Nghiên Cứu So Sánh Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Trong Sáng Tác Văn Học Thế Kỷ 16 Và 19

Luận văn thạc sĩ văn học nghiên cứu nghiên cứu so sánh cảm hứng an bần lạc đạo trong sáng tác văn học thế kỷ 16 và 19 qua hai tác giả, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS - TS Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: So Sánh Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Trong Văn Học Thế Kỷ 16 Và 19
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Trong Văn Học Việt

Cảm hứng an bần lạc đạo là một chủ đề xuyên suốt trong văn học Việt Nam, đặc biệt nổi bật trong văn học thế kỷ 16 và văn học thế kỷ 19. Nó phản ánh triết lý sống thanh cao, giản dị, tìm niềm vui trong cuộc sống thanh bần, xa lánh danh lợi. Nghiên cứu sự thể hiện của cảm hứng này qua hai giai đoạn văn học giúp ta hiểu sâu sắc hơn về tư tưởng an bần lạc đạo và sự biến đổi của nó theo thời gian. Sự khác biệt về bối cảnh lịch sử và bối cảnh xã hội giữa hai thế kỷ đã tạo nên những sắc thái riêng biệt trong cách các nhà văn thể hiện quan niệm này. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích và so sánh văn học để làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt đó. Giá trị nhân văn sâu sắc của triết lý an bần lạc đạo vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay.

1.1. Định Nghĩa và Giá Trị Cốt Lõi của An Bần Lạc Đạo

An bần lạc đạo không đơn thuần là chấp nhận cuộc sống nghèo khó, mà còn là thái độ sống tích cực, vui vẻ và thanh thản trong hoàn cảnh đó. Nó đề cao sự thanh thản trong tâm hồn, lối sống giản dị và tìm thấy hạnh phúc trong nghèo khó. Giá trị cốt lõi của nó nằm ở sự tránh xa danh lợi, tìm về tự nhiên và an nhiên tự tại. Quan niệm này thường gắn liền với đạo đức xã hội và đời sống tinh thần của người Việt, đặc biệt là giới trí thức và nho sĩ. Trong văn học, nhân vật an bần lạc đạo thường được xây dựng như hình mẫu lý tưởng về con người có phẩm chất cao đẹp.

1.2. Ảnh Hưởng của Nho Giáo Đến Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo

Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển của cảm hứng an bần lạc đạo trong văn học Việt Nam. Thuyết tu dưỡng của nhà nho đề cao việc rèn luyện phẩm chất đạo đức, sống thanh liêm, giản dị. Giá trị an bần lạc đạo được xem là một biểu hiện của sự thành công trong tu dưỡng, là cách để người quân tử giữ vững phẩm chất và tránh xa cám dỗ của vật chất. Tuy nhiên, cách thức thể hiện và quan điểm về cuộc sống của nhà nho có sự khác biệt giữa các thời kỳ lịch sử khác nhau.

II. Thách Thức Thể Hiện An Bần Lạc Đạo Trong Văn Học

Việc thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo trong văn học không phải lúc nào cũng dễ dàng. Một trong những thách thức lớn nhất là làm sao để tránh rơi vào lối mòn, giáo điều. Các nhà văn phải tìm cách thể hiện một cách chân thực và sinh động những trải nghiệm và quan điểm về xã hội của những người sống theo triết lý an bần lạc đạo, đồng thời phải làm nổi bật được vẻ đẹp và giá trị của lối sống này. Thêm vào đó, sự thay đổi của bối cảnh xã hội và lịch sử Việt Nam cũng đặt ra những yêu cầu mới cho việc thể hiện giá trị an bần lạc đạo trong văn học.

2.1. Nguy Cơ Giáo Điều và Lối Mòn Trong Cách Thể Hiện

Một trong những nguy cơ lớn nhất khi thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo là rơi vào lối mòn, giáo điều. Nếu không có sự sáng tạo và đổi mới, các tác phẩm văn học có thể trở nên khô khan, thiếu sức sống và không gây được ấn tượng với người đọc. Để tránh được nguy cơ này, các nhà văn cần phải tìm tòi, khám phá những khía cạnh mới của triết lý an bần lạc đạo và thể hiện nó một cách chân thực, sinh động thông qua những nhân vật và tình huống cụ thể.

2.2. Sự Thay Đổi Bối Cảnh Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Quan Điểm

Sự thay đổi của bối cảnh xã hội và lịch sử có ảnh hưởng lớn đến cách các nhà văn thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo. Trong các thời kỳ khác nhau, quan niệm về nghèo khó, giàu sang, danh lợi có thể thay đổi, từ đó dẫn đến những cách thể hiện khác nhau về giá trị an bần lạc đạo trong văn học. Các nhà văn cần phải nắm bắt được những thay đổi này để thể hiện tư tưởng an bần lạc đạo một cách phù hợp với thời đại.

III. So Sánh Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Thế Kỷ 16 Nguyễn Bỉnh Khiêm

Văn học thế kỷ 16 với đại diện tiêu biểu Nguyễn Bỉnh Khiêm, thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo gắn liền với tư tưởng ẩn dật, lánh đời, giữ mình thanh cao trước thời cuộc. Nguyễn Bỉnh Khiêm chọn cuộc sống an nhiên tự tại ở quê nhà, vui thú điền viên, xa lánh chốn quan trường đầy bon chen và giả dối. Thơ văn của ông thể hiện sự hài lòng với cuộc sống lối sống giản dị, tìm về tự nhiên, coi thường danh lợi và phú quý. Ông là hình mẫu nhân vật an bần lạc đạo điển hình của thời kỳ này. “Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, Người khôn người đến chốn lao xao.”

3.1. Phong Cách Văn Học Thế Kỷ 16 Qua Thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm mang đậm phong cách văn học thế kỷ 16: giản dị, mộc mạc, sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam. Ông thường sử dụng thơ Nôm thế kỷ 16 để thể hiện tư tưởng an bần lạc đạo, phê phán thói đời đen bạc và ca ngợi những phẩm chất cao đẹp của người quân tử. Tác phẩm văn học tiêu biểu của ông là Bạch Vân am thi tập.

3.2. Giá Trị Nhân Văn Trong Triết Lý An Bần Lạc Đạo của Trạng Trình

Triết lý an bần lạc đạo của Nguyễn Bỉnh Khiêm mang giá trị nhân văn sâu sắc. Nó đề cao sự tự do tinh thần, sự thanh thản trong tâm hồn và khả năng tìm thấy niềm vui trong những điều bình dị của cuộc sống. Ông truyền cảm hứng cho người đời về cách sống thanh cao, không bị ràng buộc bởi danh lợi và vật chất, hướng đến đời sống tinh thần phong phú.

IV. Phân Tích Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Thế Kỷ 19 Nguyễn Công Trứ

Khác với văn học thế kỷ 16, văn học thế kỷ 19 với đại diện là Nguyễn Công Trứ, thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo một cách phóng khoáng, mang đậm dấu ấn cá nhân và tinh thần hưởng lạc. Nguyễn Công Trứ là một nhà nho tài tử, ông không chỉ quan tâm đến việc tu dưỡng đạo đức mà còn chú trọng đến việc tận hưởng cuộc sống. Ông có sự pha trộn giữa lý tưởng tránh xa danh lợi và lối sống phóng túng. Sự so sánh sự khác biệt giữa hai nhà nho cho thấy sự thay đổi trong tư tưởng an bần lạc đạo qua các thời kỳ. Ông là một điển hình của nhân vật an bần lạc đạo theo kiểu nhà nho tài tử.

4.1. Phong Cách Văn Học Thế Kỷ 19 Qua Thơ Nguyễn Công Trứ

Thơ văn Nguyễn Công Trứ mang phong cách văn học thế kỷ 19: Táo bạo, phóng khoáng, sử dụng nhiều từ ngữ dân dã và thể hiện cá tính mạnh mẽ. Văn xuôi thế kỷ 19 cũng ghi dấu ấn của ông với những áng văn nghị luận sắc sảo. Ông không ngần ngại thể hiện những suy nghĩ và cảm xúc cá nhân, thậm chí cả những điều trái với khuôn phép đạo đức truyền thống. Ông có những đóng góp quan trọng vào sự phát triển của văn hóa Việt Nam.

4.2. Sự Hòa Quyện Giữa An Bần và Hưởng Lạc trong Tư Tưởng

Tư tưởng an bần lạc đạo của Nguyễn Công Trứ có sự hòa quyện độc đáo giữa an bần và hưởng lạc. Ông không hoàn toàn phủ nhận giá trị của vật chất và danh vọng, nhưng ông cho rằng chúng không phải là mục đích cuối cùng của cuộc đời. Ông tìm thấy niềm vui trong cuộc sống thông qua việc tận hưởng những thú vui đời thường, đồng thời vẫn giữ được sự thanh thản trong tâm hồn. Điều này thể hiện sự thay đổi trong quan điểm về cuộc sống của các nhà nho thời kỳ này.

V. Điểm Tương Đồng và Khác Biệt An Bần Lạc Đạo Thế Kỷ 16 19

Việc so sánh văn học giữa hai thế kỷ cho thấy cả văn học thế kỷ 16 và văn học thế kỷ 19 đều thể hiện cảm hứng an bần lạc đạo, nhưng có những điểm tương đồng và khác biệt rõ rệt. Điểm tương đồng văn học nằm ở chỗ cả hai đều đề cao sự thanh thản trong tâm hồn, lối sống giản dị và xa lánh danh lợi. Tuy nhiên, cách thức thể hiện và quan niệm về cuộc sống của các nhà văn có sự khác biệt do ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử và bối cảnh xã hội khác nhau. Những tác phẩm này đều cho thấy ảnh hưởng văn học sâu sắc tới lịch sử Việt Nam.

5.1. Yếu Tố Chính Trị Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Cảm Hứng Văn Học

Bối cảnh chính trị và bối cảnh xã hội của mỗi thời kỳ có ảnh hưởng lớn đến cảm hứng văn học. Trong thế kỷ 16, khi xã hội còn nhiều bất ổn, các nhà văn thường có xu hướng ẩn dật, lánh đời. Trong thế kỷ 19, khi xã hội có phần ổn định hơn, các nhà văn có xu hướng thể hiện cá tính và tinh thần hưởng lạc. Đây là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự khác biệt trong cách thể hiện tư tưởng an bần lạc đạo.

5.2. Giá Trị Vĩnh Cửu của An Bần Lạc Đạo Trong Văn Hóa Việt Nam

Dù có những thay đổi trong cách thể hiện, giá trị an bần lạc đạo vẫn là một phần quan trọng của văn hóa Việt Nam. Nó thể hiện khát vọng về một cuộc sống thanh bình, hạnh phúc, không bị ràng buộc bởi vật chất và danh vọng. Triết lý an bần lạc đạo vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại khi con người ngày càng chạy theo những giá trị vật chất.

VI. Kết Luận Ý Nghĩa Cảm Hứng An Bần Lạc Đạo Đến Nay

Nghiên cứu so sánh cảm hứng an bần lạc đạo trong văn học thế kỷ 16 và văn học thế kỷ 19 cho thấy sự biến đổi của tư tưởng này theo thời gian. Dù có những khác biệt, giá trị cốt lõi của triết lý an bần lạc đạo vẫn luôn được đề cao và trân trọng trong văn hóa Việt Nam. Trong tương lai, việc tiếp tục nghiên cứu và phát huy những giá trị này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Ảnh hưởng văn học này vẫn còn giá trị tới tận ngày nay.

6.1. Bài Học Rút Ra Từ Nghiên Cứu Văn Học Về An Bần Lạc Đạo

Nghiên cứu văn học về an bần lạc đạo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị của sự giản dị, thanh thản và tự do tinh thần. Nó cũng giúp chúng ta nhận ra rằng hạnh phúc không nằm ở vật chất và danh vọng, mà ở trong tâm hồn và cách chúng ta đối diện với cuộc sống. Bài học này vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại, khi con người ngày càng phải đối mặt với nhiều áp lực và căng thẳng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Triết Lý An Bần Lạc Đạo

Trong tương lai, cần có thêm những nghiên cứu sâu sắc hơn về triết lý an bần lạc đạo trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Việc nghiên cứu có thể tập trung vào cách tư tưởng an bần lạc đạo được thể hiện trong các loại hình nghệ thuật khác, hoặc cách nó ảnh hưởng đến đạo đức xã hội và lối sống của người Việt Nam. Việc nghiên cứu này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị của văn hóa Việt Nam và cách chúng ta có thể áp dụng nó vào cuộc sống hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1). Từ nguyên lý ấy, nhà nho rút ra ba hệ luận để vận dụng vào việc xây dựng một hệ thống luân lý phù hợp với xã hội phong kiến mà họ sống và tham gia hoạt động là chính danh, nhất quán và trung dung. Ông tổ của nho giáo - Khổng Tử đã từng nói: "Danh không chính thì lời không xuôi, lời không xuôi thì việc không thành, việc không thành thì lễ nhạc không trôi. Cho nên bậc quân tử dùng danh phải nói ra được, nói ra được thì phải làm cho được"(Luận ngữ, “Tử Lộ”, III).

Như vậy ông đã đưa ra thuyết chính danh nhằm mục đích đưa xã hội vào vòng trật tự. Ông quan niệm rằng sự hỗn loạn đương thời chẳng qua là do mỗi người tự làm không đúng với cái phận của mình quy định bằng cái danh. Cho nên thuyết chính danh của ông không ngoài chủ trương đưa mỗi người vào đúng vị trí của họ. Và cũng từ đó, các hậu bối tiến thêm một bước, quy định chặt chẽ nghĩa vụ của từng thành viên trong xã hội, tạo ra "tam cương, ngũ luân".

Thực hiện chính danh theo ngũ luân để đưa xã hội vào kỉ cương, trật tự, ắt phải có phương pháp giáo hóa. Phương pháp ấy nhà nho gọi là nhất quán tức "nhất dĩ quán chi". Tăng Tử có lần giải thích cái đạo "nhất dĩ quán chi" rằng: "Phu tử chi đạo, trung thứ nhi dĩ hĩ" (Đạo của thầy chỉ trung và thứ mà vậy thôi) (Luận ngữ, “Lí nhân”, XV). Như vậy, nhất quán tức là "trung thứ".

Khổng Tử cũng có lần dặn môn sinh: "Kì thứ hồ: kỉ sở bất dục vật thi ư nhân" (Thứ là thế này: cái gì mình không muốn thì đừng thi hành cho người khác)(Luận ngữ, “Vệ Linh công”, XXIII). Còn Tăng Tử thì tự xét mình: "Vị nhân mưu nhi bất trung hồ" (Mưu việc cho người mà có hết lòng chăng)(Luận ngữ, “Học nhi”, IV) Theo đó, thì thứ là khía cạnh tiêu cực, trung là khía cạnh tích cực của một đạo cốt yếu. Thứ là "suy bụng ta ra bụng người" để khỏi làm hại người khác, Trung là giúp đỡ ai thì gắng sức hết lòng từ đầu đến cuối như làm cho mình vậy. Sách Trung dung có câu: TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) "Trung thứ vi đạo bất viễn" (Có trung thứ thì không cách xa đạo)(Khổng Cấp, chương XIII).

Như vậy, trung và thứ tóm lại một mối thành ra "nhân". Nhân là cái đạo làm người lí tưởng, gồm những nghuyên tắc phổ biến để "hành kỉ đãi nhân" (làm cho mình và đối với người), "tu kỉ dĩ an nhân" (sửa mình và vỗ yên người khác). Vậy, theo nhà nho, phép "nhất dĩ quán chi" khởi đầu tại một mối nhân, suy rộng ra hai lẽ trung và thứ. Rồi từ trung và thứ suy rộng ra thành năm mối luân thường ứng dụng trong xã hội.

Nguồn gốc của luân thường là thuyết chính danh, phương pháp để chính danh là nhất quán, nhưng muốn thực hiện chính danh và nhất quán thì cần điều kiện bên trong con người là trung dung. Trình Tử đã định nghĩa: "Bất thiên chi vị trung, bất dịch chi vị dung. Trung giả thiên hạ chi chính đạo, dung giả thiên hạ chi định lí" (Không nghiên lệch gọi là trung, không thay đổi gọi là dung. Trung là cái đạo ngay thẳng trong thiên hạ, dung là cái lẽ nhất định của thiên hạ)(Khổng Cấp, sdd, Bài tựa).

Như vậy, dung là không thay đổi, lúc nào cũng phải theo, không giây phút nào tách rời ra xa mình được. Chữ trung phức tạp hơn nhiều với một quan niệm tổng hợp qua thời gian. Trung là chính giữa, không nghiêng lệch, cái gì cũng ở mức độ vừa phải, không thái quá, chẳng bất cập. Vậy, trung dung là lựa chọn dúng con đường ngay thẳng và ngắn nhất để đi đến chỗ trọn lành, biết rõ nơi khởi điểm cũng như đến chỗ cùng đích, và cố gắng không bỏ dở nửa chừng.

Nói đến Nho giáo có rất nhiều vấn đề. Nho giáo ra đời mang đến cho nhân loại một học thuyết mang tên "Quân tử chi đạo"(đạo của người quân tử) mà hạt nhân của nó chính là chữ Nhân. Đó là mục đích cao nhất của tu dưỡng đạo đức. Con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội nhưng Nho giáo lại chia con người thành hai dạng là tiểu nhân và quân tử.

Hai dạng người này khác nhau bởi chữ Nhân. Người quân tử sở hữu chữ nhân, còn kẻ tiểu nhân thì không có. Chữ Nhân là tổng hòa của bốn chữ "dũng, thanh, đức, tài". Người dũng cảm làm việc nghĩa chưa TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) chắc đã là Nhân.

Người thanh cao, trong sạch nhưng trong sạch không bao gồm Nhân. Người giữ mình đến mức không hiếu thắng, không khoe khoang, không oán giận, nhưng làm bấy nhiêu điều vẫn chưa tròn được chữ Nhân. Người tài trí hơn người chưa chắc đã là Nhân. Vì thế, để làm tròn được chữ Nhân, người quân tử phải thờ vua, kính nhường cha mẹ, và "huệ dân".

Cho nên, Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín là điều người ta hay dung để nói về người quân tử. Nho giáo là một học thuyết đậm đà tính thế tục, tập trung chú ý vào các vấn đề nhà nước, xã hội hơn là các vấn đề có tính chất triết học, vũ trụ luận. Vấn đề chủ yếu là biện luận đạo đức xã hội, là những chuẩn tắc, phương thức ứng xử trong các mối quan hệ xã hội và gia đình. Nho giáo rèn luyện con người theo đạo.

Và đạo của nhà Nho là "tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ". Khổng Tử đã từng nói :"Tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản" (Từ vua đến dân ai cũng phải lấy sự sửa mình làm gốc". Đó là con đường lí tưởng mà nho giáo vạch ra. Trước tiên phải tu thân, rồi mới trải qua nhiều công đoạn là trị quốc, bình thiên hạ.

Muốn tu thân là phải sửa cho mình thành người đức hạnh. Muốn thế, phải giữ tâm mình cho chính, cái ý của mình cho thành. Lấy tu thân làm gốc, lấy đức mục nhân làm đức mục cao nhất của quá trình tu thân, nhà nho vượt qua nhiều trở ngại. Con dường nho gia vạch ra với môn sinh là học để hành, học để ra làm quan, giúp vua giáo hóa dân, huệ dân.

Đó là con đường nhập thế, tức hành đạo (thực hiện cái đạo của mình). Nhưng việc hành đạo không bao giờ suôn sẻ. Khi vua sáng, tức vua tuân theo lí thuyết nho giáo, thì việc hành đạo hanh thông. Khi gặp vua tối, tức vua không tuân theo lí thuyết nho giáo thì việc hành đạo trở nên khó khăn.

Đặc biệt là khi loạn lạc, học thuyết trị bình của nho giáo trở nên bất lực. Khi ấy, các nhà nho lựa chọn con đường thứ hai là lui về ở ẩn để bảo vệ cái đạo của mình. Do đó, xuất (ra làm quan) và xử (về ở ẩn) tưởng như đối lập nhưng hoàn toàn thống nhất với TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) nhau: một cách ứng xử trong hai hoàn cảnh khác nhau. Cả hai loại hình này không xa dời cái gốc tu thân của mình.

Để nhìn nhận một cách tổng quan về Nho giáo thì cần một quá trình tìm hiểu và nghiên cứu lâu dài. Hệ tư tưởng nho giáo đến ngày nay vẫn còn ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội Việt Nam. Bởi văn hóa tiếp nhận của Việt Nam là hòa nhập nhưng không hòa tan. Do đó, khi Nho giáo thâm nhập vào nước ta đã ít nhiều có sự biến đổi để phù hợp với tình hình xã hội thực tại.

Nho giáo với dòng chảy văn hóa Việt Nam. Nước Việt Nam từ chỗ một vùng đất nhỏ bé ở chung quanh linh sơn Tản Viên (nước Văn Lang) đã tồn tại qua áp lực nặng nề của thời kì Bắc thuộc, để rồi vươn mình lớn mạnh thành một dải giang sơn gấm vóc như ngày nay, ắt hẳn phải có cái gì đặc biệt. Đó chính là sức mạnh văn hóa chung đúc từ hàng nghìn năm lịch sử, vừa dung nạp tinh hoa ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai, trong đó Nho học chỉ là một bộ phận. Và theo dòng lịch sử, Nho giáo cũng trải qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Từ xưa, trước khi nước ta thoát khỏi tình trạng xã hội bán khai thời tiền sử, người Trung Quốc đã sớm tròng cái ách đô hộ lên đầu người dân Lạc Việt rồi. Nhưng ở thời Triệu (207 – 111 TCN), chúng ta chưa tiếp nhận ảnh hưởng nào từ nền văn minh phương Bắc. Sử sách cũ ghi chép lại: “Triệu Đà chia nước ta làm quận huyện, duy chỉ biết biên số thổ địa, thu thuế má, cung cấp ngọc bích cho nhà Hán …Còn về phần giáo hoá, phong tục không để ý đến một chút nào”. Do vậy, lúc đầu, nước ta chỉ lệ thuộc vào Trung Quốc một cách lỏng lẻo, gián tiếp dưới quyền một viên sứ giả.

Họ cốt vơ vét tài nguyên chứ không thống trị chặt chẽ về tinh thần. Nhân dân vẫn sống tự do theo nền nếp, phong tục riêng của mình. Mãi TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) đến đầu đời Đông Hán, sau khi dẹp xong khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, Mã Viện đã tổ chức lại guồng máy chính trị hết sức chu đáo, khắt khe. Từ đó mới thấy có vài đại biểu khởi sự gieo hạt giống Nho giáo vào nước ta dù rất là hạn chế.

Tuy vậy, vẫn phải thấy rằng, “kết quả của hơn một nghìn năm đô hộ chỉ là sự nghèo nàn cùng khốn đi kèm với tâm trạng đối kháng thường trực của đại đa số nhân dân. Nho học có truyền bá vào chăng, cũng chỉ lưu hành trong phạm vi các nhà cai trị ngoại quốc, các kiều dân Trung Hoa cùng bọn thượng lưu bản xứ rất ít ỏi và thường mang tinh thần vong bản mỗi khi “làm nên””(Lê Nguyễn Lưu, Nguồn suối nho học và thơ ca Bạch Vân cư sĩ, tr 28). Cảnh ngộ đau thương thực tại khiến con người mất đi sự tin tưởng, nếu không có thái độ phản kháng thì cũng chỉ trông mong ở cuộc đời bên kia hoạ chăng có gì tốt đẹp. Vì thế không phải là Nho học mà là Phật học sớm được phổ biến trong đại chúng.

Thời gian đầu sau khi nước ta thoát khỏi vòng lệ thuộc, Nho giáo cũng không có gì khởi sắc hơn. Do nhu cầu đối phó với các cuộc hỗn loạn, các nhà lãnh đạo Ngô, Đinh, Tiền Lê dụng võ mà xao lãng văn trị. Đến thời Lí - Trần, xã hội ổn định, Nho học cũng phải nương theo Phật học mà len lỏi vào triều đình. Lần đầu tiên, năm 1070, vua Lí Thánh Tông dựng Văn Miếu ở Thăng Long để thờ Khổng Tử, Chu Công và tiên hiền.