Chương 1: Những vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài. Chương 2: Tiểu thuyết viết về vùng mỏ của Trần Tâm nhìn từ phương diện nội dung Chương 3: Tiểu thuyết viết về vùng mỏ của Trần Tâm nhìn từ phương diện nghệ thuật. 9 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái niệm tiểu thuyết 1.
Khái niệm Tiểu thuyết là “một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi, theo những chủ đề xác định”[1; tr. Tiểu thuyết miêu tả cuộc sống thực tại đương thời, tiếp thu mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc sống bao gồm cái cao cả lẫn cái tầm thường, cái bi và cái hài, cái lớn lao lẫn cái bé nhỏ. Bạn đọc có thể bắt gặp trong tiểu thuyết mọi vấn đề của cuộc sống với các sắc màu đa dạng, có cả anh hùng và tiểu nhân, rồng phượng và rắn rết, thánh thiện và ma quỷ. Theo Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi, tiểu thuyết là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian.
Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[3; tr. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết. Tiểu thuyết không chỉ phản ánh đời sống qua không gian, thời gian mà còn phản ánh chính số phận con người qua cuộc đời, tính cách và những đạo đức xã hội. Tiểu thuyết như một bức tranh thu nhỏ cuộc đời của con người một cách chân thực nhất.
Qua đó, ta thấy được bản chất bên trong của con người qua cách lí giải, cắt nghĩa về từng nhân vật. Phương Lựu (chủ biên) trong Lý luận văn học đã đưa ra định nghĩa: “Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời kì cận đại 10 và hiện đại. Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[6; tr. Tiểu thuyết với đặc trưng thể loại của mình đã thể hiện được chiều sâu phản ánh đời sống hiện thực, như bức tranh toàn mĩ về xã hội, phong tục, con người.
Từ tiểu thuyết mỗi người sẽ soi chiếu được chân dung của chính bản thân một cách đa dạng. Rõ ràng, so với các thể loại khác, tiểu thuyết có khả năng bao quát hiện thực đời sống rộng lớn. Đó là lịch sử của nhiều cuộc đời khác nhau, là những phong tục tập quán đa dạng và biết bao kiếp người nhỏ bé trong cuộc sống muôn màu sắc này. Chúng ta có thể bắt gặp cả một thế chiến với những dấu son của lịch sử trong tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình của Lép - Tôn xtoi, những thân phận khác nhau trong Những người khốn khổ của V.
Những bi kịch của cuộc đời trong Tấn trò đời của Ban zac… Qua các cách hiểu khác nhau về tiểu thuyết chúng tôi đã dẫn ra ở trên, có thể thấy, các nhà nghiên cứu đã rất quan tâm đến thể loại này. Họ đã đi sâu tìm hiểu về khái niệm tiểu thuyết để đưa đến người đọc cái nhìn toàn diện nhất. Từ khái niệm tiểu thuyết, ta có thể dễ dàng phân biệt, so sánh với các thể loại khác. Như vậy, tiểu thuyết phải là những tác phẩm có dung lượng lớn, phản ánh được hiện thực đời sống và con người một cách phong phú đa dạng.
Tiểu thuyết không chỉ ôm chứa khả năng bao quát hiện thực rộng lớn, mà trong việc khám phá thế giới tâm lí con người, tiểu thuyết cũng thể hiện được ưu thế đặc thù của mình. Tiểu thuyết luôn là tác phẩm tự sự có quy mô lớn, phản ánh hiện thực cuộc sống giúp người đọc đi sâu tìm hiểu, lí giải các chi tiết nhỏ nhất của bức tranh đời sống hiện thực. Những đặc trưng của tiểu thuyết Tiểu thuyết mang hai đặc trưng cơ bản về nội dung và hình thức. Từ đặc trưng ấy, ta có thể soi chiếu vào các tác phẩm văn học để có cái nhìn toàn diện 11 về bức tranh hiện thực.
Tiểu thuyết giống như một thể loại mang bản chất tổng hợp. Thông qua đó có thể dung nạp qua ngôn từ nghệ thuật, phong cách nghệ thuật của các tác phẩm văn học. Đặc trưng về nội dung Đầu tiên, tiểu thuyết miêu tả cuộc sống hiện tại không ngừng biến đổi. Để đáp ứng được điều đó, tiểu thuyết mang trong mình tính văn xuôi khi khắc họa chi tiết về bức tranh hiện thực.
Sự dung nạp đầy đủ trong tiểu thuyết tái hiện sắc màu thẩm mĩ nhiều màu sắc. Từ đó, các tác phẩm được phơi bày đến tận cùng sự phức tạp muôn màu của hiện thực đời sống. Tiểu thuyết mang trong mình chất văn xuôi nhằm hấp thụ toàn bộ mọi yếu tố ngổn ngang, bộn bề của cuộc sống bao gồm những thứ tầm thường, nhỏ nhặt, buồn, vui, bi, hài,… trong thế giới hiện thực và trong cả đáy sâu tâm hồn con người. Chẳng hạn, trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, bạn đọc bắt gặp ở đó một thế giới của chiều sâu tâm hồn với những vết thương không bao giờ lành trong tâm hồn những con người đã đi qua cuộc chiến.
Nhân vật Kiên trở về với tư cách của một người lính chiến thắng nhưng tâm hồn anh thì lại mang nỗi đau mãi mãi không bao giờ hết. Tiểu thuyết đã phơi bày được thế giới sâu thẳm trong tâm hồn con người để thấy được những va đập của thời đại và những khát vọng nhân bản cho sự sống và tình yêu của con người. Thứ hai, tiểu thuyết có khả năng phản ánh toàn vẹn hiện thực. Đây là một thể loại tiêu biểu cho phương thức tự sự, bởi khả năng bao quát lớn cả về chiều dài của thời gian và chiều rộng của không gian.
Thông qua mỗi tác phẩm thuộc tiểu thuyết, người đọc sẽ có cái nhìn toàn diện về bức tranh con người. Trong các tác phẩm viết về vùng mỏ, các nhà văn luôn gợi ra bức tranh toàn cảnh về xã hội và đời sống công nhân mỏ. Không những vậy, người đọc còn thấy được đời sống con người rõ nét. Bởi nơi đây đã sản sinh ra những người thợ tài hoa và cả những nhà văn có xuất thân từ công nhân.
Dù cuộc sống cực nhọc, vất vả nhưng những người thợ mỏ luôn sống hết mình, mạnh mẽ và 12 quyết liệt, họ đã góp một phần công sức nhỏ bé của mình vào công cuộc xây dựng và bảo vệ mảnh đất Cẩm Phả thân yêu. Qua nội dung của tiểu thuyết đã giúp ta phần nào hiểu được giá trị của các tác phẩm. Mỗi tiểu thuyết đều hàm chứa nội dung một cách chi tiết, cụ thể, đi sâu vào những cốt lõi của vấn đề. Thông qua đó, người đọc sẽ có cái nhìn toàn diện về hiện thực muôn màu và đa diện của cuộc sống được phản ánh qua lăng kính tiểu thuyết.
Đặc trưng về hình thức Về cốt truyện, tiểu thuyết có thể đơn tuyến hay nhiều tuyến, đan bện nhiều quãng thời gian. Cốt truyện có thể giàu kịch tính, cũng có thể pha loãng để thể hiện chất trữ tình, nhẹ nhàng, triết lí. Trong tiểu thuyết Người bên bóng núi của Trần Tâm xoay quanh câu chuyện về một cậu bé mồ côi sống ở Mông Dương được mọi người nuôi nấng đến khi trưởng thành đi làm tại mỏ than. Chỉ là cuộc đời của một đứa bé mồ côi nhưng tác giả gửi gắm qua đó biết bao điều mong ước về cuộc đời.
Nội dung tiểu thuyết có cốt truyện đa tuyến. Mặc dù tập trung thể hiện tính cách, con người, cuộc đời của một nhân vật nhưng nhận vật đó lại là đại diện tiêu biểu cho những đứa trẻ mồ côi được trưởng thành từ mỏ than. Về ngôn từ, tiểu tuyết mang đậm chất văn xuôi. Nó tái hiện cuộc sống hiện thức không hề lí tưởng hóa, lãng mạn hóa như các thể loại văn xuôi khác.
Khi bước vào thế giới tiểu thuyết, người đọc sẽ được tiếp cận với những trắc trở cuộc sống như thể nó đang tồn tại ngoài đời thực. Nó hàm chứa cả ánh sáng và bóng tối, chứa đựng cả những góc khuất của cuộc sống. Lời trần thuật trong tiểu thuyết thường mang tính đối thoại, có nhiều hình thức đa giọng, đa thanh như lời mỉa mai, lời văn nửa trực tiếp,… Tiểu thuyết hướng về những cái hiện tại, đương thời của người trần thuật, cũng có thể nó ngược về quá khứ để làm rõ thực tại. Chính vì thế mà lời văn trong tiểu thuyết thường sử dụng ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày, phơi bày bức tranh cuộc sống khá rõ nét.
13 Trong tiểu thuyết, hệ thống nhân vật được miêu tả nhiều mặt, tinh tế, chi tiết như một con người sống. Các thuộc tính của nhân vật được miêu tả trong tổng hòa mọi bình diện, từ ý thức đến vô thức, từ tư tưởng đến bản năng. Tiểu thuyết không chỉ viết về một người, một số người mà có thể viết về cả gia tộc, cả thế hệ, thậm chí là nhiều thế hệ. Cách tạo dựng tâm lí nhân vật với nhiều diễn biến phức tạp.
Chỉ một người nhưng nhiều tính cách, đa chiều, đa diện. Trong các sáng tác của Trần Tâm, ta có thể bắt gặp rất nhiều nhân vật xuất thân từ vùng than, đó là những người công nhân hiền lành, chất phác, chăm chỉ, cần cù. Nhưng ta cũng sẽ bắt gặp những người công nhân mưu mô, thủ đoạn, mượn danh người công nhân thiện lành để đi trộm than, đánh người, cướp đoạt. Nhà văn luôn đi sâu để tìm những góc khuất của con người, phơi bày và phản ánh để bạn đọc thấy được những hạn chế còn tồn tại trong mỗi con người mà chúng ta vẫn bắt gặp mỗi ngày xung quanh.
Có thể thấy, đặc trưng hình thức của tiểu thuyết mang những yếu tố cơ bản để tạo dựng nên một tác phẩm hoàn chỉnh. Chính đặc trưng về hình thức cũng góp phần tô điểm phong cách sáng tác của mỗi nhà văn. Khái quát văn học Quảng Ninh 1. Khái quát lịch sử vùng than Cẩm Phả - Quảng Ninh Theo lịch sử, ngành khai thác than ra đời vào ngày 10-01-1840 (tức mồng 6 tháng Chạp năm Kỷ Hợi, năm Minh Mạng thứ 20).