Luận văn thạc sĩ những tín hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng việt

Luận văn thạc sĩ phân tích những tín hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Bình
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Tín Hiệu Ngôn Ngữ Chấm Dứt Hội Thoại Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Lý thuyết hội thoại
• 1.2. Các quy tắc hội thoại
• 1.3. Nguyên tắc hội thoại
• 1.4. Ngữ cảnh
• 1.5. Cấu trúc hội thoại
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TỪ NGỮ BÁO HIỆU CHẤM DỨT CUỘC HỘI THOẠI TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Đặc điểm của các từ ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 2.2. Vị trí của các từ ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 2.2.1. Xuất hiện ở đầu câu
• 2.2.2. Xuất hiện ở giữa câu
• 2.2.3. Xuất hiện ở cuối câu
• 2.2.4. Xuất hiện một mình
• 2.2.5. Xuất hiện tại vị trí đầu câu và cuối câu
• 2.2.6. Xuất hiện tại vị trí giữa câu và cuối câu
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC HÀNH VI NGÔN NGỮ BÁO HIỆU CHẤM DỨT CUỘC HỘI THOẠI TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Đặc điểm của các hành vi ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 3.2. Hành vi xác tín báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 3.3. Hành vi điều khiển báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 3.4. Hành vi cam kết báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 3.5. Hành vi biểu cảm báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt
• 3.6. Hành vi cam kết và điều khiển kết hợp báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.7. Hành vi cam kết và biểu cảm kết hợp báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.8. Hành vi xác tín và điều khiển tham gia chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.9. Hành vi điều khiển và biểu cảm tham gia chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.10. Hành vi xác tín và cam kết tham gia chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.11. Hành vi cam kết, điều khiển và biểu cảm tham gia chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.12. Thái độ của người nói khi cuộc hội thoại chấm dứt
• 3.12.1. Thái độ đồng tình chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.12.2. Thái độ không đồng tình chấm dứt cuộc hội thoại
• 3.12.3. Thái độ nhún nhường
• 3.12.4. Thái độ bực tức, phẫn nộ
• 3.12.5. Thái độ thách thức
• 3.12.6. Thái độ hối thúc, giục giã
• 3.12.7. Thái độ mỉa mai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín hiệu ngôn ngữ chấm dứt hội thoại tiếng Việt

Tín hiệu ngôn ngữ chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học. Những tín hiệu này không chỉ giúp người tham gia nhận biết thời điểm kết thúc cuộc hội thoại mà còn phản ánh văn hóa giao tiếp của người Việt. Trong bối cảnh giao tiếp, việc hiểu rõ các tín hiệu này sẽ giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và tránh những hiểu lầm không đáng có.

1.1. Khái niệm tín hiệu ngôn ngữ trong hội thoại

Tín hiệu ngôn ngữ trong hội thoại được hiểu là những từ ngữ, cụm từ hoặc hành vi ngôn ngữ mà người nói sử dụng để báo hiệu rằng cuộc hội thoại sắp kết thúc. Những tín hiệu này có thể xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau trong câu và có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh.

1.2. Vai trò của tín hiệu ngôn ngữ trong giao tiếp

Tín hiệu ngôn ngữ chấm dứt hội thoại đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự lịch sự và tôn trọng trong giao tiếp. Chúng giúp người nghe nhận biết được ý định của người nói và tạo điều kiện cho việc chuyển giao lược lời một cách tự nhiên.

II. Những thách thức trong việc nhận diện tín hiệu chấm dứt hội thoại

Việc nhận diện tín hiệu chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng nhận diện này, bao gồm ngữ cảnh, văn hóa và thói quen giao tiếp của từng cá nhân. Những thách thức này có thể dẫn đến sự hiểu lầm và xung đột trong giao tiếp.

2.1. Ngữ cảnh ảnh hưởng đến tín hiệu chấm dứt

Ngữ cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến cách mà tín hiệu chấm dứt được nhận diện. Trong một số tình huống, người nói có thể sử dụng những tín hiệu ngầm để báo hiệu rằng họ muốn kết thúc cuộc hội thoại, điều này có thể gây khó khăn cho người nghe trong việc hiểu đúng ý định.

2.2. Văn hóa và thói quen giao tiếp

Văn hóa giao tiếp của người Việt thường có xu hướng tránh nói thẳng, điều này có thể làm cho việc nhận diện tín hiệu chấm dứt trở nên phức tạp hơn. Người nói thường sử dụng những lý do hoặc tín hiệu gián tiếp để kết thúc cuộc hội thoại, điều này có thể dẫn đến sự nhầm lẫn cho người nghe.

III. Phương pháp nhận diện tín hiệu chấm dứt hội thoại hiệu quả

Để nhận diện tín hiệu chấm dứt hội thoại một cách hiệu quả, cần áp dụng một số phương pháp nghiên cứu và phân tích ngữ nghĩa. Việc phân tích cấu trúc câu và ngữ cảnh sẽ giúp người tham gia giao tiếp hiểu rõ hơn về ý định của nhau.

3.1. Phân tích cấu trúc câu trong hội thoại

Phân tích cấu trúc câu giúp xác định vị trí của các tín hiệu chấm dứt trong câu. Những từ ngữ như 'thôi', 'được rồi', 'tạm biệt' thường xuất hiện ở cuối câu và có thể được coi là tín hiệu rõ ràng cho việc kết thúc hội thoại.

3.2. Nghiên cứu ngữ cảnh giao tiếp

Nghiên cứu ngữ cảnh giao tiếp là một phương pháp quan trọng để hiểu rõ hơn về tín hiệu chấm dứt. Ngữ cảnh không chỉ bao gồm bối cảnh xã hội mà còn cả tâm trạng và thái độ của người tham gia hội thoại.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tín hiệu chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt

Việc hiểu và áp dụng tín hiệu chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt có thể mang lại nhiều lợi ích trong giao tiếp hàng ngày. Những tín hiệu này không chỉ giúp duy trì sự lịch sự mà còn tạo điều kiện cho việc giao tiếp hiệu quả hơn.

4.1. Tăng cường hiệu quả giao tiếp

Khi người tham gia hội thoại nhận biết được tín hiệu chấm dứt, họ có thể phản hồi một cách phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp. Việc này giúp tránh những hiểu lầm và tạo ra một không khí giao tiếp thoải mái hơn.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Trong giảng dạy tiếng Việt, việc dạy về tín hiệu chấm dứt hội thoại có thể giúp học viên hiểu rõ hơn về cách giao tiếp trong văn hóa Việt Nam. Điều này không chỉ giúp họ giao tiếp tốt hơn mà còn giúp họ hòa nhập vào văn hóa địa phương.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu tín hiệu chấm dứt hội thoại

Nghiên cứu tín hiệu chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Việc hiểu rõ về các tín hiệu này không chỉ giúp nâng cao chất lượng giao tiếp mà còn góp phần vào việc nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tín hiệu chấm dứt

Nghiên cứu tín hiệu chấm dứt hội thoại giúp làm sáng tỏ những đặc điểm văn hóa và tâm lý của người Việt. Điều này có thể giúp các nhà nghiên cứu và giáo viên hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp của người Việt.

5.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu sâu hơn về tín hiệu chấm dứt hội thoại trong tiếng Việt. Việc này không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ học mà còn góp phần vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy tiếng Việt hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giao tiếp tiếng Việt, việc nhận diện và phân tích các tín hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và nâng cao hiệu quả giao tiếp. Theo ước tính, trong hơn 1000 cuộc hội thoại được khảo sát, các tín hiệu này xuất hiện đa dạng với nhiều hình thức khác nhau, từ từ ngữ đơn giản đến các hành vi ngôn ngữ phức tạp. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc xác định, phân tích các từ ngữ và hành vi ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt, nhằm làm rõ đặc điểm cấu tạo, vị trí xuất hiện và vai trò của chúng trong giao tiếp hàng ngày.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là phác họa các dấu hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại, đồng thời phân tích các hành vi ngôn ngữ liên quan trong bối cảnh giao tiếp tiếng Việt hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các cuộc hội thoại trong đời sống hàng ngày, tác phẩm văn học, phim truyện và các nguồn ngữ liệu dịch từ nước ngoài sang tiếng Việt, tập trung chủ yếu vào giao tiếp hai bên trong khoảng thời gian gần đây. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc làm sáng tỏ các khía cạnh ngôn ngữ học mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt, phát triển nghệ thuật biểu đạt trong văn chương và các hình thức giao tiếp khác.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết hội thoại và lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech act). Lý thuyết hội thoại được xây dựng trên cơ sở các quy tắc luân phiên lượt lời, nguyên tắc cộng tác và nguyên tắc lịch sự, giúp giải thích cách thức các bên tham gia giao tiếp tương tác, điều chỉnh và kết thúc cuộc hội thoại. Các khái niệm chính bao gồm: lượt lời (turn), đoạn thoại, cấu trúc hội thoại, nguyên tắc cộng tác (bao gồm các phận châm về lượng, chất, quan hệ và cách thức), nguyên tắc lịch sự (theo quan điểm của R. Lakoff và B. Levinson), cùng với vai trò của ngữ cảnh trong việc xác định nghĩa và hiệu quả giao tiếp.

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle được sử dụng để phân loại các hành vi tại lời thành các nhóm: hành vi xác tín, hành vi điều khiển, hành vi cam kết, hành vi biểu cảm và hành vi tuyên bố. Trong nghiên cứu này, tập trung vào bốn loại hành vi đầu tiên do chúng có vai trò nổi bật trong việc báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại. Các khái niệm như hành vi tạo lời, hành vi mượn lời và hành vi tại lời được phân tích kỹ lưỡng để làm rõ cách thức các hành vi này biểu hiện trong giao tiếp tiếng Việt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ hơn 1000 cuộc hội thoại trong tiếng Việt, bao gồm giao tiếp hàng ngày, các tác phẩm văn học, phim truyện, và các tài liệu dịch thuật. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp phi xác suất, tập trung vào các đoạn hội thoại tiêu biểu có chứa các tín hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích cấu trúc câu, phân tích ngữ nghĩa-ngữ dụng, thống kê tần suất xuất hiện các từ ngữ và hành vi ngôn ngữ, so sánh các trường hợp trong các bối cảnh giao tiếp khác nhau.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2012, với các bước chính gồm thu thập dữ liệu, phân loại và phân tích các tín hiệu ngôn ngữ, tổng hợp kết quả và viết luận văn. Các thủ pháp nghiên cứu truyền thống như mô tả, so sánh, phân tích và thống kê được áp dụng một cách nhất quán nhằm đảm bảo tính khoa học và khách quan của nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng các từ ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại: Qua khảo sát, hơn 30 từ ngữ và cụm từ phổ biến được xác định như "thôi", "chào nhé", "bye", "cút", "im đi", "về", "tạm biệt", "cúp máy đây", "out đây", "goodbye forever", "bibica", "papai"... Trong đó, các từ mượn từ tiếng nước ngoài chiếm khoảng 15%, phản ánh sự giao thoa văn hóa trong giao tiếp hiện đại.

2. Vị trí xuất hiện linh hoạt của các từ ngữ: Các từ ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại có thể xuất hiện ở đầu câu, giữa câu, cuối câu hoặc đứng một mình. Ví dụ, từ "thôi" thường xuất hiện ở đầu câu hoặc đầu đoạn ngữ, giảm nhẹ tính mệnh lệnh; từ "cút" hay "im đi" thường đứng một mình hoặc cuối câu, thể hiện thái độ mạnh mẽ, đe dọa thể diện người nghe.

3. Tỷ lệ xuất hiện các hành vi ngôn ngữ: Hành vi điều khiển chiếm tỷ lệ cao nhất trong việc báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại, khoảng 82,3%, thể hiện qua các mệnh lệnh, yêu cầu, đề nghị như "xuống ngay đi", "thôi nhé". Hành vi xác tín chiếm tỷ lệ thấp hơn nhưng có vai trò quan trọng trong việc kết thúc cuộc hội thoại một cách tích cực hoặc tiêu cực, tùy thuộc vào sự đồng thuận của các bên.

4. Thái độ và thể diện trong kết thúc hội thoại: Các từ ngữ và hành vi ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại có thể làm đe dọa hoặc bảo vệ thể diện của người nghe. Ví dụ, các từ như "cút", "xéo" thường gây đe dọa thể diện, kết thúc cuộc hội thoại theo chiều hướng tiêu cực; trong khi các từ như "thôi", "chào nhé", "bye" thường kết thúc cuộc hội thoại một cách ôn hòa, bảo vệ thể diện đôi bên.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng và phong phú trong các tín hiệu báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại xuất phát từ đặc điểm văn hóa giao tiếp của người Việt, nơi mà việc kết thúc cuộc nói chuyện thường không trực tiếp mà mang tính gián tiếp, biểu cảm và lịch sự. So sánh với các nghiên cứu trong ngôn ngữ khác, tiếng Việt có xu hướng sử dụng nhiều từ ngữ biểu cảm và hành vi ngôn ngữ kết hợp để giảm nhẹ hoặc tăng cường hiệu quả giao tiếp.

Việc các từ mượn tiếng nước ngoài xuất hiện ngày càng nhiều phản ánh sự ảnh hưởng của toàn cầu hóa và sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại. Điều này cũng đặt ra thách thức trong việc duy trì bản sắc ngôn ngữ và văn hóa trong giao tiếp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện tỷ lệ xuất hiện các loại hành vi ngôn ngữ, bảng phân loại các từ ngữ theo vị trí xuất hiện trong câu, và biểu đồ so sánh thái độ thể diện trong các trường hợp kết thúc hội thoại khác nhau. Những kết quả này góp phần làm rõ hơn về chức năng giao tiếp của ngôn ngữ trong việc điều chỉnh mối quan hệ xã hội và thể hiện văn hóa tâm lý dân tộc Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về tín hiệu ngôn ngữ trong dạy học tiếng Việt: Cần đưa nội dung về các từ ngữ và hành vi ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại vào chương trình giảng dạy nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp cho học sinh, sinh viên trong vòng 1-2 năm tới, do các trường đại học và trung tâm ngoại ngữ thực hiện.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và ứng dụng trong nghệ thuật biểu đạt: Biên soạn các tài liệu chuyên sâu về tín hiệu ngôn ngữ kết thúc hội thoại phục vụ cho lĩnh vực văn học, sân khấu, chèo, kịch trong 3 năm tới, do các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và nghệ thuật phối hợp thực hiện.

3. Xây dựng bộ công cụ phân tích ngôn ngữ tự động: Áp dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để phát hiện và phân tích các tín hiệu chấm dứt hội thoại trong các nền tảng giao tiếp trực tuyến, nhằm hỗ trợ nghiên cứu và ứng dụng trong 5 năm tới, do các viện công nghệ và ngôn ngữ học phát triển.

4. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề: Tăng cường trao đổi học thuật về các tín hiệu ngôn ngữ trong giao tiếp tiếng Việt, đặc biệt là trong bối cảnh giao tiếp hiện đại và đa văn hóa, nhằm cập nhật kiến thức và phương pháp nghiên cứu mới, do các trường đại học và viện nghiên cứu tổ chức hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Giúp hiểu sâu về các tín hiệu ngôn ngữ trong giao tiếp, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành, đặc biệt trong lĩnh vực ngữ dụng học và hội thoại học.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội học: Cung cấp góc nhìn về cách thức ngôn ngữ phản ánh văn hóa tâm lý dân tộc Việt Nam qua các hành vi giao tiếp, hỗ trợ các nghiên cứu liên ngành.

3. Người làm công tác đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài: Hỗ trợ xây dựng chương trình giảng dạy phù hợp, giúp người học nắm bắt được các tín hiệu giao tiếp tự nhiên trong tiếng Việt.

4. Nhà biên kịch, đạo diễn và nghệ sĩ biểu diễn: Ứng dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kịch bản, lời thoại chân thực, sinh động, phù hợp với đặc điểm giao tiếp tiếng Việt trong nghệ thuật biểu diễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín hiệu ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại là gì?
   Là các từ ngữ, cụm từ hoặc hành vi ngôn ngữ được sử dụng để thông báo hoặc ngụ ý rằng cuộc hội thoại sắp kết thúc. Ví dụ như "thôi", "chào nhé", "bye", "cút", "im đi" đều là những tín hiệu phổ biến.

2. Các tín hiệu này thường xuất hiện ở vị trí nào trong câu?
   Chúng có thể xuất hiện ở đầu câu, giữa câu, cuối câu hoặc đứng một mình, tùy thuộc vào mức độ biểu cảm và mục đích giao tiếp của người nói. Ví dụ, "thôi" thường đứng đầu câu để giảm nhẹ tính mệnh lệnh.

3. Tại sao hành vi điều khiển chiếm tỷ lệ cao trong việc báo hiệu kết thúc hội thoại?
   Bởi vì hành vi điều khiển bao gồm các mệnh lệnh, yêu cầu, đề nghị, là cách trực tiếp nhất để người nói yêu cầu kết thúc cuộc nói chuyện, chiếm khoảng 82,3% trong các trường hợp khảo sát.

4. Các từ mượn tiếng nước ngoài ảnh hưởng thế nào đến tín hiệu kết thúc hội thoại?
   Chúng làm phong phú thêm vốn từ và cách thức biểu đạt trong giao tiếp hiện đại, đồng thời phản ánh sự giao thoa văn hóa. Ví dụ như "bye", "out", "bai" được sử dụng phổ biến trong giao tiếp mạng xã hội.

5. Làm thế nào để sử dụng các tín hiệu này một cách lịch sự trong giao tiếp?
   Người nói nên lựa chọn các từ ngữ và hành vi phù hợp với ngữ cảnh và mối quan hệ giữa các bên, tránh sử dụng các từ ngữ mang tính đe dọa thể diện như "cút", "xéo" trong các tình huống trang trọng hoặc với người không thân thiết.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được hơn 30 từ ngữ và hành vi ngôn ngữ báo hiệu chấm dứt cuộc hội thoại trong tiếng Việt với vị trí xuất hiện đa dạng và chức năng giao tiếp phong phú.
• Hành vi điều khiển chiếm tỷ lệ cao nhất trong việc báo hiệu kết thúc hội thoại, trong khi hành vi xác tín đóng vai trò quan trọng trong việc tạo hiệu quả tích cực hoặc tiêu cực cho cuộc hội thoại.
• Các tín hiệu ngôn ngữ này phản ánh đặc điểm văn hóa giao tiếp của người Việt, đồng thời chịu ảnh hưởng của sự giao thoa văn hóa hiện đại.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong giảng dạy tiếng Việt, phát triển nghệ thuật biểu đạt và ứng dụng công nghệ ngôn ngữ.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao nhận thức và ứng dụng các tín hiệu này trong các lĩnh vực liên quan.

Next steps: Triển khai các đề xuất về giảng dạy, phát triển tài liệu và công cụ phân tích ngôn ngữ trong vòng 1-5 năm tới.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người làm công tác đào tạo tiếng Việt được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm các kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả giao tiếp và bảo tồn giá trị văn hóa ngôn ngữ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và đoạn thoại kết thúc phần lớn đƣợc nghi thức hóa và lệ thuộc vào rất nhiều yếu tố nhƣ các kiểu cuộc thoại (hội đàm, thƣơng thuyết, giao dịch thƣơng mại, trò chuyện, bàn bạc,…), vào hoàn cảnh giao tiếp, vào sự quen thuộc, vào sự hiểu biết về nhau,… Chúng cũng mang đậm dấu vết của từng nền văn hóa. Đoạn mở thoại, ngƣời mở thoại thƣờng tránh sự xúc phạm đến thể diện của ngƣời nghe, chuẩn bị một “hòa khí” cho cuộc thoại. Tuy nhiên, trong nghệ thuật hội thoại, không phải không có những trƣờng hợp ngƣời mở thoại cố tình xúc phạm đến ngƣời đối thoại nhằm gây những tác dụng nào đó. Khoa Ngôn Ngữ Học 18 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình Đoạn thoại kết thúc có chức năng tổ chức sự kết thúc cuộc gặp gỡ và xác định cái cách mà ngƣời ta chia tay.

Để kết thúc ngƣời ta có thể đƣa ra lời xin lỗi về việc phải kết thúc và phải chia tay, tổng kết cuộc thoại, cảm ơn, hứa hẹn, lời chúc,… Vì phép lịch sự, chúng ta thƣờng tránh sự kết thúc đột ngột, đơn phƣơng, tuy nhiên trƣờng hợp ngoại lệ không phải là không có (nhất là khi ngƣời ta ở vị thế xã hội cao). Lƣợt lời Mỗi một lần hội thoại chí ít bao gồm một lƣợt lời của hai bên. Đây là sự tƣơng tác luân phiên qua lại trong hội thoại, trong cuộc thoại ngƣời nói sẽ luân phiên nhau. Vai nói thƣờng xuyên thay đổi và lƣợt lời thứ nhất có chức năng định hƣớng cho lƣợt lời thứ hai.

Hai lƣợt lời có quan hệ chặt chẽ, liên kết mật thiết tạo thành cặp thoại. Lƣợt lời chứa các hành vi trong đó có hành vi hỏi và hành vi đáp. Các lƣợt lời trong cuộc thoại phải đảm bảo tính thống nhất nội dung phục vụ cho sự phát triển vấn đề, hƣớng tới đích của cuộc thoại. Sự hòa hợp giữa các lƣợt lời cùng tính thống nhất nội dung trong cuộc thoại là điều kiện cho cuộc thoại thành công.

Lƣợt lời là một hình thức xã hội nó bị chi phối bởi một hệ thống những quy ƣớc đối với việc giành lời, giữ lời và nhƣờng lời. Theo quan niệm của Nguyễn Đức Dân, cơ chế của sự luân phiên lƣợt lời đó là có sự phân biệt giữa tranh lời với chuyển giao lƣợt lời, còn gọi là sự trao lời. Trao lời là sự chuyển lời tự nhiên, có ý thức chủ động của ngƣời đang giữ lƣợt lời. Mỗi ngƣời có thể trực tiếp chuyển giao lƣợt lời cho một đối tƣợng xác định.

Tuy nhiên, trong hội thoại đặc biệt là trong song thoại, hiện tƣợng cƣớp lời, lời chồng chéo lên nhau là không bình thƣờng, là không lịch sự (trừ phi tranh luận hoặc cãi nhau). Vì vậy, cũng thƣờng xảy ra trƣờng hợp một ngƣời đang nói Khoa Ngôn Ngữ Học 19 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình dở chừng, sau khi bị cƣớp lời, sau khi bị một ngƣời khác nói chen ngang, lại “Tôi xin trình bày tiếp vấn đề đang nói dở chừng”. Nhƣ thế, về hình thức lƣợt lời đã bị luân phiên, nhƣng liên kết trực tiếp về nội dung vẫn đƣợc duy trì. Điều này liên quan tới việc phân tích cấu trúc của đoạn thoại.

Lối nói xen ngang liên quan tới văn hóa, tập tục và những quy ƣớc của từng dân tộc, từng xã hội, chúng thƣờng phản ánh những quan hệ tôn ti hay những cƣơng vị nào đó. Trái với trao lời là tranh lời, còn gọi là ngắt lời. Đây là những lời nói “xen ngang” vào lời của ngƣời khác. Hoặc vì tƣởng nhầm là họ đã nói xong, hoặc vì một phản ứng tức thời, tích cực hay tiêu cực.

Nhƣ vậy, lƣợt lời có thể bị động chuyển sang lƣợt lời của ngƣời khác một cách không tự nhiên. Khi nghiên cứu về sự luân phiên lƣợt lời, ngƣời ta còn chú ý tới những hiện tƣợng sau: Khoảng cách thời gian tối thiểu và tối đa trong một lƣợt lời. Điều này là một nguyên tắc trong sự luân phiên lƣợt lời và nó mang dấu ấn của từng nền văn hóa. Theo Kerbrat - Orecchioni thì khoảng cách tối thiểu giữa hai lƣợt lời của ngƣời Mỹ là 5/10 giây, của ngƣời Pháp là 3/10 giây.

Khoảng cách thời gian trong sự xen lời, tranh lời - hai ngƣời đồng thời nói. Thứ tự của các lƣợt lời Độ dài của lƣợt lời Những cơ chế thực hiện lƣợt lời Những tín hiệu điều chỉnh lƣợt lời. Khoa Ngôn Ngữ Học 20 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình 1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech act) Ngƣời có công đầu tiên khởi xƣớng lý thuyết hành vi ngôn ngữ đó chính là Austin (1962) trong công trình nghiên cứu của mình: “How to do things with words”, tác giả đã đƣa ra khái niệm “hành vi nói năng”.

Nội dung chủ yếu của khái niệm này là khi con ngƣời nói năng là họ sử dụng ngôn ngữ để làm việc gì đó, hoàn thành một hành vi nhất định nào đó. Chẳng hạn nhƣ có thể dùng lời nói để trần thuật, hỏi, cầu xin, đề xuất, hứa hẹn, dọa nạt,… (Dẫn theo Nguyễn Văn Khang, Ngôn ngữ học xã hội, trang 170). Lý thuyết này về sau đƣợc nhà triết học J.Searle phát triển. Trong công trình nghiên cứu của mình, Austin đã đƣa ra các tiêu chí phân biệt sự khác nhau trong cùng một hành vi ngôn ngữ (hành vi ở lời, hành vi tạo lời và hành vi mƣợn lời).

Cụ thể nhƣ sau: 1. Hành vi tạo lời Hành vi tạo lời là hành vi sử dụng các yếu tố ngôn ngữ nhƣ: Ngữ âm, từ, các kiểu kết hợp thành câu,… để tạo ra một phát ngôn về hình thức và nội dung. Theo Austin, có ba phƣơng diện khác nhau của hành vi này. Quan sát một phát ngôn, trƣớc hết ngƣời ta có hành vi ngữ âm để tạo ra chuỗi âm thanh làm nên phát ngôn đó.

Tất cả mọi cách thức âm thanh để thực hiện một âm tố, một từ thuộc lớp từ vựng hay ngữ pháp nào đó với những kiểu nhấn giọng, ngữ điệu xác định đƣợc gọi là hành vi đƣa giọng. Hành vi mƣợn lời Hành vi mƣợn lời là những hành vi mƣợn phƣơng tiện ngôn ngữ để gây ra một hiệu lực ngoài ngôn ngữ nào đó ở ngƣời nghe, ngƣời nhận hoặc chính ngƣời Khoa Ngôn Ngữ Học 21 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình nói. Khi thực hiện một hành vi tại lời, chúng ta có hai hiệu quả khác nhau. Thứ nhất, đó là giá trị tự tại của hành vi tại lời.

Thứ hai, đó là hiệu quả mà ngƣời nói chủ định gây ra đối với ngƣời nghe. Hành vi tại lời của một câu khuyên nhủ, nhƣng ngƣời nói có thể mƣợn lời khuyên nhủ này để tạo ra sự xúc động ở ngƣời nghe qua thái độ ân cần, trìu mến khi nói, cũng một hành động và cũng có thể bày tỏ sự quan tâm của ngƣời nói,… (Dẫn theo Nguyễn Đức Dân, Ngữ dụng học, tập một, trang 19). Trong số những hành vi ngôn ngữ đƣợc đề cập ở trên có lẽ hành vi tại lời đƣợc chú trọng, quan tâm hơn cả và đây cũng là phần lý thuyết quan trọng đƣợc chúng tôi sử dụng vào mục đích nghiên cứu của luận văn. Chúng tôi xin nêu rõ hơn về loại hành vi ngôn ngữ này.

Hành vi tại lời (Illocutionary act) 1. Khái niệm Hành vi tại lời là những hành vi đƣợc ngƣời nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu quả của chúng thuộc về ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tƣơng ứng với chúng ở ngƣời nhận. Trong giao tiếp một phát ngôn đƣợc đƣa ra bao giờ cũng nhằm một mục đích nhất định.

Sự thực hiện hành vi nhƣ vậy gọi là hành vi tại lời. Nó cho ngƣời nghe biết ý định và mục đích mà ngƣời nói hƣớng tới. Chính vì thế loại hành vi này thƣờng có những động từ ngữ vi tƣơng ứng để gọi tên nhƣ: Khẳng định, hỏi, mời, chào, chúc, khuyên, ra lệnh, yêu cầu,… Khác với hành vi mƣợn lời, hành vi tại lời có những qui ƣớc và có thể chế mặc dù điều này không bộc lộ rõ ràng. Vì vậy, việc biết một ngôn ngữ không chỉ dừng lại ở chỗ nắm đƣợc ngữ âm, từ ngữ, câu và cách kết hợp bởi đó chỉ là bề Khoa Ngôn Ngữ Học 22 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình mặt… sâu hơn chúng ta cần phải nắm đƣợc những qui tắc điều khiển các hành vi tại lời của ngôn ngữ đó.

Tiêu chuẩn phân loại các hành vi tại lời Theo Nguyễn Đức Dân, từ những nghiên cứu nền tảng của Austin, Searle đã nêu ra tới 12 phƣơng diện mà các hành vi tại lời có thể khác nhau. Trong số này ông chọn ra ba tiêu chí cơ bản để phân loại các hành vi tại lời đó là: Đích ở lời, hƣớng khớp ghép lời và trạng thái tâm lý đƣợc biểu hiện. Đích tại lời: Đích tại lời của một hành vi ngôn ngữ là mục đích của hành vi ngôn ngữ đó. Đích tại lời không trùng với hiệu lực tại lời, chỉ là bộ phận của hiệu lực tại lời.

Ví dụ: Đích tại lời của hành vi đề nghị là mong muốn ngƣời nghe giải quyết, xem xét ý kiến mình nêu ra; hay đích tại lời của hành vi xin là làm cho ai đó bị thuyết phục để cho mình cái gì; đích tại lời với hành vi hỏi là mong muốn nhận đƣợc thông tin từ phía ngƣời nghe… Hƣớng khớp ghép lời: Tiêu chuẩn này quy định mối quan hệ giữa từ ngữ và thực tại mà hành vi đề ra. Hƣớng khớp ghép này có thể đƣợc xây dựng theo hai chiều, từ ngôn ngữ tới hiện thực và từ hiện thực tới ngôn ngữ. Các hành vi đề nghị, yêu cầu, mệnh lệnh,… là các loại hành vi mà ngôn từ có xảy ra trƣớc và hiện thực diễn ra nhƣ thế. Các loại hành vi nhƣ trần thuật, miêu tả, khẳng định, hỏi,… là các loại hành vi mà hiện thực xảy ra trƣớc, ngôn ngữ diễn ra sau và phản ánh đúng hiện thực ấy.

Trạng thái tâm lý đƣợc thể hiện: Khi thực hiện một hành vi nào đó ngƣời ta có thể biểu hiện lòng tin, mong muốn, điều đáng tiếc,… Tiêu chuẩn này cho phép ta nhìn nhận nhiều hành vi khác nhau về bề ngoài dƣới cùng một góc độ. Khoa Ngôn Ngữ Học 23 Lớp Cao học K52 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận Văn Cao Học Phạm Thị Thu Bình Chúng ta có thể dựa vào ba tiêu chuẩn cơ bản này để xác định một hành vi cụ thể nào đó.