ văn Nguyễn Xuân Ôn”. Với tấm lòng yêu kính các bậc tiền nhân và yêu quý thơ văn của họ, chúng tôi mạnh dạn đƣa ra những kiến giải của mình, hi vọng góp đƣợc một tiếng nói nhằm hiểu sâu sắc hơn Nguyễn Xuân Ôn và sáng tác thơ văn của ông.
Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này, khóa luận hƣớng tới ba nhiệm vụ sau: - Thấy đƣợc tƣ tƣởng yêu nƣớc trong thơ văn Nguyễn Xuân Ôn nói riêng cũng nhƣ có cái nhìn toàn diện về thơ văn Nguyễn Xuân Ôn nói chung qua Ngọc Đường thi văn tập - Góp phần hiểu thêm về tầng lớp sĩ phu chống Pháp nửa cuối thế kỉ XIX và thơ văn của họ - Làm phong phú thêm vốn tri thức về thơ văn yêu nƣớc chống Pháp cuối thế kỉ XIX và văn học chống ngoại xâm củadân tộc, góp phần tích cực cho giảng dạy văn học sau này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu - Khóa luận tập trung vào tập Ngọc Đường thi văn tập của Nguyễn Xuân Ôn. Chúng tôi sử dụng và trích dẫn thơ văn Nguyễn Xuân Ôn chủ yếu lấy từ cuốn “Thơ văn Nguyễn Xuân Ôn” do Đinh Xuân Lâm giới thiệu, Nxb.
Văn học, Hà Nội, (1977). Phạm vi nghiên cứu - Tinh thần yêu nƣớc trong Ngọc Đường thi văn tập của Nguyễn Xuân Ôn 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Tìm hiểu vấn đề này chúng tôi sử dụng kết hợp một số phƣơng pháp chính sau: - Phƣơng pháp thống kê, phân loại - Phƣơng pháp phân tích, so sánh - Phƣơng pháp tổng hợp 6. Cấu trúc khóa luận Khóa luận đƣợc triển khai theo 2 chƣơng Chƣơng 1.
Những vấn đề chung 5 Chƣơng 2. Ngọc Đường thi văn tập - khúc ca thấm đƣợm tinh thần yêu nƣớc 6 NỘI DUNG CHƢƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Bối cảnh lịch sử - xã hội và tƣ tƣởng thời đại 1.
Bối cảnh lịch sử - xã hội Dân tộc Việt Nam từ xƣa vốn đã có truyền thống lịch sử của bốn ngàn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc. Và khi nói về Việt Nam bạn bè quốc tế từng đánh giá: “Việt Nam là một dân tộc làm thơ và đánh giặc. Tổ quốc Việt Nam nhỏ bé nhƣng đã phải trải qua biết bao cuộc đấu tranh xâm lƣợc anh hùng mà hào hùng. Chính những năm tháng lịch sử đầy biến động ấy ngƣời Việt Nam càng trở nên đẹp hơn bao giờ hết”.
Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng chấm dứt thời kì nghìn năm Bắc thuộc. Tiếp sau đó, cha ông ta đã đánh thắng giặc phƣơng Bắc với những chiến công hiển hách. Đến giữa thế kỉ XIX chủ nghĩa tƣ bản phƣơng Tây phát triển lên chủ nghĩa thực dân, mở rộng phạm vi thuộc địa sang các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á. Việt Nam cũng không nằm ngoài sự kiện đó.