Nghiên Cứu Về Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Khám phá tiểu thuyết phong tục Việt Nam, tác phẩm phản ánh văn hóa, truyền thống và đời sống xã hội qua từng trang viết sinh động.

• Đề tài: Nghiên Cứu Về Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Về Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam là một thể loại văn học đặc sắc, phản ánh cuộc sống và phong tục của người Việt Nam. Từ đầu thế kỷ XX, thể loại này đã bắt đầu xuất hiện và phát triển mạnh mẽ trong nền văn học Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Về Tiểu Thuyết Phong Tục

Tiểu thuyết phong tục là một thể loại văn học đặc sắc, phản ánh cuộc sống và phong tục của người Việt Nam. Thể loại này thường tập trung vào việc miêu tả các phong tục, tập quán và lối sống của người Việt Nam.

1.2. Sự Phát Triển Của Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện và phát triển mạnh mẽ trong nền văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX. Thể loại này đã được nhiều nhà văn Việt Nam khai thác và phát triển, tạo nên một nền văn học phong phú và đa dạng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Liên Quan Đến Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam cũng gặp phải một số vấn đề và thách thức trong quá trình phát triển. Một trong những thách thức lớn nhất là việc tìm kiếm và phát triển các chủ đề mới, cũng như việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

2.1. Vấn Đề Về Chủ Đề Và Nội Dung

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam cần phải tìm kiếm và phát triển các chủ đề mới, cũng như việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

2.2. Thách Thức Về Việc Giữ Gìn Và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam cần phải giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cũng cần phải cập nhật và đổi mới để phù hợp với thời đại.

III. Phương Pháp Và Giải Pháp Chính

Để giải quyết các vấn đề và thách thức liên quan đến tiểu thuyết phong tục Việt Nam, cần phải áp dụng các phương pháp và giải pháp chính sau:

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Và Phân Tích

Cần phải áp dụng phương pháp nghiên cứu và phân tích để tìm hiểu và đánh giá các vấn đề và thách thức liên quan đến tiểu thuyết phong tục Việt Nam.

3.2. Giải Pháp Về Việc Tìm Kiếm Và Phát Triển Chủ Đề Mới

Cần phải tìm kiếm và phát triển các chủ đề mới, cũng như việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam đã được áp dụng trong thực tiễn và đã đạt được một số kết quả đáng kể. Thể loại này đã giúp giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cũng đã góp phần vào việc phát triển nền văn học Việt Nam.

4.1. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam đã được áp dụng trong thực tiễn và đã đạt được một số kết quả đáng kể.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam đã được nghiên cứu và đã đạt được một số kết quả đáng kể.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam là một thể loại văn học đặc sắc và có giá trị văn hóa truyền thống. Thể loại này cần phải được giữ gìn và phát huy, đồng thời cũng cần phải được cập nhật và đổi mới để phù hợp với thời đại.

5.1. Kết Luận Về Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam là một thể loại văn học đặc sắc và có giá trị văn hóa truyền thống.

5.2. Tương Lai Của Tiểu Thuyết Phong Tục Việt Nam

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam cần phải được giữ gìn và phát huy, đồng thời cũng cần phải được cập nhật và đổi mới để phù hợp với thời đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu thuyết phong tục Việt Nam là một trong những thể tài giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc, phản ánh sinh động sự biến chuyển của diện mạo văn hóa và cấu trúc xã hội qua hơn 80 năm phát triển, từ năm 1925 với tác phẩm Tố Tâm cho đến năm 2006 với tác phẩm Mẫu thượng ngàn. Mặc dù sở hữu bề dày thành tựu với hàng loạt tác phẩm đạt giải thưởng văn học lớn, thể tài này trong nhiều thập kỷ qua vẫn chịu sự thiệt thòi lớn khi chưa được khảo cứu độc lập, toàn diện mà thường bị hòa lẫn vào tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết tâm lý hay tiểu thuyết hiện thực xã hội.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là giải mã một cách khoa học bản chất thể tài, dựng lại bức tranh vận động lịch sử và phân tích toàn diện các đặc trưng nội dung, thi pháp nghệ thuật của tiểu thuyết phong tục Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian văn hóa ba miền Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ, trải dài qua 4 giai đoạn lịch sử lớn từ đầu thế kỷ 20 đến những năm đầu thế kỷ 21. Luận văn được cấu trúc công phu trong 170 trang nội dung chính, kế thừa và tổng hợp nguồn dữ liệu đồ sộ từ 205 tài liệu tham khảo chuyên ngành. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lấp đầy khoảng trống học thuật về lý luận thể tài, nâng cao nhận thức bảo tồn di sản văn hóa truyền thống và tạo lập hệ quy chiếu khoa học với độ bao phủ đạt 100% các chặng đường lịch sử văn xuôi quốc ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học thể loại hiện đại của phương Tây, kết hợp hài hòa với lịch sử lý luận phê bình văn học Việt Nam. Nền tảng lý thuyết thể tài tiểu thuyết phong tục (novel of manners / roman de moeurs) được xây dựng dựa trên quan điểm của các học giả hàng đầu như M. H. Abrams, Rene Wellek, Dorothy Brewster và Robert Harris. Ở góc độ thi pháp học, công trình ứng dụng lý thuyết đối thoại và tính đa thanh của Mikhail Bakhtin nhằm phân tích con người như một tiểu vũ trụ trong mối quan hệ đa tầng với môi trường văn hóa cộng đồng.

Tại Việt Nam, luận văn kế thừa có chọn lọc tiến trình định danh thể tài qua 3 cột mốc phê bình quan trọng: công trình "Ba mươi năm văn học" (1941) của Mộc Khuê Kiều Thanh Quế, "Nhà văn hiện đại" (1942) của Vũ Ngọc Phan với hệ thống 10 phân loại tiểu thuyết, và "Bảng lược đồ văn học Việt Nam" (1967) của Thanh Lãng. Khung khái niệm cốt lõi của nghiên cứu bao gồm 4 thuật ngữ trung tâm:

1. Thể tài tiểu thuyết phong tục: Loại hình tiểu thuyết lấy phong tục làm đối tượng miêu tả chính và cảm hứng phản ánh phong tục làm chủ đạo.
2. Quyền năng phong tục: Sức mạnh vô hình chi phối, điều khiển hành vi, lời nói và số phận của nhân vật.
3. Không gian văn hóa làng xã: Môi trường sinh tồn khép kín với các thiết chế hương ước, dòng họ và lệ làng.
4. Con người phong tục: Kiểu nhân vật được khắc họa thông qua thế ứng xử văn hóa thay vì phẩm chất đạo đức trừu tượng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với cỡ mẫu gồm 38 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn từ năm 1925 đến năm 2006. Tiêu chí chọn mẫu dựa trên tính đại diện cho từng giai đoạn lịch sử, mức độ đậm đặc của chất liệu phong tục và giá trị nghệ thuật đã được giới chuyên môn thẩm định qua các giải thưởng văn học uy tín.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành bao gồm:

• Phương pháp phân loại và hệ thống: Được sử dụng xuyên suốt 3 chương nhằm xác lập tiêu chí phân định thể tài, nhận diện quy luật vận động và cấu trúc hóa các đặc trưng nội dung, hình thức nghệ thuật.
• Phương pháp so sánh - lịch sử: Đặt tác phẩm vào bối cảnh xã hội của từng thời kỳ, đối sánh diện mạo phong tục giữa các vùng miền địa lý (Bắc Bộ, Nam Bộ, miền núi) và so sánh sự chuyển biến thi pháp giữa văn học trước năm 1945 và sau năm 1986.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp văn học: Đi sâu mổ xẻ văn bản của 38 tác phẩm cụ thể để khái quát thành các luận điểm lý thuyết khoa học.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, tiếp cận tác phẩm từ góc độ văn hóa học kết hợp thi pháp học văn bản mà không rơi vào lối quy kết xã hội học dung tục. Toàn bộ quá trình thu thập tư liệu, khảo sát văn bản và hoàn thành luận văn được thực hiện nghiêm túc trong thời gian 24 tháng với việc xử lý 205 danh mục tài liệu tham khảo đa ngôn ngữ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã xác lập và chứng minh tiến trình vận động của tiểu thuyết phong tục Việt Nam trải qua 4 giai đoạn phát triển có tính quy luật:

• Giai đoạn manh nha (trước năm 1932): Đề tài phong tục bắt đầu xuất hiện đan xen trong tiểu thuyết luân lý và phiêu lưu, với hơn 70% dung lượng cốt truyện hướng đến mục đích giáo huấn đạo đức gia đình.
• Giai đoạn định hình và phát triển rực rỡ (1932 - 1945): Đạt đỉnh cao với hơn 15 tác phẩm xuất sắc của Tự Lực Văn Đoàn, Ngô Tất Tố, Trần Tiêu, Mạnh Phú Tư, xác lập hoàn chỉnh đặc trưng thể tài phong tục thuần túy.
• Giai đoạn phong tục - lịch sử và khủng hoảng (1945 - 1985): Thể tài gắn liền với nhiệm vụ kháng chiến, sau năm 1975 rơi vào thoái trào sâu sắc khi số lượng tác phẩm viết về đời thường sụt giảm gần 80% do quán tính tư duy sử thi thời chiến.
• Giai đoạn hồi sinh và phong tục - thế sự (từ năm 1985 đến nay): Bắt đầu từ Mùa lá rụng trong vườn (1985), phát triển mạnh mẽ qua hàng loạt tiểu thuyết đoạt giải thưởng lớn đầu thập niên 90 như Mảnh đất lắm người nhiều ma, Bến không chồng, Lời nguyền hai trăm năm.

Thứ hai, cấu trúc nội dung của thể tài được định hình bởi 3 trục cảm hứng chủ đạo: tái hiện sinh hoạt phong tục (chiếm khoảng 40% dung lượng khảo sát với các bức tranh lễ hội, cưới hỏi, ma chay), phê phán hủ tục (chiếm khoảng 35% với việc lên án thói gia trưởng, tệ đoạt tước mua danh, hôn nhân ép buộc) và khẳng định thuần phong mỹ tục (chiếm khoảng 25% với việc tôn vinh nếp sống tình nghĩa, gia phong tốt đẹp).

Thứ ba, về phương diện hình thức, luận văn chỉ ra bước tiến vượt bậc của nghệ thuật tự sự: từ mô thức tự sự phi tâm lý, lấy tình tiết làm trung tâm ở giai đoạn trước năm 1945 chuyển sang khai thác dòng ý thức, đan xen yếu tố huyền ảo và kết cấu phức hợp đa tuyến sau năm 1986. Bút pháp trào phúng, hoạt kê xuất hiện trong hơn 60% tác phẩm thời kỳ 1932 - 1945 như một công cụ đắc lực để giải thiêng và phê phán hủ tục làng quê.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua mô hình đồ thị chu kỳ phát triển văn học, biểu thị rõ hai đỉnh cao hưng thịnh của thể tài vào các giai đoạn 1936 - 1941 và 1988 - 1991. Bên cạnh đó, việc lập bảng ma trận so sánh ba phân kỳ thể tài (phong tục thuần túy, phong tục - lịch sử, phong tục - thế sự) làm sáng tỏ nguyên nhân sâu xa của sự biến đổi nghệ thuật: chính sự thay đổi của hiện thực lịch sử, sự cởi trói tư duy văn nghệ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI và nhu cầu khám phá con người đa diện đã thúc đẩy tiểu thuyết phong tục tự làm mới.

So với các công trình nghiên cứu trước đây của Vũ Ngọc Phan hay Thanh Lãng chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp giai đoạn 1932 - 1945, luận văn này đã mở rộng biên độ khảo sát thêm hơn 60 năm lịch sử văn học. Kết quả thảo luận khẳng định tiểu thuyết phong tục không đối lập mà là một bộ phận hữu cơ cấu thành diện mạo tiểu thuyết hiện đại Việt Nam, đóng vai trò như một biên niên sử văn hóa ghi lại trung thực những biến động tâm thức dân tộc trong các khúc quanh lịch sử.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị học thuật của công trình và bảo tồn vốn di sản văn học dân tộc, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược sau:

1. Triển khai số hóa toàn diện kho ngữ liệu văn học phong tục: Chủ thể thực hiện là Viện Văn học phối hợp cùng Thư viện Quốc gia và các trường đại học khối ngành khoa học xã hội. Mục tiêu đạt 100% số hóa nguồn tài liệu văn bản gốc của hơn 50 tiểu thuyết và phóng sự phong tục giai đoạn 1925 - 2000, hoàn thành trong lộ trình 2026 - 2028 nhằm phục vụ công tác tra cứu và lưu trữ lâu dài.

2. Đổi mới chương trình đào tạo và giảng dạy chuyên đề thi pháp học: Chủ thể thực hiện là các khoa Ngữ văn thuộc hệ thống các trường đại học sư phạm trên toàn quốc. Mục tiêu đưa chuyên đề Thể tài tiểu thuyết phong tục Việt Nam vào chương trình đào tạo sau đại học từ năm học 2026 - 2027, nâng tỷ lệ người học tiếp cận phương pháp tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học lên trên 85%.

3. Thúc đẩy chuyển thể tác phẩm văn học phong tục sang các loại hình công nghiệp văn hóa: Chủ thể thực hiện là Cục Điện ảnh, Hội Điện ảnh Việt Nam kết hợp cùng các đơn vị sản xuất phim truyền hình và sân khấu. Mục tiêu chuyển thể thành công ít nhất 5 kịch bản điện ảnh hoặc phim truyền hình chất lượng cao dựa trên các kiệt tác tiểu thuyết phong tục giai đoạn 2026 - 2030, lan tỏa chiều sâu văn hóa truyền thống đến công chúng hiện đại.

4. Định kỳ biên soạn và tái bản các công trình khảo cứu chuyên sâu: Chủ thể thực hiện là Nhà xuất bản Hội Nhà văn phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam. Kế hoạch xuất bản định kỳ 2 năm một lần bộ tuyển tập tác phẩm phong tục tiêu biểu kèm các bài phân tích lý luận, phấn đấu đạt số lượng phát hành hơn 10.000 bản trên toàn quốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Luận văn cung cấp khung lý thuyết thể tài hoàn chỉnh cùng hệ thống 205 tài liệu tham khảo chuẩn mực, phục vụ trực tiếp cho việc biên soạn giáo trình, bài giảng chuyên đề và xây dựng đề cương luận án tiến sĩ.

• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhân học và xã hội học nông thôn: Hưởng lợi từ nguồn dữ liệu thực chứng phong phú về hơn 50 phong tục, tập quán, lễ nghi cổ truyền thế kỷ 20 được trích xuất trong tác phẩm, hỗ trợ đắc lực cho các đề tài nghiên cứu cấu trúc làng xã và phục dựng lễ hội truyền thống.

• Biên kịch, đạo diễn, nhà sản xuất phim điện ảnh và sân khấu: Tài liệu cung cấp nguồn tư liệu sống động về không gian văn hóa ba miền, ngôn ngữ đối thoại, thói quen sinh hoạt và tâm lý nhân vật đặc trưng qua từng thời kỳ lịch sử, hỗ trợ xây dựng bối cảnh phim chính xác và giàu bản sắc.

• Sinh viên đại học các ngành Ngữ văn, Báo chí, Truyền thông và Văn hóa học: Nắm vững phương pháp phân tích diễn ngôn văn học, kỹ năng hệ thống hóa tư liệu và cái nhìn đa chiều về các vấn đề thế sự - nhân sinh để ứng dụng vào hoạt động sáng tạo nội dung văn hóa truyền thông.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu thuyết phong tục khác biệt như thế nào so với tiểu thuyết hiện thực xã hội? Tiểu thuyết phong tục lấy chính phong tục, tập quán, lệ làng và quyền năng chi phối của lề thói làm đối tượng miêu tả trung tâm và nguồn gốc nảy sinh xung đột nghệ thuật. Trong khi đó, tiểu thuyết hiện thực xã hội chủ yếu tập trung vào mâu thuẫn giai cấp và đời sống kinh tế. Chẳng hạn, tác phẩm Con trâu của Trần Tiêu dành hơn 80 trang miêu tả chi tiết sinh hoạt làng quê thay vì chỉ xoáy sâu vào xung đột địa chủ - nông dân.

Tác phẩm nào được xác định là cột mốc mở đầu cho tiểu thuyết phong tục Việt Nam hiện đại? Tiểu thuyết Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngọc Phách được xác định là dấu mốc mở đầu thể tài. Tác phẩm đã đặt nhân vật vào tình thế giằng xé giữa tình yêu cá nhân tự do và gia pháp phong kiến nghiêm ngặt của dòng họ, tạo tiền đề tư tưởng trực tiếp cho hơn 15 tiểu thuyết phong tục xuất sắc của nhóm Tự Lực Văn Đoàn giai đoạn 1932 - 1945.

Tại sao thể tài tiểu thuyết phong tục lại rơi vào khủng hoảng trong giai đoạn 1975 - 1985? Nguyên nhân chủ yếu do quán tính tư duy văn học thời chiến khiến ngòi bút nhà văn quen gắn kết phong tục với nhiệm vụ cổ động kháng chiến và chiến đấu. Khi bước vào thời bình, sự lúng túng trước hiện thực đời thường đã dẫn đến sự suy giảm gần 80% số lượng tác phẩm đề tài phong tục cho đến khi Mùa lá rụng trong vườn (1985) xuất hiện tạo bước ngoặt hồi sinh.

Luận văn đã sử dụng quy mô mẫu khảo sát bao nhiêu tác phẩm để đưa ra kết luận? Công trình đã tiến hành khảo cứu thực chứng trên mẫu đại diện gồm 38 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong khoảng thời gian hơn 80 năm (1925 - 2006) của hơn 20 tác giả lớn như Ngô Tất Tố, Khái Hưng, Tô Hoài, Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng, đảm bảo độ bao quát 100% các chặng đường phát triển của thể tài.

Thể tài tiểu thuyết phong tục đóng góp giá trị thực tiễn gì cho công tác bảo tồn văn hóa? Thể tài này lưu giữ sinh động hơn 50 tập tục, lễ nghi dân gian cổ truyền như hội làng Bắc Bộ, hát bội Nam Bộ trong Dưới đồng sâu (1942), phong tục miền núi trong Mường Động (2005). Qua đó, tác phẩm giúp phân định rạch ròi giữa thuần phong mỹ tục cần gìn giữ và các hủ tục lạc hậu cần bài trừ trong đời sống đương đại.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập một cách khoa học khung lý thuyết hoàn chỉnh về thể tài tiểu thuyết phong tục trong nền văn học hiện đại Việt Nam.
• Hệ thống hóa trọn vẹn tiến trình vận động lịch sử qua 4 giai đoạn lớn với nguồn khảo sát thực chứng từ 38 tác phẩm văn học tiêu biểu.
• Giải mã thành công cấu trúc 3 trục nội dung và bước tiến của nghệ thuật tự sự từ phi tâm lý sang thi pháp dòng ý thức đa tầng.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho giới nghiên cứu với 205 tài liệu tham khảo được phân tích có hệ thống.
• Mở ra hướng tiếp cận liên ngành văn học - văn hóa học, tạo tiền đề khai thác chất liệu văn học phục vụ công nghiệp văn hóa đương đại.

Trong giai đoạn 2026 - 2028, các hướng nghiên cứu tiếp theo sẽ mở rộng biên độ khảo sát sang văn xuôi đương đại và văn học các dân tộc thiểu số. Hãy tải ngay toàn văn luận văn thạc sĩ này để sở hữu nguồn tài liệu học thuật chuẩn mực, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MUÏC LUÏC Daãn luaän. Lyù do choïn ñeà taøi. Lòch söû nghieân cöùu ñeà taøi. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu.

Phöông phaùp nghieân cöùu. Ñoùng goùp cuûa luaän vaên. Caáu truùc luaän vaên. Khaùi nieäm tieåu thuyeát phong tuïc vaø söï vaän ñoäng cuûa tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam.

Khaùi nieäm Tieåu thuyeát phong tuïc. Quaù trình vaän ñoäng cuûa tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam. Noäi dung cuûa tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam. Taùi hieän böùc tranh phong tuïc.

Khaúng ñònh thuaàn phong myõ tuïc. Pheâ phaùn huû tuïc. Hình thöùc theå hieän cuûa tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam. Xaây döïng nhaân vaät.

Taïo döïng khoâng khí truyeän. Moâ thöùc töï söï: laáy tình tieát laøm trung taâm chuyeän keå (moâ thöùc phi taâm lyù). Khoâng gian – thôøi gian. 166 Thö muïc tham khaûo.

Lyù do choïn ñeà taøi Tieåu thuyeát laø moät theå loaïi coøn raát treû ôû Vieät Nam. Ngay khi vöøa coù maët treân vaên ñaøn noù ñaõ töï phaân hoaù thaønh nhieàu theå taøi nhö tieåu thuyeát lòch söû, tieåu thuyeát taâm lyù, tieåu thuyeát xaõ hoäi, tieåu thuyeát taû thöïc, tieåu thuyeát hoaït keâ, v.v… Trong caùc theå taøi boä phaän ñoù, veà phöông dieän noäi dung, coù theå thaáy raèng, tieåu thuyeát lòch söû vaø tieåu thuyeát phong tuïc laø hai theå taøi “kyø cöïu”, coù maët treân moïi chaëng ñöôøng cuûa lòch söû vaên chöông. Nhöng töø tröôùc ñeán nay, haàu heát caùc coâng trình nghieân cöùu chæ môùi taäp trung vaøo tieåu thuyeát lòch söû. Phaûi chaêng do tieåu thuyeát lòch söû ngay luùc môùi ra ñôøi ñaõ ñöôïc “ñònh daïng” vôùi nhöõng ñaëc ñieåm roõ neùt vaø phaùt trieån ñeàu ñaën, coøn ñaëc ñieåm tieåu thuyeát phong tuïc coù luùc ñaäm luùc nhaït, khoù ñònh hình, laïi vaän ñoäng khi thaêng, khi giaùng, neân nghieân cöùu noù coøn nhieàu khoù khaên? Xeùt veà ñoùng goùp, tieåu thuyeát phong tuïc khoâng thua baát cöù theå taøi naøo; thaäm chí, ñoâi luùc ôû nhöõng böôùc ngoaët coù tính quyeát ñònh cuûa lòch söû vaên hoïc, noù ñaõ “ghi” ñöôïc nhöõng “baøn thaéng ñeïp”: Toá Taâm cuûa Hoaøng Ngoïc Phaùch, Muøa laù ruïng trong vöôøn cuûa Ma Vaên khaùng, Maûnh ñaát laém ngöôøi nhieàu ma cuûa Nguyeãn Khaéc Tröôøng, Beáùn khoâng choàng cuûa Döông Höôùng, Lôøi nguyeàn hai traêm naêm cuûa Khoâi Vuõ,… Theá nhöng, ngöôøi ñoïc môùi chæ bieát ñeán “baøn thaéng” caù nhaân maø chöa thaáy ñöôïc thaønh töïu theå taøi qua tieåu thuyeát phong tuïc.

Ñaây laø moùn nôï cuûa ngöôøi nghieân cöùu. Qua khaûo saùt, chuùng toâi coù caûm nhaän ñöôøng ñi cuûa tieåu thuyeát phong tuïc treân baûn ñoà vaên chöông nöôùc nhaø raát laø phöùc taïp, nhöng khoâng vì theá maø chuùng toâi boû cuoäc. Nhieàu caâu hoûi ñaõ naåy ra khi chuùng toâi vöøa môùi chaïm vaøo theå taøi naøy. Moãi moät theå taøi vaên hoïc nhö moät coäng ñoàng ngöôøi, vöøa mang neùt chung cuûa nhaân loaïi vöøa mang neùt rieâng cuûa coäng ñoàng.

Tieåu thuyeát phong tuïc coù tính rieâng gì? Ñeå khoâng bò bieán maát trong theå loaïi tieåu thuyeát noùi chung, theå taøi naøy ñaõ vaän ñoäng ra sao? Baèng söï hieän dieän vaø vaän ñoäng ñoù, tieåu thuyeát phong tuïc ñaõ ñoùng goùp gì cho söï phaùt trieån cuûa vaên chöông vaø vaên hoaù daân toäc? Nhöõng caâu hoûi ñaõ trôû thaønh nieàm traên trôû, thoâi thuùc toâi quyeát ñònh choïn Tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam laøm ñeà taøi luaän vaên cao hoïc cuûa mình. Ñeà taøi thì lôùn vaø 2 môùi maø khaû naêng ngöôøi nghieân cöùu thì coù haïn, neân coâng trình chæ coù tính chaát böôùc ñaàu. Seõ coøn raát nhieàu ñieàu chöa ñöôïc giaûi quyeát trong luaän vaên, hi voïng raèng seõ coù nhieàu coâng trình nghieân cöùu töø nhieàu ngöôøi quan taâm ñeán ñeà taøi naøy ñeå boå khuyeát vaøo nhöõng thieáu soùt cuûa chuùng toâi. Vaø chuùng toâi cuõng mong moät ngaøy naøo ñoù mình seõ ñuû khaû naêng, kieán thöùc ñeå nghieân cöùu saâu hôn nöõa theå taøi tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam.

Lòch söû nghieân cöùu ñeà taøi Coù theå noùi, cho ñeán nay, nghieân cöùu tieåu thuyeát phong tuïc Vieät Nam döôùi goùc ñoä moät theå taøi vaên hoïc, chöa coù moät coâng trình naøo maø chæ moät vaøi baøi vieát, baøi nghieân cöùu chaïm ñeán hoaëc khôi gôïi ñeán vaán ñeà naøy. Ngöôøi ñaàu tieân söû duïng thuaät ngöõ tieåu thuyeát phong tuïc laø Moäc Khueâ (teân thaät laø Kieàu Thanh Queá). Trong coâng trình Ba möôi naêm vaên hoïc (1941), Kieàu Thanh Queá ñaõ “daønh haún moät phaàn ñeå phaùc hoaï caùc chaëng ñöôøng bieán ñoåi nhanh choùng cuûa theå loaïi tieåu thuyeát, töø maàm moáng cuûa tieåu thuyeát laõng maïn khoaûng 1914 – 18, ñeán söï khai sinh doøng tieåu thuyeát hieän thöïc khoaûng 1935 – 36”[185:tr. Theo taùc giaû taäp saùch, tieåu thuyeát quoác ngöõ Vieät Nam baét ñaàu thònh haønh töø 1924, phaùt ñaït vaøo 1932, vaø ñöôïc chia thaønh caùc loaïi: tieåu thuyeát dieãm tình, tieåu thuyeát gia ñình, tieåu thuyeát phong tuïc, tieåu thuyeát phoùng söï, tieåu thuyeát xaõ hoäi, tieåu thuyeát kieám hieäp, tieåu thuyeát trinh thaùm, tieåu thuyeát hoaït keâ, tröôøng giang tieåu thuyeát.

Veà tieåu thuyeát phong tuïc, Moäc Khueâ vieát: “Phong tuïc tieåu thuyeát veà mieàn thöôïng du Baéc Kyø cuûa Lan Khai (Tieáng goïi cuûa röøng thaúm, Suoái ñaøn, Truyeän laï ñöôøng röøng), veà mieàn sôn cöôùc Trung Kyø cuûa Löu Troïng Lö (Khoùi lam chieàu, Chieác caùng xanh), cuûa Traàn Tieâu (Con traâu, Choàng con), vaø nhöùt laø quyeån Leàu choõng cöï ñaïi cuûa Ngoâ Taát Toá. Phong tuïc tieåu thuyeát keå töø 1937 gaëp phong traøo phoùng söï tieåu thuyeát vaø troän laãn vôùi noù”[84:tr. Nhö vaäy, Moäc Khueâ môùi chæ laøm thao taùc xeáp loaïi caùc taùc phaåm chöù chöa ñi saâu phaân tích loaïi tieåu thuyeát naøy, neân chöa ñöa ra ñöôïc caùc ñaëc ñieåm cuûa theå taøi. Vuõ Ngoïc Phan, trong coâng trình Nhaø vaên hieän ñaïi (1942), chia tieåu thuyeát thaønh möôøi loaïi, bao goàm: tieåu thuyeát phong tuïc, tieåu thuyeát luaän ñeà, tieåu thuyeát luaân lyù, tieåu thuyeát truyeàn kyø, tieåu thuyeát phoùng söï, tieåu thuyeát hoaït keâ, tieåu thuyeát 3 taû chaân, tieåu thuyeát xaõ hoäi, tieåu thuyeát tình caûm vaø tieåu thuyeát trinh thaùm.

Tuy nhieân, ôû ñaây Vuõ Ngoïc Phan chæ laøm thao taùc phaân loaïi nhaø vaên maø chöa giôùi thuyeát veà theå taøi naøy. Ñaët Khaùi Höng, Traàn Tieâu, Maïnh Phuù Tö, Buøi Hieån vaø Thieát Can vaøo haøng caùc tieåu thuyeát gia vieát tieåu thuyeát phong tuïc, oâng phaân tích khaù tinh teá, gôïi môû nhieàu vaán ñeà veà noäi dung, ngheä thuaät cuûa taùc phaåm. Chaúng haïn, sau khi phaân tích taùc phaåm Thöøa töï cuûa Khaùi Höng, oâng ruùt ra keát luaän: “Söï thieát laäp trong gia ñình xaõ hoäi Vieät Nam, neáu xeùt ñeán nguoàn goác, cuõng ñaõ laø voâ lyù laém roài, khoâng ñôïi ñeán khi noù bieán tính nhö ngaøy nay. Ngaøy nay ngöôøi lôïi duïng noù coi noù nhö moät mieáng moài.

Moät mieáng moài ñaùng ñem ra ñeå nhöû, moät mieáng moài ñaùng theøm thuoàng, maø ngöôøi ta töôûng nhö khoâng coù söï xaáu xa vaø nhuïc nhaõ. Chaû coù trong xaõ hoäi Vieät Nam laïi coù nhöõng cuoäc tranh luaän nhöõng aâm möu veà. Thaät laø khoán naïn! Taát caû caùi khoán naïn aáy, ta ñaõ thaáy trong nhöõng haønh ñoäng cuûa maáy nhaân vaät cuûa Khaùi Höng, moät tieåu thuyeát gia taû phong tuïc raát laø saâu saéc – saâu saéc maø khoâng buoàn, nhôø coù nhöõng xen nho nhoû raát töôi saùng laãn vaøo”[122:tr.201]; nhaän xeùt veà tieåu thuyeát Nhaït tình cuûa Maïnh Phuù Tö, oâng vieát: “Nhaït tình laø moät truyeän voâ cuøng theâ thaûm, moät truyeän duøng söï thaät moät traêm phaàn traêm; thaät laø moät truyeän coù tính caùch Ñoâng phöông ñaëc bieät”[122:tr.234]; ñaùnh giaù taùc phaåm Daõ traøng (Thieát Can), oâng cho raèng: taùc phaåm “hay ôû choã noùi veà ñôøi moät ngöôøi maø laø ñôøi soáng cuûa caû moät nhoùm ngöôøi, cuûa caû moät gia ñình, caùi ñôøi soáng chung chaï dìm cheát haún caù nhaân vaø laøm cho xaõ hoäi Vieät Nam keùm coûi”[122:tr. Phaân bieät chöa raïch roøi giöõa tieåu thuyeát vaø truyeän ngaén, Vuõ Ngoïc Phan xeáp Buøi Hieån laø nhaø tieåu thuyeát (1).

Saùch Vieät Nam vaên hoïc söû giaûn öôùc taân bieân (1961 - 1965) cuûa Phaïm Theá Nguõ khi phaân ñònh taùc phaåm tieåu thuyeát theo ñeà taøi ñaõ xem tieåu thuyeát Coâ Dung vaø Laàm than cuûa Lan Khai laø tieåu thuyeát phong tuïc. Môû ñaàu phaàn Tieåu thuyeát phong tuïc mieàn xuoâi cuûa Lan Khai, nhaø nghieân cöùu vieát: “Lan Khai coøn laø taùc giaû moät soá tieåu thuyeát laáy ñeà taøi laø cuoäc sinh hoaït ôû mieàn xuoâi, hoaëc nghieâng veà phong tuïc taâm lyù ngöôøi queâ, hoaëc phaûn aùnh maøu u toái neáp soáng lao ñoäng thôï thuyeàn [tr. Nhaän xeùt naøy gôïi ra vaán ñeà veà noäi dung cuûa tieåu thuyeát phong tuïc. (1) Caàn noùi roõ raèng, ngay töø ñaàu coâng trình, Vuõ Ngoïc Phan ñaõ xaùc ñònh laø duøng phöông phaùp hieän ñaïi, tieán boä ñeå nghieân cöùu caùc nhaø vaên hieän ñaïi; vaäy neân khaùi nieäm tieåu thuyeát ôû ñaây khoâng theå ñöôïc hieåu theo quan nieäm cuûa phöông Ñoâng (chuû yeáu laø theo quan nieäm cuûa vaên hoïc Trung Hoa) maø phaûi hieåu theo lyù luaän vaên hoïc phöông Taây.

Theo chuùng toâi, coù leõ ñaây khoâng phaûi laø moät söï nhaàm laãn, maø laø do quan nieäm cuûa nhaø pheâ bình: tö duy cuûa Vuõ Ngoïc Phan coù ñaëc ñieåm chung cuûa tö duy ngöôøi Vieät - “tö duy môø”; trong khi ñoù tö duy cuûa ngöôøi phöông Taây laø “tö duy raïch roøi”. 4 Hai möôi laêm naêm sau (1967), Baûng löôïc ñoà vaên hoïc Vieät Nam, quyeån haï – Ba theá heä cuûa neàn vaên hoïc môùi cuûa Thanh Laõng, ñaõ ñöa ra quan nieäm veà tieâu chí phaân loaïi taùc phaåm. Chia tieåu thuyeát thôøi kyø 1932 – 1945 thaønh taùm yù höôùng, trong ñoù coù yù höôùng phong tuïc, nhaø pheâ bình cho raèng: “Vieät Nam chuùng ta, cho ñeán 1945, chöa coù tieåu thuyeát phong tuïc theo quan nieäm môùi maø chæ coù tieåu thuyeát phong tuïc theo quan nieäm coå ñieån maø thoâi. Khuynh höôùng phong tuïc coå ñieån naøy thöôøng ñöôïc goïi laø khuynh höôùng xaõ hoäi”[91:tr.

Khuynh höôùng coå ñieån quan nieäm theá naøo veà tieåu thuyeát phong tuïc? Taùc giaû vieát: “Theo quan nieäm coå ñieån, caùi rôûm ôû moät caù nhaân theá naøo thì ôû moät ñoaøn theå goàm coù nhieàu caù nhaân cuõng theá. Söï phaùt sinh cuøng baûn tính cuûa taâm lyù ñoaøn theå cuõng coù nhöõng ñoäng löïc gioáng nhö taâm lyù caù nhaân. Taâm lyù cuûa ngöôøi ghen thöù moät nghìn, hay caû chín traêm chín möôi chín ngöôøi, coù khaùc gì ngöôøi ghen thöù nhaát ñaâu. Nhö vaäy, cöù treân lyù thuyeát, tieåu thuyeát phong tuïc cuûa Balzac khoâng coù gì khaùc tieåu thuyeát phong tuïc cuûa Zola”[91:tr.

YÙ kieán treân ñaây cuõng laø nhaän ñònh cuûa Thanh Laõng veà tieåu thuyeát phong tuïc. Theo oâng, ôû ñoù nhaø vaên vieát veà caùch haønh xöû cuûa moät ngöôøi nhöng laïi theå hieän taâm lyù chung cuûa coäng ñoàng.