Ảnh hưởng của chính sách tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp ngành thép niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán việt nam

Nghiên cứu ảnh hưởng của chính sách tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp thép niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Đỗ Hải Minh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Lâm Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Tín Dụng Thương Mại Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Doanh Nghiệp Ngành Thép Niêm Yết Trên Sàn Giao Dịch Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2. PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN DỤNG THƯƠNG MẠI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP
• 2.1. Cơ sở lý luận về chính sách tín dụng thương mại
• 2.1.1. Khái niệm về chính sách tín dụng thương mại
• 2.1.2. Đặc điểm của tín dụng thương mại
• 2.1.3. Mục đích của việc hình thành tín dụng thương mại. Vai trò của tín dụng thương mại
• 2.2. Cơ sở lý luận về ảnh hưởng của chính sách tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 2.2.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến tín dụng thương mại của doanh nghiệp
• 2.2.1.1. Các nhân tố Ngoại sinh
• 2.2.1.2. Các nhân tố chủ quan
• 3. PHẦN 3: THỰC TRẠNG TÍN DỤNG THƯƠNG MẠI CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Quy mô giá trị tín dụng thương mại. Đặc điểm TDTM của các DN niêm yết tại Việt Nam
• 3.2. Vai trò của TDTM đối với các DN niêm yết Việt Nam. Đánh giá thực trạng TDTM của các DN niêm yết tại Việt Nam
• 4. PHẦN 4: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Phương pháp và quy trình nghiên cứu
• 4.2. Mô hình nghiên cứu
• 4.3. Các biến trong mô hình nghiên cứu
• 4.3.1. Biến phụ thuộc
• 4.3.2. Biến độc lập
• 5. PHẦN 5: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Mô tả số liệu nghiên cứu
• 5.2. Phân tích mối tương quan giữa các biến
• 5.3. Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp
• 5.4. Kiểm định Hausman
• 5.5. Mô hình tác động ngẫu nhiên REM
• 5.6. Kiểm định khuyết tật mô hình
• 5.7. Khắc phục khuyết tật trong mô hình
• 6. PHẦN 6: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 6.1. Một số khuyến nghị với các DN
• 6.2. Khuyến nghị đối với Chính phủ
• 6.3. Hạn chế của Khóa luận và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín dụng thương mại và doanh nghiệp thép niêm yết

Tín dụng thương mại là một hình thức quan trọng trong hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, đặc biệt là trong ngành thép niêm yết tại Việt Nam. Chính sách này cho phép doanh nghiệp bán hàng hóa và cho phép khách hàng thanh toán chậm, từ đó tạo ra dòng tiền ổn định và tăng trưởng doanh thu. Ngành thép, với vai trò mũi nhọn trong nền kinh tế, cần tận dụng hiệu quả chính sách tín dụng thương mại để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

1.1. Khái niệm và vai trò của tín dụng thương mại

Tín dụng thương mại là quan hệ tín dụng giữa doanh nghiệp và khách hàng, cho phép thanh toán chậm. Điều này giúp doanh nghiệp tăng khả năng tiêu thụ sản phẩm và tạo lợi thế cạnh tranh.

1.2. Tình hình doanh nghiệp thép niêm yết tại Việt Nam

Doanh nghiệp thép niêm yết tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm giá nguyên liệu tăng cao và nhu cầu thị trường giảm. Việc áp dụng tín dụng thương mại có thể giúp cải thiện tình hình này.

II. Thách thức trong việc áp dụng tín dụng thương mại tại doanh nghiệp thép

Mặc dù tín dụng thương mại mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại nhiều thách thức mà doanh nghiệp thép niêm yết phải đối mặt. Rủi ro nợ xấu và quản lý dòng tiền là những vấn đề cần được chú trọng. Nếu không được quản lý tốt, tín dụng thương mại có thể dẫn đến tổn thất tài chính nghiêm trọng.

2.1. Rủi ro nợ xấu trong tín dụng thương mại

Rủi ro nợ xấu là một trong những thách thức lớn nhất khi áp dụng tín dụng thương mại. Doanh nghiệp cần có chiến lược quản lý nợ hiệu quả để giảm thiểu rủi ro này.

2.2. Quản lý dòng tiền và chi phí vốn

Quản lý dòng tiền là yếu tố quan trọng để đảm bảo hoạt động kinh doanh ổn định. Doanh nghiệp thép cần theo dõi sát sao chi phí vốn và dòng tiền để duy trì hiệu quả hoạt động.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả tín dụng thương mại cho doanh nghiệp thép

Để tối ưu hóa hiệu quả của tín dụng thương mại, doanh nghiệp thép cần áp dụng các phương pháp quản lý tài chính hiện đại. Việc phân tích dữ liệu và sử dụng công nghệ thông tin có thể giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc cấp tín dụng.

3.1. Sử dụng công nghệ thông tin trong quản lý tín dụng

Công nghệ thông tin giúp doanh nghiệp theo dõi và phân tích dữ liệu tín dụng một cách hiệu quả, từ đó đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc cấp tín dụng thương mại.

3.2. Đào tạo nhân viên về quản lý tín dụng

Đào tạo nhân viên về quản lý tín dụng thương mại là cần thiết để nâng cao nhận thức và kỹ năng, giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tín dụng thương mại trong doanh nghiệp thép

Việc áp dụng tín dụng thương mại đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho doanh nghiệp thép niêm yết tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp sử dụng tín dụng thương mại hiệu quả có thể tăng trưởng doanh thu và cải thiện lợi nhuận.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả tín dụng thương mại

Nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp thép niêm yết có thể tăng trưởng doanh thu từ 10-15% khi áp dụng chính sách tín dụng thương mại một cách hiệu quả.

4.2. Các doanh nghiệp thành công nhờ tín dụng thương mại

Một số doanh nghiệp thép niêm yết đã thành công trong việc áp dụng tín dụng thương mại, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ra lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tín dụng thương mại trong ngành thép

Tín dụng thương mại sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp thép niêm yết tại Việt Nam. Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và chú trọng đến rủi ro sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa hiệu quả hoạt động trong tương lai.

5.1. Triển vọng phát triển tín dụng thương mại

Triển vọng phát triển tín dụng thương mại trong ngành thép là rất lớn, đặc biệt khi nền kinh tế phục hồi sau đại dịch.

5.2. Khuyến nghị cho doanh nghiệp thép

Doanh nghiệp thép cần xây dựng chiến lược tín dụng thương mại rõ ràng, chú trọng đến việc quản lý rủi ro và tối ưu hóa dòng tiền để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tín dụng thương mại (TDTM) — hình thức mua bán chịu hàng hóa giữa các doanh nghiệp — ngày càng trở thành công cụ tài chính quan trọng trong chính sách kinh doanh của doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, chính sách này mang tính hai mặt: nếu sử dụng hợp lý, TDTM giúp doanh nghiệp bán hàng thu hút khách hàng, tăng tiêu thụ, tạo lợi thế cạnh tranh; ngược lại, sử dụng không linh hoạt có thể dẫn đến rủi ro nợ xấu, mất vốn và suy giảm khả năng sinh lời.

Ngành thép là ngành vật liệu cơ bản mũi nhọn, đóng góp vào các lĩnh vực xây dựng (49%), cơ khí (16%), sản xuất ô tô (9%) và sản xuất kim loại (11%). Năm 2022, công nghiệp và xây dựng chiếm 39% GDP, trong đó riêng ngành thép đóng góp 5,6%. Bối cảnh năm 2022 đặc biệt khó khăn khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phục hồi sau Covid-19, giá nguyên liệu tăng cao kéo theo chi phí sản xuất tăng, trong khi nhu cầu thép sụt giảm rõ rệt. Trong bối cảnh đó, việc quản lý chính sách TDTM trở nên đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp thép niêm yết.

Tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu từ tổng quan tài liệu: tại Việt Nam, hầu hết các nghiên cứu chỉ đánh giá các yếu tố tác động đến chính sách TDTM mà chưa đi sâu vào tác động của TDTM đến hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD) trong một ngành cụ thể.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tín dụng thương mại và ảnh hưởng của chính sách TDTM.
2. Đánh giá tác động của tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thép niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể:

• Thứ nhất: Doanh nghiệp ngành thép sử dụng chính sách bán chịu có làm ảnh hưởng tới khả năng sinh lời trên tổng tài sản (ROA) hay không.
• Thứ hai: Doanh nghiệp ngành thép sử dụng chính sách mua chịu có làm ảnh hưởng tới ROA hay không.

Đối tượng và phạm vi:

• Đối tượng: Hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khi sử dụng tín dụng thương mại.
• Phạm vi không gian: 20 doanh nghiệp ngành thép niêm yết tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2012–2022 (11 năm).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm

Khóa luận xây dựng khung lý luận dựa trên khái niệm tín dụng thương mại (Trade Credit / Business Credit) — thỏa thuận giữa các doanh nghiệp cho phép người mua nhận hàng và thanh toán chậm trong một khoảng thời gian thỏa thuận (Petersen & Rajan, 1997). Tác giả hệ thống hóa ba động cơ hình thành TDTM: động cơ tài chính, động cơ quản lý dòng tiền và động cơ bán hàng.

Về tác động của TDTM đến hiệu quả hoạt động, khóa luận kế thừa lý thuyết thị trường cạnh tranh không hoàn hảo (Lewellen và cộng sự, 1980), theo đó sự tồn tại của thông tin bất cân xứng và chi phí giao dịch tạo tiền đề để TDTM ảnh hưởng đến HQHĐKD. Khóa luận cũng tổng hợp hai trường phái đối lập trong nghiên cứu quốc tế: trường phái cho rằng khoản phải thu khách hàng tác động tích cực đến HQHĐ (Muscettola, 2014; Abuhommous, 2017) và trường phái ngược lại cho rằng số ngày thu tiền tăng làm lợi nhuận giảm (Deloof, 2003; Lazaridis và Tryfonidis, 2006; Gill và cộng sự, 2010; Makori và Jagongo, 2013).

Mô hình và biến nghiên cứu

Mô hình hồi quy đa biến với dữ liệu mảng (panel data) được xây dựng dựa trên các nghiên cứu của Huan và Quin Xiao (2015), Yazdanfar và Ohman (2016), Abuhommous (2017), Phạm Quốc Việt và Phạm Trần Quang Phúc (2020), Phạm Đức Cường và Trần Xuân Quân (2018):

$$ROA_{i,t} = \beta_0 + \beta_1 TCR_{i,t} + \beta_2 TCP_{i,t} + \beta_3 SIZE_{i,t} + \beta_4 INV_{i,t} + \beta_5 BOR_{i,t} + \beta_6 LIQ_{i,t} + \beta_7 AGE_{i,t} + \beta_8 GDP_{i,t} + \varepsilon_{i,t}$$

Biến	Ký hiệu	Đo lường	Kỳ vọng
Khả năng sinh lời/Tổng tài sản	ROA	LNST / Tổng tài sản	— (phụ thuộc)
Chính sách bán chịu	TCR	KPT khách hàng / Doanh thu	(−)
Chính sách mua chịu	TCP	NPT người bán / Tổng nợ phải trả	(+)
Quy mô tài sản	SIZE	Ln(Tổng tài sản)	(+)
Hàng tồn kho	INV	HTK / Tài sản ngắn hạn	(+)
Vay ngắn hạn ngân hàng	BOR	Nợ ngân hàng NH / Tổng tài sản	(−)
Tính thanh khoản	LIQ	Tài sản ngắn hạn / Nợ ngắn hạn	(+)
Số năm hoạt động	AGE	Ln(Tuổi doanh nghiệp)	(+)
Tăng trưởng GDP	GDP	(GDP_t − GDP_{t-1}) / GDP_{t-1}	(+)

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng cân bằng không hoàn toàn, phần mềm STATA. Quy trình gồm bốn bước: (1) thống kê mô tả; (2) phân tích tương quan; (3) lựa chọn mô hình qua kiểm định Breusch–Pagan và kiểm định Hausman (1978); (4) kiểm định khuyết tật mô hình (phương sai sai số thay đổi bằng Wald/Breusch–Pagan, đa cộng tuyến bằng VIF, tự tương quan bằng Wooldridge) và khắc phục bằng FGLS (Feasible Generalized Least Squares).

Nguồn dữ liệu

• Báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên của 20 công ty ngành thép niêm yết tại Việt Nam, giai đoạn 2012–2022, tổng cộng 218–220 quan sát.
• Số liệu tăng trưởng GDP thu thập từ Ngân hàng Thế giới (World Bank).

---

Nội dung chính theo từng phần

Phần 1: Tổng quan nghiên cứu

Phần này hệ thống các nghiên cứu quốc tế và trong nước liên quan đến TDTM, phân thành hai nhóm chủ đề: nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM và nghiên cứu về tác động của TDTM đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Về quốc tế, tác giả điểm qua các nghiên cứu nền tảng từ Le Goff (1957), Petersen và Rajan (1997), đến các nghiên cứu quy mô lớn như Demirguc-Kunt và Maksimovic (2001) với 45.589 quan sát từ 39 quốc gia (1989–1996); Fisman và Love (2003) với 37 ngành ở 43 quốc gia. Tại Việt Nam, tác giả kế thừa nghiên cứu của Phan Đình Nguyên và Trương Thị Hồng Nhung (2014) với 228 doanh nghiệp niêm yết giai đoạn 2007–2012, Trần Ái Kết (2016, 2017), Phạm Quốc Việt và Phạm Trần Quang Phúc (2020) với 279 công ty trên HOSE giai đoạn 2012–2018. Khoảng trống được xác định: chưa có nghiên cứu nào tập trung riêng vào ngành thép tại Việt Nam với góc độ đánh giá tác động của TDTM đến HQHĐKD.

Phần 2: Cơ sở lý luận về ảnh hưởng của tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp

Phần này trình bày hệ thống khái niệm về TDTM, bao gồm đặc điểm (đối tượng là hàng hóa, chủ thể là các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, quy mô nhỏ, thời hạn ngắn dưới 12 tháng), ba động cơ hình thành, vai trò đối với cả bên bán và bên mua, cũng như phân tích lợi ích và nhược điểm. Các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM được phân thành hai nhóm: ngoại sinh (chính sách tiền tệ, mức độ phát triển thị trường tài chính, tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô, đặc điểm ngành nghề) và nội sinh (số năm hoạt động, quy mô doanh nghiệp, tình hình tài chính ngắn hạn, tỷ lệ hàng tồn kho). Lý luận về tác động phi tuyến của Martinez-Sola và cộng sự (2012) — tồn tại một mức khoản phải thu khách hàng tối ưu, vượt ngưỡng đó sẽ làm giảm giá trị doanh nghiệp — được tác giả sử dụng làm căn cứ lý thuyết nền tảng.

Phần 3: Thực trạng tín dụng thương mại của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam

Phần này khảo sát toàn cảnh TDTM trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Tỷ lệ khoản phải thu khách hàng trên tổng tài sản của các doanh nghiệp niêm yết Việt Nam là 18,68% — thấp hơn Tây Ban Nha (39,28%), Hy Lạp (36%) và Phần Lan (19,18%). Nợ phải trả người bán chiếm 11,6% tổng nguồn vốn, thấp hơn Pháp (28,52%), Bỉ (27%), Hy Lạp (26,7%) và Phần Lan (13,17%). Tác giả chỉ ra ba đặc điểm nổi bật của TDTM tại Việt Nam: (1) được sử dụng phổ biến với điều kiện đơn giản, chủ yếu dựa trên quan hệ tin tưởng; (2) tiềm ẩn rủi ro cao do khung pháp lý còn nhiều bất cập (Luật các công cụ chuyển nhượng số 49/2005/QH11 chưa phù hợp thực tế); (3) chưa có quy định cụ thể, khiến các giao dịch thiếu giá trị pháp lý và hoạt động chiết khấu thương phiếu gặp khó khăn.

Phần 4: Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Phần này mô tả thiết kế nghiên cứu chi tiết, bao gồm đặc điểm bộ dữ liệu bảng (20 doanh nghiệp × 10–11 năm = 218–220 quan sát), định nghĩa và cách đo lường từng biến, cùng quy trình bốn bước của phân tích định lượng. Ba mô hình hồi quy được so sánh — POLS (Pool Ordinary Least Squares), FEM (Fixed Effect Model) và REM (Random Effect Model) — thông qua kiểm định Breusch–Pagan và Hausman. Phần này cũng trình bày rõ kỳ vọng dấu của từng biến độc lập có cơ sở từ lý thuyết và các nghiên cứu đi trước.

Phần 5: Kết quả nghiên cứu

Thống kê mô tả: ROA trung bình của 20 doanh nghiệp thép giai đoạn 2012–2022 là 3%, thấp hơn mức bình quân 6% của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE theo nghiên cứu của Trần Thị Xuân Anh và Dương Ngân Hà (2022). Giá trị ROA biến động trong khoảng rất rộng, thấp nhất là −36,96%, với độ lệch chuẩn khoảng 7%, phản ánh sự phân hóa lớn giữa các doanh nghiệp. TCR trung bình là 13,6% doanh thu, dao động từ 0,3% đến 778%, với độ lệch chuẩn 52,7%. TCP trung bình là 7,93% tổng nợ, cao nhất 71,1%, thấp nhất 0,6%, độ lệch chuẩn 7,7%.

Lựa chọn mô hình: Kiểm định Breusch–Pagan cho kết quả chibar2(01) = 11,0003 với p-value < 0,05, bác bỏ mô hình POLS. Kiểm định Hausman cho kết quả Prob > Chi2 = 0,0889 > 0,05, chấp nhận H₀, tức mô hình REM phù hợp hơn FEM.

Kết quả REM ban đầu: Mô hình REM có Prob > F = 0,0000, R² tổng quan là 0,3003. Có 5 biến có ý nghĩa thống kê gồm TCR, TCP, SIZE, LIQ, GDP. Tuy nhiên mô hình gặp hai khuyết tật: phương sai sai số thay đổi (chi2(20) = 2942, Prob > chi2 < 0,05) và tự tương quan (F(1,19) = 14,0012, Prob > F = 0,0012).

Sau khắc phục bằng FGLS: Có 6 biến có ý nghĩa thống kê là TCR, TCP, SIZE, BOR, LIQ, GDP. Phương trình hồi quy sau khắc phục:

$$ROA_{it} = C - 0{,}5526 \times TCR_{it} - 1{,}0072 \times GDP_{it} + \ldots + \varepsilon_i$$

Ba biến INV, AGE và BOR (trong mô hình REM gốc) không có ý nghĩa thống kê, tức chưa cho thấy ảnh hưởng rõ ràng đến HQHĐKD trong mẫu nghiên cứu.

Phần 6: Kết luận và khuyến nghị

Phần này tổng hợp kết quả thực nghiệm, đưa ra khuyến nghị cho doanh nghiệp và Chính phủ, đồng thời nêu hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

Sau khi khắc phục khuyết tật bằng FGLS, nghiên cứu xác định được 6 nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động đến ROA của doanh nghiệp thép:

Biến	Chiều tác động	Mức ý nghĩa	Diễn giải
TCR (bán chịu)	Ngược chiều	Có ý nghĩa	Tăng khoản phải thu làm giảm ROA
TCP (mua chịu)	Ngược chiều	Có ý nghĩa	Khoản phải trả tăng đi kèm ROA thấp
SIZE (quy mô)	Cùng chiều	Có ý nghĩa	Doanh nghiệp lớn hơn có khả năng sinh lời cao hơn
BOR (vay ngân hàng)	Có ý nghĩa	—	Tác động rõ sau khắc phục khuyết tật
LIQ (thanh khoản)	Cùng chiều	Mức 1%	Thanh khoản tốt hơn kéo theo ROA cao hơn
GDP (tăng trưởng)	Ngược chiều	Có ý nghĩa	GDP tăng đẩy chi phí đầu vào, làm giảm ROA

Kết quả về biến TCR phù hợp với nghiên cứu của Gill và cộng sự (2010) và Phạm Quốc Việt và Phạm Trần Quang Phúc (2020). Kết quả về biến TCP — khoản phải trả người bán tác động tiêu cực đến ROA — là phát hiện đáng lưu ý, được lý giải bởi nghiên cứu của Mansoori và Muhammad (2012) và Vahid và cộng sự (2012): khi hiệu quả hoạt động giảm, doanh nghiệp có xu hướng kéo dài kỳ thanh toán cho nhà cung cấp, làm tăng khoản phải trả.

ROA trung bình của 20 doanh nghiệp thép (3%) thấp hơn đáng kể so với mức bình quân toàn thị trường HOSE (6%), phản ánh sức ép đặc thù của ngành thép từ chu kỳ giá hàng hóa và biến động chi phí nguyên liệu.

Giải pháp và khuyến nghị tác giả đề xuất

Đối với doanh nghiệp:

• Xác định mức khoản phải thu khách hàng tối ưu; nếu TCR đang thấp hơn ngưỡng tối ưu có thể mở rộng chính sách bán chịu nhưng cần kiểm soát chặt chẽ. Nếu TCR đang cao thì cần thắt chặt, tích cực thu hồi nợ hoặc bán nợ cho bên thứ ba.
• Cơ cấu lại các khoản chi phí khi sử dụng TDTM; tránh lạm dụng chính sách mua chịu và bán chịu quá mức.
• Duy trì tính thanh khoản tốt để tiếp cận nguồn vốn ưu đãi và hưởng chính sách ưu đãi từ nhà cung cấp.

Đối với Chính phủ: Hoàn thiện khung pháp lý về TDTM và thương phiếu (hiện dựa trên Luật các công cụ chuyển nhượng số 49/2005/QH11 nhưng còn nhiều bất cập), tăng cường tính pháp lý của các giao dịch mua bán chịu, tạo điều kiện cho hoạt động chiết khấu thương phiếu tại các ngân hàng thương mại.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

Tác giả tự nêu đóng góp mới ở hai điểm: (1) nghiên cứu đầu tiên tập trung riêng vào ngành thép — ngành có đặc thù sử dụng TDTM cao và chịu ảnh hưởng mạnh của chu kỳ kinh tế — thay vì mẫu toàn thị trường; (2) bộ dữ liệu kéo dài 11 năm (2012–2022) với giai đoạn hậu Covid-19, phong phú hơn về chiều thời gian so với nhiều nghiên cứu trong nước trước đó.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả nêu một số hạn chế trong khóa luận:

• Phạm vi mẫu hạn chế: Nghiên cứu chỉ bao gồm 20 doanh nghiệp thép niêm yết, chưa bao quát các doanh nghiệp thép chưa niêm yết — vốn chiếm tỷ trọng đáng kể trong ngành.
• Hướng mở: Tác giả đề xuất các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng mẫu sang các ngành vật liệu cơ bản khác hoặc so sánh đa ngành; xem xét tác động phi tuyến của TDTM theo quy mô doanh nghiệp (phân tổ doanh nghiệp lớn và nhỏ trong ngành thép); đồng thời bổ sung các biến kiểm soát vĩ mô khác như lãi suất thị trường và chỉ số giá thép quốc tế.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên ngành tài chính doanh nghiệp, quản trị tài chính, kế toán–kiểm toán tại các trường kinh tế–tài chính: có thể tham khảo toàn bộ Phần 4 về quy trình xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng và Phần 5 về quy trình kiểm định, phát hiện và khắc phục khuyết tật mô hình bằng FGLS.
• Sinh viên, học viên thực hiện đề tài về TDTM hoặc hiệu quả tài chính doanh nghiệp niêm yết: Phần 1 (tổng quan nghiên cứu) cung cấp bản đồ tài liệu tham khảo quốc tế và trong nước tương đối hệ thống; Phần 2 cung cấp khung lý luận về TDTM có thể tái sử dụng cho các ngành khác.
• Nhà quản lý tài chính trong các doanh nghiệp sản xuất vật liệu, xây dựng: Phần 3 về thực trạng TDTM tại Việt Nam và Phần 6 về khuyến nghị chính sách có tính ứng dụng trực tiếp, đặc biệt về việc xác định ngưỡng khoản phải thu tối ưu và thiết lập quy trình thu nợ bài bản.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học muốn kế thừa và mở rộng sang nghiên cứu đa ngành hoặc nghiên cứu tác động phi tuyến: có thể tiếp tục từ khoảng trống mà tác giả đã xác định.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lựa chọn mô hình REM thay vì FEM hay POLS?

Quy trình lựa chọn mô hình được thực hiện qua hai bước kiểm định. Kiểm định Breusch–Pagan cho kết quả chibar2(01) = 11,0003 với p-value < 0,05, loại bỏ mô hình POLS. Tiếp theo, kiểm định Hausman (1978) cho kết quả Prob > Chi2 = 0,0889 > 0,05, tức không có cơ sở bác bỏ H₀, do đó mô hình REM được xác định là phù hợp hơn FEM cho bộ dữ liệu này.

2. Tại sao biến khoản phải trả người bán (TCP) lại tác động tiêu cực đến ROA, trái với kỳ vọng ban đầu?

Kỳ vọng ban đầu của tác giả là TCP tác động tích cực (dấu dương) theo lý thuyết chiếm dụng vốn. Tuy nhiên kết quả thực nghiệm cho thấy chiều ngược lại. Tác giả lý giải theo hướng nhân quả ngược: khi doanh nghiệp có hiệu quả hoạt động thấp và khả năng sinh lời kém, họ có xu hướng kéo dài kỳ thanh toán cho nhà cung cấp, dẫn đến khoản phải trả người bán tăng lên — đây là cơ chế được nêu trong nghiên cứu của Mansoori và Muhammad (2012) và Vahid và cộng sự (2012).

3. ROA trung bình của ngành thép trong mẫu nghiên cứu ở mức nào và có ý nghĩa gì?

ROA trung bình của 20 doanh nghiệp thép niêm yết giai đoạn 2012–2022 là 3%, thấp hơn mức bình quân 6% của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE theo nghiên cứu của Trần Thị Xuân Anh và Dương Ngân Hà (2022). Giá trị ROA biến động rất rộng, thấp nhất là −36,96%, với độ lệch chuẩn khoảng 7%, cho thấy mức độ phân hóa lớn giữa các doanh nghiệp trong ngành, phản ánh ảnh hưởng của chu kỳ giá thép và chính sách tài khóa lên từng công ty.

4. Ba biến nào không có ý nghĩa thống kê và tại sao điều này đáng chú ý?

Biến tỷ lệ hàng tồn kho (INV), vay ngân hàng (BOR — trong kết quả REM gốc trước khi khắc phục khuyết tật) và số năm hoạt động (AGE) không có ý nghĩa thống kê trong mô hình REM gốc. Điều này cho thấy trong ngành thép niêm yết Việt Nam giai đoạn 2012–2022, tuổi doanh nghiệp không phản ánh sự khác biệt rõ ràng về hiệu quả hoạt động, và mức tồn kho chưa tác động có ý nghĩa đến ROA — có thể do đặc thù chu kỳ ngành và cách quản lý tồn kho trong bối cảnh biến động giá nguyên liệu mạnh.

5. Tỷ lệ bán chịu (TCR) trung bình của các doanh nghiệp thép trong mẫu so với toàn thị trường như thế nào?

TCR trung bình của 20 doanh nghiệp thép là 13,6% trên tổng doanh thu, gần tương đương với mức 14,4% của 279 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE trong nghiên cứu của Phạm Quốc Việt và Phạm Trần Quang Phúc (2020). Tuy nhiên, mức độ phân tán rất lớn: TCR thấp nhất chỉ 0,3% trong khi cao nhất lên đến 778%, với độ lệch chuẩn 52,7%, cho thấy chính sách bán chịu giữa các doanh nghiệp thép có sự khác biệt rất lớn, chịu ảnh hưởng mạnh của chu kỳ ngành.

---

Kết luận

Khóa luận cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy cả chính sách bán chịu (TCR) và mua chịu (TCP) đều tác động ngược chiều đến ROA của 20 doanh nghiệp thép niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2012–2022, hàm ý rằng việc sử dụng TDTM quá mức làm giảm khả năng sinh lời trong ngành này. Bên cạnh đó, quy mô doanh nghiệp (SIZE) và tính thanh khoản (LIQ) tác động tích cực đến ROA, trong khi tăng trưởng GDP lại có chiều ngược lại do áp lực chi phí nguyên liệu đầu vào. Nghiên cứu lấp đầy khoảng trống về phân tích chuyên ngành thép tại Việt Nam với bộ dữ liệu 11 năm và quy trình định lượng chặt chẽ bao gồm kiểm định, phát hiện và khắc phục khuyết tật mô hình bằng FGLS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tín dụng thương mại là quan hệ tín dụng giữa các doanh nghiệp dưới hình thức mua bán chịu hàng hóa. Ở đó DN bán hàng cho phép người mua thanh toán chậm tiền hàng đã mua trong một khoảng thời gian thỏa thuận nhất định. Bản chất của chính sách thương mại tín dụng là một hình thức cho vay ngắn hạn, một trong những chính sách ưu đãi được áp dụng nhằm tăng trưởng doanh thu, thu hút thêm khách hàng mới là chính sách TDTM.

Gần đây, tín dụng thương mại dần trở nên phổ biến và đóng vai trò quan trọng trong chính sách tài chính của công ty, ảnh hưởng đến dòng tiền và có thể ảnh hưởng đến HQHĐKD. Tín dụng thương mại như ” con dao hai lưỡi, nếu biết tận dụng được các lợi ích của chính sách thương mại thì giúp doanh nghiệp bán hàng thu hút khách hàng, tăng mức tiêu thụ sản lượng, tạo lợi thế cạnh tranh với các doanh nghiệp đối thủ. Đặc biệt, với các doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng đặc thù như thép thì tín dụng thương mại chính là chính sách nổi bật nhất giúp doanh nghiệp thu hút được khách hàng. Tuy nhiên, chính sách tín dụng thương mại nếu không được sử dụng một cách linh hoạt, hợp lý cũng có thể mang đến cho doanh nghiệp rủi ro nợ xấu, nguy cơ mất vốn.

Hơn nữa doanh nghiệp cần nghiên cứu kĩ nhu cầu của khách hàng giúp chính sách tín dụng thương mại phát huy được hiệu quả nếu không có thể làm giảm hiệu quả hoat động và khả năng sinh lời của DN. Đứng trên góc độ của người mua hàng thì tín dụng thương mại tạo ra lợi thế chiếm dụng vốn, gia tăng vốn lưu động ngắn hạn. Giúp doanh nghiệp tăng khả năng xoay vòng vốn, đảm bảo nguồn tài chính ổn định để tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, DN cần tuân thủ cam kết trả nợ đúng hạn, việc không tuân thủ cam kết này sẽ làm ảnh hưởng đến uy tín, danh tiếng của công ty.

Việc sử dụng tín dụng thương mại như con dao hai lưỡi, nếu tận dụng được các lợi ích thì giúp cả 2 doanh nghiệp có lợi, nâng cao kết quả kinh doanh. Tuy nhiên việc sử dụng không hiệu quả chính sách TDTM sẽ gây ra những tổn thất, lãng phí nguồn vốn ngắn hạn mà tín dụng thương mại tài trợ. Có thể nói ngành thép là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng vai trò rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định và phát triển của một nền kinh tế chủ động, vững chắc. Thép thuộc nhóm ngành Vật liệu cơ bản, đón vai trò quan trọng trong nhiều ngành kinh tế 1 mũi nhọn.

sản phẩm từ thép là nguyên liệu chính đóng góp cho các ngành như: “Xây dựng (49%), Cơ khí (16%), Sản xuất ô tô (9%), Sản xuất kim loại (11%),.” Cơ cấu GDP năm 2022 công nghiệp và xây dựng chiếm 39% trong cơ cấu GDP năm 2022, ngành Thép đóng góp 5,6%. Điều này cho thấy Thép là ngành mũi nhọn, có vai trò quyết định tới sự tăng trưởng của nền kinh tế. Năm 2022 là năm bắt đầu tiến trình phục hồi của nền kinh tế sau giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng bởi những tác động tiêu cực của Covid-19. Tuy nhiên, tình hình kinh doanh của các doanh nghiệp thép ở Việt Nam đang gặp phải nhiều khó khăn, thách thức khi giá nguyên liệu tăng cao dẫn đến chi phí sản xuất tăng, nhu cầu thép sụt giảm.

Lượng sản xuất thép thô cũng như lượng thép thành phẩm liên tục giảm cho thấy các doanh nghiệp thép đang gặp khó khăn trong thời điểm hiện tại. Trong bối cảnh đó, để có thể khẳng định được mình trên thị trường thì mỗi doanh nghiệp cần nắm vững tình hình hoạt động kinh doanh, có kế hoạch tài chính rõ ràng, quản lý tốt dòng tiền. Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Ảnh hưởng của tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp ngành Thép niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam” cho bài Khóa luận tốt nghiệp của mình, nhằm đưa ra được những phân tích về các chính sách hiện tại và đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách tín dụng giúp hiệu quả hoạt động kinh doanh của công ty tốt. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu hướng đến của nghiên cứu: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về thương mại tín dụng và nghiên cứu về ảnh hưởng của chính sách TDTM - Đánh giá tác động cuả tín dụng thương mại đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Thép được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Dựa trên hai hướng nghiên cứu trên, Khóa luận tốt nghiệp nhằm đạt được những mục tiêu sau: Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu vai trò và tác động của tín dụng thuơng mai trong việc ảnh hưởng đến khả năng sinh lời trên tổng tài sản, từ góc nhìn của nhà quản lý doanh nghiệp Mục tiêu cụ thể: 2 - Thứ nhất: Doanh nghiệp ngành Thép sử dụng chính sách bán chịu có làm ảnh hưởng tới khả năng sinh lời trên tổng tài sản của doanh nghiệp - Thứ hai: Doanh nghiệp ngành Thép sử dụng chính sách mua chịu có làm ảnh hưởng tới khả năng sinh lời trên tổng tài sản của doanh nghiệp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của bài luận là hiệu quả kinh doanh của doanh nghiêp khi sử dụng tín dụng thương mại Phạm vi nghiên cứu: + Về không gian: khóa luận phân tích doanh nghiệp Thép niêm yết ở Việt nam + Về thời gian: Dữ liệu được thu thập và nghiên cứu trong khoảng thời gian từ 2012 đến 2022 4. Phương pháp nghiên cứu Bài nghiên cứu sử dụng dữ liệu được tác giả thu thập trong báo cáo tài chính của các doanh nghiệp ngành Thép và sử dụng phương pháp định lượng, nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến. Sử dụng phương pháp ước lượng FEM, REM để kiểm định các nhân tố đại diện cho chính sách TDTM ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Kết cấu đề tài “ Bố cục của bài khóa luận được chia làm 5 phần: Phần 1: Tổng quan nghiên cứu Phần 2: Cơ sở lý luận Phần 3 : Thực trạng tín dụng thương mại Phần 4: Thu thập dữ liệu và phương pháp nghiên cứu Phần 5: Kết quả nghiên cứu Phần 6: Kết luận và đề xuất các giải pháp ” 3 PHẦN 1 : TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Trong nền kinh tế hiện nay, để quá trình kinh doanh được thuận lợi, các doanh nghiệp thường cho khách hàng mua hàng hóa và được trả chậm trong một khoảng thời gian nhất định.

Tín dụng thương mại không chỉ là nguồn tín dụng bổ sung phổ biến đáp ứng kịp thời nguồn vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh mà còn là một chiến lược bán hàng độc đáo tạo sự khác biệt và sức cạnh tranh mạnh mẽ cho các doanh nghiệp ở mọi quy mô và trong nhiều lĩnh vực ở các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển. Hiện nay chính sách TDTM được khá nhiêu nhà nghiên cứu quan tâm, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu các yếu tố tác động đến chính sách tín dụng thương mại tuy nhiên các kết quả còn có nhiều tranh cãi bởi vì các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM có sự thay đổi đáng kể giữa các quốc gia và các ngành khác nhau. Trong bài nghiên cứu này sẽ vẫn đánh giá và tham khảo thêm các nghiên cứu liên quan đến khoản phải thu khách hàng và khoản phải trả người bán. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài Lý thuyết TDTM được đề cập đến lần đầu bởi Le Goff (1957), ông chỉ ra rằng: Hình thức TDTM được xuất hiện lần đầu từ thời Trung Cổ , được hình thành khi người bán không đòi hỏi người mua phải thanh toán ngay khi nhận hàng.

Kể từ đó, có rất nhiều nghiên cứu đến tín dụng thương mại có thể kể đến như Nadiri (1969), Smith (1987), Brennan và cộng sự (1988), Long và cộng sự (1993), Guariglia và Mateut (2006), García-Teruel and Martinez-Solano (2010a, 2010), Fabbri and Klapper (2016),. - Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến tín dụng thương mại của các doanh nghiệp Tín dụng thương mại là hình thức tín dụng ở đó, người bán đồng ý cho người mua trả chậm giá trị hàng hóa đã mua trong một khoảng thời gian nhất định. Hay nói cách khác, hành vi mua bán chịu hàng hóa được xem là hình thức tín dụng- người bán chuyển giao cho người mua quyền sử dụng một lượng vốn nhât định bằng với giá trị hàng hóa được mua bán trong một khoảng thời gian nhất định, và đến thời hạn đã thỏa thuận, người mua phải hoàn lại vốn cho người bán vốn và cả phần lãi nếu có (Petersen & Rajan, 1997). Doanh nghiệp cấp TDTM cho KH sẽ đẩy nhanh được lượng hàng bán ra, làm giảm lượng HTK và tăng doanh thu.

Đồng thời, 4 người mua được cấp TDTM sẽ có nguồn hàng phục vụ sản xuất kinh doanh mà không phải thanh toán ngay. Tín dụng thương mại là hình thức tín dụng phổ biến trong các lĩnh vực sản xuất kinh doanh, là một nguồn tài chính quan trọng bên ngoài của doanh nghiệp, có thể thay thế cho tín dụng ngân hàng trong thời kỳ thắt chạt tiền tệ hay khủng hoảng kinh tế, ở các quốc gia đang phát triển cũng như các quốc gia phát triển (Bougheas & ctg, 2009). Những điều này xuất phát từ những ưu điểm. Đầu tiên, các doanh nghiệp mua hàng không tiếp cận với các khoản vay ngân hàng thì sẽ có nhu cầu cao với tín dụng thương mại vì đây là nguồn tài chính chủ yếu trong ngắn hạn của doanh nghiệp (Petersen và Rajan, 1997), hơn nữa tín dụng thương mại cho phép người mua đánh giá chất lượng sản phẩm trước khi thực hiện thanh toán.

Mặt khác, các nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ có lợi thế hơn hẳn các tổ chức tín dụng khi được cung cấp tín dụng cho khách hàng do biết rõ thông tin về khách hàng qua những lần mua bán, giao dịch. Hiện tượng bất cân xứng thông tin thường chỉ xảy ra ở lần giao dịch đầu tiên” (Petersen và Rajan, 1997). Thứ hai, cả nhà cung cấp và khách hàng tham gia vào tín dụng thương mại có thể làm giảm chi phí giao dịch cho cả 2 bên. Khách hàng không phải thanh toán bằng tiền mặt cho mỗi lần được cung cấp hàng hóa mà họ có thể thanh toán hoàn trả sau đó.

Vì thế người bán tránh được rủi ro giao nhận tiền mặt thường xuyên, còn khách hàng sẽ chủ động trong việc quản lý tiền mặt, dễ dàng theo dõi các khoản mục, làm giảm chi phí giao dịch.