Nghiên cứu tác dụng kích thích miễn dịch và chống oxy hóa của cao quả nhàu Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu tác dụng chống oxyhoá của cao quả nhàu trên thỏ bị chiếu xạ và trên 2 mô hình gây tổn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Y Sinh Học
• Đề tài: Tìm Hiểu Về Tác Động Của Chất Kích Thích Miễn Dịch Đối Với Suy Giảm Miễn Dịch
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Suy giảm miễn dịch trên lâm sàng
• 1.1.1. Khái niệm suy giảm miễn dịch
• 1.1.2. Suy giảm miễn dịch mắc phải
• 1.1.3. Suy giảm miễn dịch trong nhiễm HIV/AIDS
• 1.1.4. Suy giảm miễn dịch trong ung thư
• 1.2. Cơ chế tác động suy giảm miễn dịch
• 1.2.1. Cơ chế tác động suy giảm miễn dịch của cycloporin A
• 1.2.2. Tiết cytokine: IL-2, TNFα
• 1.3. Tác nhân phóng xạ gây suy giảm miễn dịch thực nghiệm
• 1.4. Các phương pháp gây ung thư thực nghiệm
• 1.5. Các tác nhân gây suy giảm miễn dịch thực nghiệm
• 1.5.1. Thuốc hóa chất
• 1.5.1.1. Nhãm kháng purin
• 1.5.1.2. Nhãm mị tác nitơ (nitrogen mustard)
• 1.5.1.3. Methotrexat
• 1.5.1.4. Cyclosporin A
• 1.5.1.5. Corticoid
• 1.5.2. Kháng thể
• 1.5.2.1. Kháng thể đa clôn và đơn clôn
• 1.5.3. Kháng các cytokine và receptor của chúng
• 1.5.3.1. Thuốc kháng interleukin-2 receptor (kháng CD25)
• 1.5.3.2. Thuốc kháng TNF α (Remicade)
• 1.5.3.3. Thuốc ức chế LFA-1 (Enlimomab) hay kháng CD-11a
• 1.6. Tác động phóng xạ gây suy giảm miễn dịch thực nghiệm
• 1.6.1. Tia γ (gamma)
• 1.6.2. Tia X
• 1.7. Các phương pháp khác gây ung thư thực nghiệm
• 1.8. Các tác nhân sinh học gây ung thư thực nghiệm
• 1.9. Các xét nghiệm đánh giá sự giải phóng các cytokine

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Chất Kích Thích Miễn Dịch

Chất kích thích miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hoạt động của hệ miễn dịch. Chúng có thể tăng cường khả năng đáp ứng miễn dịch hoặc gây ra suy giảm miễn dịch. Việc hiểu rõ về tác động của chất kích thích miễn dịch là cần thiết để phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả cho các bệnh lý liên quan đến suy giảm miễn dịch.

1.1. Khái Niệm Về Chất Kích Thích Miễn Dịch

Chất kích thích miễn dịch là các hợp chất có khả năng kích thích hệ miễn dịch hoạt động mạnh mẽ hơn. Chúng có thể là cytokine, vaccine hoặc các chất chiết xuất từ thực vật. Việc sử dụng các chất này có thể giúp tăng cường khả năng miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

1.2. Các Loại Chất Kích Thích Miễn Dịch Phổ Biến

Có nhiều loại chất kích thích miễn dịch, bao gồm cytokine như interleukin, vaccine và các chất chiết xuất từ thực vật như cao quế. Mỗi loại có cơ chế tác động riêng và ứng dụng khác nhau trong điều trị bệnh.

II. Vấn Đề Suy Giảm Miễn Dịch Trong Xã Hội Hiện Nay

Suy giảm miễn dịch là một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Các yếu tố như ô nhiễm môi trường, chế độ ăn uống không lành mạnh và stress có thể dẫn đến tình trạng này. Việc nhận diện và điều trị kịp thời là rất quan trọng để ngăn ngừa các bệnh lý nghiêm trọng.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Miễn Dịch

Suy giảm miễn dịch có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm di truyền, nhiễm trùng, và tác động của môi trường. Các bệnh lý như HIV/AIDS và ung thư cũng là những yếu tố chính gây suy giảm miễn dịch.

2.2. Hệ Lụy Của Suy Giảm Miễn Dịch

Khi hệ miễn dịch suy yếu, cơ thể dễ bị nhiễm trùng và mắc các bệnh lý nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn gây gánh nặng cho hệ thống y tế.

III. Phương Pháp Tăng Cường Miễn Dịch Bằng Chất Kích Thích

Việc sử dụng chất kích thích miễn dịch là một trong những phương pháp hiệu quả để tăng cường khả năng miễn dịch. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bổ sung các chất này có thể giúp cải thiện tình trạng sức khỏe của bệnh nhân suy giảm miễn dịch.

3.1. Các Phương Pháp Sử Dụng Chất Kích Thích Miễn Dịch

Có nhiều phương pháp để sử dụng chất kích thích miễn dịch, bao gồm tiêm vaccine, sử dụng cytokine và các chất chiết xuất tự nhiên. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, cần được lựa chọn phù hợp với từng trường hợp.

3.2. Hiệu Quả Của Chất Kích Thích Miễn Dịch

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng chất kích thích miễn dịch có thể làm tăng cường khả năng đáp ứng miễn dịch, giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh hiệu quả hơn. Tuy nhiên, cần thận trọng trong việc sử dụng để tránh tác dụng phụ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Chất Kích Thích Miễn Dịch

Chất kích thích miễn dịch không chỉ được sử dụng trong điều trị bệnh mà còn trong các nghiên cứu khoa học. Việc áp dụng các chất này trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả khả quan trong việc điều trị các bệnh lý liên quan đến suy giảm miễn dịch.

4.1. Nghiên Cứu Về Tác Động Của Chất Kích Thích

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng chất kích thích miễn dịch có thể cải thiện tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc đánh giá hiệu quả và an toàn của các chất này trong điều trị.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Chất Kích Thích Miễn Dịch

Kết quả từ các nghiên cứu cho thấy chất kích thích miễn dịch có thể làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để xác định liều lượng và phương pháp sử dụng tối ưu.

V. Kết Luận Về Tác Động Của Chất Kích Thích Miễn Dịch

Tác động của chất kích thích miễn dịch đối với suy giảm miễn dịch là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Việc hiểu rõ về cơ chế hoạt động và ứng dụng của các chất này sẽ giúp phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Chất Kích Thích Miễn Dịch

Nghiên cứu về chất kích thích miễn dịch đang ngày càng được chú trọng. Các nhà khoa học đang tìm kiếm các chất mới có khả năng kích thích miễn dịch hiệu quả hơn, đồng thời giảm thiểu tác dụng phụ.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Chất Kích Thích Miễn Dịch Trong Y Học

Chất kích thích miễn dịch có vai trò quan trọng trong việc điều trị và phòng ngừa các bệnh lý liên quan đến suy giảm miễn dịch. Việc phát triển các sản phẩm mới từ chất kích thích này sẽ mở ra nhiều cơ hội trong y học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hơn 35% bệnh nhân suy giảm miễn dịch thứ phát do hóa trị, xạ trị hoặc mắc các bệnh lý mạn tính phải đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng cơ hội và suy giảm thể trạng nghiêm trọng. Chi phí điều trị bằng các chất điều biến miễn dịch sinh học nhập khẩu hiện nay có thể lên tới 15 đến 20 triệu đồng cho một đợt dùng, tạo nên gánh nặng kinh tế lớn cho người bệnh. Trong khi đó, các thuốc kích thích miễn dịch tổng hợp hóa học như levamisol hay azathioprin lại tiềm ẩn độc tính cao đối với chức năng gan và thận khi sử dụng kéo dài. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Dược lý học tập trung giải quyết bài toán cấp thiết này thông qua việc nghiên cứu tác dụng kích thích miễn dịch và hoạt tính chống oxy hóa của cao quả nhàu (Morinda citrifolia L., họ Cà phê Rubiaceae) có nguồn gốc tự nhiên tại Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu gồm hai nội dung trọng tâm: thứ nhất, khảo sát tác dụng kích thích miễn dịch in vitro và in vivo của cao quả nhàu trên chuột nhắt trắng; thứ hai, xác định tác dụng chống oxy hóa của chế phẩm trên mô hình thỏ bị chiếu xạ và hai mô hình chuột nhắt trắng bị tổn thương gan do carbon tetraclorid (CCl4) và paracetamol. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm đồng bộ tại hệ thống phòng thí nghiệm chuyên ngành trong thời gian 12 tháng. Ý nghĩa của luận văn không chỉ cung cấp cơ sở sinh học tin cậy để nâng cao giá trị dược liệu bản địa mà còn mở ra triển vọng phát triển các chế phẩm bảo vệ sức khỏe an toàn với chi phí điều trị ước tính giảm từ 40% đến 50% so với việc sử dụng các thuốc ngoại nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp của ba hệ thống lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết điều hòa mạng lưới miễn dịch tế bào và thể dịch, Mô hình cân bằng oxy hóa khử nội sinh, và Lý thuyết bệnh sinh học về tổn thương tế bào do gốc tự do. Trong cơ chế phòng vệ, sự phối hợp giữa miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu giúp bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh. Các khái niệm trung tâm được phân tích gồm: quần thể tế bào lympho T mang dấu ấn bề mặt chuyên biệt (TCD3+, TCD4+, TCD8+); mạng lưới cytokin truyền tin sinh học gồm interleukin-2 (IL-2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon; các dạng oxy hoạt động (ROS) như gốc tự do superoxid (O2•-), hydroxyl (•OH); cùng hệ thống enzyme dọn dẹp gốc tự do nội sinh như Superoxid dismutase (SOD), Catalase và Glutathion peroxidase (GPx) có trọng lượng phân tử 80.000 Dalton chứa nguyên tố vi lượng Selen.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập trên cỡ mẫu gồm 150 chuột nhắt trắng thuần chủng dòng Swiss (trọng lượng 20 ± 2 gam) và 24 thỏ đực khỏe mạnh (trọng lượng 2.2 ± 0.3 kg). Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng để chia động vật thành các lô: chứng sinh lý, mô hình bệnh lý và các lô điều trị bằng cao quả nhàu ở nhiều mức liều. Tác giả lựa chọn mô hình gây suy giảm miễn dịch bằng cyclophosphamid liều 150 mg/kg và tia xạ gamma liều 600 rad do tính tái lập cao và khả năng mô phỏng chuẩn xác tổn thương tủy xương. Mô hình gây độc gan cấp bằng CCl4 20% và paracetamol liều 400 mg/kg được sử dụng nhằm kiểm tra hoạt tính ức chế peroxy hóa lipid màng.

Phương pháp phân tích định lượng bao gồm kỹ thuật ELISA xác định nồng độ cytokine ở bước sóng quang phổ 490 nm, thử nghiệm tăng sinh tế bào lympho lách (mật độ 5 × 10^6 tế bào/ml) với mitogen PHA thông qua mức độ kết hợp chất đánh dấu phóng xạ 3H-thymidin (hoạt độ 0.25 đến 1.0 µCi), và kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang đếm tế bào CD3, CD4, CD8. Tế bào được nuôi cấy chuẩn ở 37 độ C trong môi trường 5% CO2 suốt 48 đến 60 giờ. Toàn bộ quy trình phân tích được thực hiện nghiêm ngặt trong 12 tháng nhằm đảm bảo sai số kỹ thuật luôn dưới mức 5%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cao quả nhàu thể hiện khả năng phục hồi rõ rệt hệ thống miễn dịch tế bào trên chuột bị suy giảm do hóa chất. Tỷ lệ các tiểu quần thể lympho T mang dấu ấn TCD3+ và TCD4+ trong máu ngoại vi ở nhóm chuột dùng cao quả nhàu tăng từ 31.4% lên 47.8% so với lô đối chứng bệnh lý dùng cyclophosphamid (p < 0.01).

Thứ hai, thử nghiệm in vitro và ex vivo chứng minh cao chiết quả nhàu kích thích mạnh khả năng tăng sinh tế bào lympho lách khi có mặt chất gây phân bào PHA. Mức độ dung nạp 3H-thymidin vào DNA tế bào tăng 36.5%, đồng thời thúc đẩy tế bào lympho tiết cytokine IL-2 tăng thêm 43.2% so với lô đối chứng không điều trị, tạo điều kiện khuếch đại dòng thác miễn dịch.

Thứ ba, trên mô hình chống oxy hóa ở thỏ chiếu xạ và chuột tổn thương gan do CCl4 và paracetamol, cao quả nhàu làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh và nhu mô gan xuống 38.6%. Hoạt độ của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm SOD và Catalase được duy trì và tăng từ 40.2% đến 45.8% so với lô bệnh lý.

Thứ tư, hoạt tính bảo vệ tế bào gan được khẳng định khi cao quả nhàu giúp kìm hãm sự giải phóng men gan ra huyết tương, làm giảm chỉ số AST và ALT lần lượt 32.7% và 41.5% so với nhóm chuột nhiễm độc gan không được can thiệp.

Thảo luận kết quả

Cơ chế kích thích miễn dịch của cao quả nhàu xuất phát từ hàm lượng polysaccharid và polyphenol dồi dào. Các phân tử này đóng vai trò như phối tử ngoại sinh gắn kết lên thụ thể bề mặt đại thực bào và lympho T, kích hoạt quá trình chuyển dạng tế bào và gia tăng tiết IL-2. Về hoạt tính chống oxy hóa, các bioflavonoid trong quả nhàu trực tiếp dập tắt các gốc tự do superoxid và hydroxyl, cắt đứt chuỗi peroxy hóa acid béo chưa bão hòa tại màng tế bào.

Kết quả này tương đồng với các công bố quốc tế về quả nhàu Hawaii, đồng thời chứng minh quả nhàu thu hái tại Việt Nam có hoạt tính sinh học không hề thua kém. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua các bảng đối chiếu sinh hóa và biểu đồ cột so sánh mức biến thiên tỷ lệ tế bào CD4/CD8 với độ tin cậy thống kê cao (p < 0.05).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình chiết xuất và kiểm nghiệm hoạt chất cao quả nhàu, đảm bảo hàm lượng polyphenol toàn phần đạt tối thiểu 12% đến 15% chất khô trong 6 tháng tới, do các viện kiểm nghiệm và bộ môn dược liệu đảm trách.

Thứ hai, triển khai thử nghiệm độc tính bán trường diễn và nghiên cứu lâm sàng giai đoạn 1 trên 100 đến 150 tình nguyện viên trong vòng 12 đến 18 tháng, do các bệnh viện y học cổ truyền phối hợp cùng nhóm nghiên cứu thực hiện.

Thứ ba, xây dựng hướng dẫn sử dụng chế phẩm từ quả nhàu nhằm hỗ trợ nâng cao 25% đến 35% các chỉ số miễn dịch cho bệnh nhân sau hóa xạ trị, mục tiêu hoàn thiện phác đồ trong thời hạn 24 tháng dưới sự phối hợp của các hội chuyên ngành ung bướu.

Thứ tư, quy hoạch vùng trồng cây nhàu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO với diện tích từ 150 đến 200 hécta tại các tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên trước năm 2028, do chính quyền địa phương và các doanh nghiệp dược phẩm hợp tác triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giảng viên và nghiên cứu viên chuyên ngành Dược lý - Miễn dịch học: Tiếp cận phương pháp gây suy giảm miễn dịch bằng cyclophosphamid liều 150 mg/kg và kỹ thuật đo lường cytokin chuẩn hóa để ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Thứ hai, bác sĩ chuyên khoa Ung bướu và Y học cổ truyền: Khai thác cơ sở khoa học về tác dụng phục hồi lympho T và bảo vệ gan của quả nhàu để tham khảo xây dựng phác đồ hỗ trợ nâng cao thể trạng người bệnh.

Thứ ba, các doanh nghiệp sản xuất Dược phẩm và Thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Ứng dụng dữ liệu thực nghiệm về liều tác dụng và độ an toàn để phát triển các dòng sản phẩm nâng cao sức đề kháng từ nguồn dược liệu nội địa.

Thứ tư, học viên cao học và sinh viên y dược: Tham khảo quy trình thiết kế nghiên cứu in vitro/in vivo, kỹ thuật phân tích hóa sinh và phương pháp trình bày luận văn thạc sĩ chuẩn mực.

Câu hỏi thường gặp

Cao quả nhàu kích thích hệ miễn dịch thông qua những cơ chế chủ yếu nào? Cao quả nhàu thúc đẩy quá trình tăng sinh và biệt hóa của các tế bào lympho T (đặc biệt là TCD4+ và TCD8+), đồng thời nâng cao khả năng tiết cytokin IL-2 lên hơn 43%. Cơ chế này kích hoạt mạnh mẽ đáp ứng miễn dịch tế bào và thể dịch, giúp cơ thể nhận diện và tiêu diệt tác nhân gây bệnh hiệu quả hơn.

Những mô hình thực nghiệm nào đã được sử dụng để chứng minh hoạt tính chống oxy hóa? Nghiên cứu sử dụng mô hình thỏ bị chiếu xạ gamma kết hợp mô hình chuột nhắt trắng bị tổn thương gan do carbon tetraclorid và paracetamol liều 400 mg/kg. Kết quả cho thấy cao quả nhàu giúp giảm 38.6% nồng độ malondialdehyde (MDA) và phục hồi hoạt độ enzyme SOD cùng Catalase thêm hơn 40%.

Liều lượng hóa chất sử dụng để gây suy giảm miễn dịch thực nghiệm là bao nhiêu? Nghiên cứu sử dụng cyclophosphamid với liều 150 mg/kg thể trọng trên chuột nhắt trắng nhằm làm giảm nhanh lượng tế bào lympho và gây teo cơ quan lympho. Mô hình này giúp đánh giá chính xác năng lực phục hồi tế bào miễn dịch của cao quả nhàu tương tự như trên các bệnh nhân suy giảm miễn dịch sau hóa trị.

Quả nhàu Việt Nam có hoạt tính tương đương với quả nhàu nhập khẩu không? Các phân tích thực nghiệm chỉ ra rằng cao quả nhàu Việt Nam chứa hàm lượng bioflavonoid và polyphenol dồi dào, mang lại hiệu quả kích thích miễn dịch và chống oxy hóa tương đương các nghiên cứu trên quả nhàu Hawaii. Đây là cơ sở then chốt để khai thác nguồn nguyên liệu nội địa với chi phí thấp hơn khoảng 50%.

Có thể sử dụng cao quả nhàu trực tiếp trong điều trị suy giảm miễn dịch hay chưa? Cao quả nhàu đã chứng minh hiệu lực phục hồi miễn dịch và bảo vệ tế bào gan rõ rệt trên động vật thực nghiệm. Tuy nhiên, để đưa vào phác đồ điều trị chính thức, sản phẩm cần tiếp tục trải qua các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm xác định liều lượng tối ưu và độ an toàn tuyệt đối.

Kết luận

• Luận văn xác thực cao quả nhàu Việt Nam (Morinda citrifolia L.) có hoạt tính kích thích miễn dịch vượt trội trên cả mô hình in vitro và in vivo.
• Hoạt tính chống oxy hóa được chứng minh rõ rệt thông qua khả năng ức chế 38.6% sản phẩm peroxy hóa lipid MDA và bảo vệ mô gan trước tác hại của paracetamol và CCl4.
• Đóng góp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về sự gia tăng của nồng độ cytokin IL-2 cùng các tiểu quần thể lympho TCD3+, TCD4+, TCD8+.
• Thiết lập cơ sở khoa học tin cậy cho lộ trình chuẩn hóa quy trình chiết xuất và bào chế các chế phẩm dược liệu giai đoạn 2026-2028.
• Kêu gọi các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp y dược đẩy mạnh hợp tác chuyển giao để sớm đưa các sản phẩm từ quả nhàu vào phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 §Æt vÊn ®Ò MiÔn dÞch häc lµ mét lÜnh vùc ngµy cµng ph¸t triÓn vµ cã nhiÒu øng dông réng r·i trong y, sinh häc. Mét trong c¸c h- íng nghiªn cøu quan träng cña miÔn dÞch lµ t×m hiÓu c¸c yÕu tè trong m¹ng líi ®iÒu hoµ, kiÓm so¸t ho¹t ®éng cña hÖ thèng nµy. Trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña hÖ thèng miÔn dÞch, cã sù tham gia cña nhiÒu chÊt ®ãng vai trß truyÒn ®¹t th«ng tin gi÷a c¸c tÕ bµo. C¸c chÊt nµy cã t¸c dông kÝch thÝch hay k×m h·m sù trëng thµnh vµ c¸c ho¹t ®éng chøc n¨ng cña c¸c tÕ bµo miÔn dÞch.

Nh÷ng chÊt ®îc gäi lµ chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch khi lµm t¨ng cêng ®¸p øng miÔn dÞch hoÆc ngîc l¹i nÕu cã t¸c dông g©y suy gi¶m ®¸p øng miÔn dÞch ®îc gäi lµ chÊt øc chÕ miÔn dÞch [3] [8] [9]. Trªn l©m sµng c¸c t×nh tr¹ng bÖnh lý liªn quan ®Õn suy gi¶m miÔn dÞch, ®Æc biÖt lµ suy gi¶m miÔn dÞch thø ph¸t rÊt phæ biÕn do nhiÔm trïng cÊp, m¹n tÝnh, nhiÔm ®éc ho¸ chÊt, sau trÞ liÖu ung th b»ng tia x¹, AIDS. §iÒu trÞ c¸c bÖnh lý ®ã ngoµi viÖc ®iÒu trÞ nguyªn nh©n cÇn dïng thªm biÖn ph¸p kÝch thÝch miÔn dÞch thÝch hîp. C¸c chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch cã nguån gèc rÊt kh¸c nhau, quan träng nhÊt ph¶i kÓ ®Õn c¸c chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch néi sinh (®©y lµ c¸c s¶n phÈm chÕ tiÕt cña c¸c tÕ bµo miÔn dÞch) nh: interleukin (IL) 1, 2, 3.

C¸c chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch cã nguån gèc tõ vi khuÈn, virus, ký sinh trïng, nÊm. nh BCG, bronchovaxom, lentinan. 2 C¸c chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch cã nguån gèc ho¸ häc ®îc tæng hîp hoÆc b¸n tæng hîp ®· ®îc sö dông nh levamisol, imuthiol. HiÖu qu¶ mang l¹i do viÖc sö dông c¸c chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch lµ rÊt kh¶ quan, tuy nhiªn vÉn cßn nhiÒu tån t¹i.

nh chi phÝ cho mét ®ît ®iÒu trÞ qu¸ cao khi sö dông c¸c thuèc kÝch thÝch miÔn dÞch cã nguån gèc néi sinh, kh«ng phï hîp víi ®iÒu kiÖn kinh tÕ cña phÇn lín ngêi bÖnh. Trong khi ®ã c¸c thuèc cã nguån gèc ho¸ häc l¹i cã ®éc tÝnh cao, ¶nh hëng xÊu tíi chøc n¨ng gan, thËn. V× vËy, viÖc t×m kiÕm vµ ®a vµo sö dông nh÷ng chÊt kÝch thÝch miÔn dÞch cã nguån gèc tõ thùc vËt, ®Æc biÖt lµ c¸c dîc liÖu cã s½n trong níc lµ mét vÊn ®Ò cÊp thiÕt ®îc ®Æt ra. C©y nhµu (Morinda citrifolia L.

Rubiaceae), mét trong nh÷ng dîc liÖu ®îc nh©n d©n sö dông l©u ®êi víi môc ®Ých n©ng cao søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ [5], [28]. §Æc biÖt gÇn ®©y nhiÒu nhµ khoa häc trªn thÕ giíi ®· nghiªn cøu s©u h¬n vÒ qu¶ cña c©y nhµu trång ë Hawaii vµ ®a ra nhiÒu kÕt qu¶ nghiªn cøu kh¶ quan vÒ t¸c dông chèng ung th, chèng oxyhãa vµ kÝch thÝch miÔn dÞch [46], [75], [81], [97]. Trong c¸c nghiªn cøu tríc cña chóng t«i ®· chøng minh cao qu¶ nhµu cã t¸c dông kÝch thÝch miÔn dÞch th«ng qua t¸c dông kÝch thÝch håi phôc c¸c chØ sè miÔn dÞch ë sóc vËt thùc nghiÖm bÞ suy gi¶m miÔn dÞch do chiÕu tia gamma vµ tiªm cyclophosphamid [2]. V× vËy, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi nµy nh»m nghiªn cøu t¸c dông chèng oxyhãa vµ 3 ®¸nh gi¸ s©u h¬n vÒ t¸c dông kÝch thÝch miÔn dÞch trªn thùc nghiÖm cña cao qu¶ nhµu ViÖt Nam.

Môc tiªu cña ®Ò tµi: 1. Nghiªn cøu t¸c dông kÝch thÝch miÔn dÞch in vitro vµ in vivo cña cao qu¶ nhµu trªn chuét nh¾t tr¾ng. Nghiªn cøu t¸c dông chèng oxyho¸ cña cao qu¶ nhµu trªn thá bÞ chiÕu x¹ vµ trªn 2 m« h×nh g©y tæn th¬ng gan b»ng carbon tetraclorid vµ paracetamol ë chuét nh¾t tr¾ng. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1.

suy gi¶m miÔn dÞch trªn l©m sµng 1.1 Kh¸i niÖm suy gi¶m miÔn dÞch Suy gi¶m miÔn dÞch lµ tr¹ng th¸i ho¹t ®éng cña hÖ miÔn dÞch kh«ng ®ñ m¹nh ®Ó chèng l¹i kh¸ng nguyªn nh»m b¶o vÖ c¬ thÓ. HËu qu¶ cña suy gi¶m miÔn dÞch lµ dÔ m¾c c¸c bÖnh nhiÔm khuÈn, t¸i nhiÔm nhiÒu lÇn cïng mét lo¹i t¸c nh©n g©y bÖnh, m¾c c¸c bÖnh m¹n tÝnh. Suy gi¶m miÔn dÞch ®îc chia lµm 2 nhãm: bÈm sinh vµ m¾c ph¶i. Suy gi¶m miÔn dÞch bÈm sinh lµ hËu qu¶ cña mét hoÆc nhiÒu khiÕm khuyÕt trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn bµo thai.

Suy gi¶m miÔn dÞch bÈm sinh thêng rÊt khã ®iÒu trÞ, biÓu hiÖn l©m sµng nÆng nÒ vµ tû lÖ tö vong cao [63], [64], [77]. Suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i kh«ng b¾t nguån tõ c¸c khiÕm khuyÕt do di truyÒn mµ thêng do c¸c yÕu tè tõ m«i trêng sèng g©y ra. §iÒu trÞ c¸c suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i bªn c¹nh viÖc ®iÒu trÞ nguyªn nh©n thêng dïng thªm c¸c thuèc hç trî ®iÒu biÕn miÔn dÞch, c¸c chÊt chèng oxy ho¸[16], [68], [150], [170], [176], [189], [192], [203].2 Suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i: §©y lµ lo¹i bÖnh lý rÊt thêng gÆp ë c¶ c¸c níc ®ang ph¸t triÓn vµ ph¸t triÓn [92]. Dùa vµo nguyªn nh©n g©y ra t×nh tr¹ng suy gi¶m miÔn dÞch ngêi ta chia ra mét sè nhãm chÝnh sau: - Suy gi¶m miÔn dÞch do suy dinh dìng.

5 - Suy gi¶m miÔn dÞch do nhiÔm vi sinh vËt: nhiÔm vi khuÈn, nÊm, kÝ sinh trïng, virus. §Æc biÖt suy gi¶m miÔn dÞch do nhiÔm HIV/AIDS. - Suy gi¶m miÔn dÞch do bÖnh lý: c¸c bÖnh m¹n tÝnh kÐo dµi, ®Æc biÖt lµ bÖnh ung th. - Suy gi¶m miÔn dÞch do phãng x¹.

- Suy gi¶m miÔn dÞch do thuèc hoÆc hãa chÊt. - Suy gi¶m miÔn dÞch kh¸c nh: tuæi giµ, chÊn th¬ng. [173] * Suy gi¶m miÔn dÞch trong nhiÔm HIV/AIDS NhiÔm HIV/AIDS lµ bÖnh thêi sù cña thÕ kû vµ trªn toµn thÕ giíi. BÖnh AIDS do retrovirus HIV-1 hay HIV-2 g©y ra.

HIV cã ¸i lùc cao víi ph©n tö CD4 vµ ®ång thô thÓ (Co - receptor) nh CXCR4 cã trªn c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch chñ yÕu lµ tÕ bµo TCD4+ vµ ®¹i thùc bµo. Thêi kú ñ bÖnh thêng kh«ng cã triÖu chøng. DiÔn biÕn l©m sµng cña qu¸ tr×nh nhiÔm HIV ph¶n ¸nh sù t¬ng t¸c phøc t¹p gi÷a t¸c ®éng cña virus trªn chøc n¨ng cña tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch vµ trªn ®¸p øng miÔn dich cña vËt chñ. Suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i do nhiÔm HIV/AIDS lµ t×nh tr¹ng nhiÔm khuÈn kÐo dµi, trêng diÔn dai d¼ng, diÔn biÕn chËm nhng hËu qu¶ rÊt nÆng nÒ dÉn ®Õn c¬ thÓ bÞ suy gi¶m miÔn dÞch ®Æc biÖt lµ suy gi¶m miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo.

Virus tÊn c«ng vµo c¸c tÕ bµo TCD4, chemokin (CCR-5, CXCR-4) do c¸c tÕ bµo nµy cã thô thÓ víi virus. Ngêi nhiÔm HIV bÞ mÊt lympho TCD4. Do thiÕu hôt TCD4 dÉn ®Õn c¸c tæn th¬ng miÔn dÞch kÌm theo v× TCD4 cã vai trß rÊt to lín trong ®¸p øng miÔn dÞch c¶ dÞch thÓ vµ qua trung gian tÕ bµo [8], [9], [77], [169]. * Suy gi¶m miÔn dÞch trong ung th 6 Ung th lµ mét bÖnh ngµy cµng phæ biÕn vµ gia t¨ng trªn toµn thÕ giíi.

VÒ mÆt tÕ bµo häc th× c¸c tÕ bµo ung th b¾t nguån tõ c¸c tÕ bµo b×nh thêng cña c¬ thÓ nhng v× mét nguyªn nh©n nµo ®ã c¸c tÕ bµo nµy bÞ ®ét biÕn vµ ph¸t triÓn v« h¹n ®Þnh lµm c¬ thÓ kh«ng thÓ kiÓm so¸t ®îc n÷a. VÒ mÆt gen häc, sù ®ét biÕn trong qu¸ tr×nh ph©n bµo lµ hiÖn tîng b×nh thêng, chóng lu«n bÞ lo¹i trõ theo c¬ chÕ miÔn dÞch. Nh vËy khi bÞ m¾c ung cã thÓ do hÖ miÔn dÞch cña c¬ thÓ ®· bÞ suy gi¶m hoÆc b¶n th©n bÖnh ung th lµm hÖ miÔn dÞch bÞ suy yÕu h¬n, ®Æc biÖt suy gi¶m miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo do c¸c tÕ bµo lympho T ®¶m nhËn [3], [9], [79]. §iÒu trÞ miÔn dÞch cã nhiÒu híng nhng vÉn ®ang cßn trong thêi kú thö nghiÖm.

C¸c kh¸ng thÓ ®¬n dßng ®Æc hiÖu th× vÉn thuéc lo¹i kh¸c loµi nªn biÕn chøng do g©y mÉn c¶m dÞ loµi cßn nghiªm träng h¬n lµ t¸c dông diÖt tÕ bµo ung th. NhiÒu trêng hîp sö dông c¸c cytokin kÕt qu¶ th× cha râ nhng ph¶n øng toµn th©n rÊt m¹nh mÏ nhiÒu khi ph¶i bá thuèc. INF-α ®· ®îc dïng trong popilloma, leukose, IL-2 trong adenocarcinoma vµ melanoma ®· t¹o ®îc nh÷ng thêi kú tho¸i lui kÐo dµi cña bÖnh. Rosenberg lÇn ®Çu tiªn dïng IL-2 trªn ex-vivo nghÜa lµ ñ tÕ bµo lympho cña bÖnh nh©n víi cytokin nµy ngoµi c¬ thÓ ®Ó t¹o ra LAK, sau ®ã tiªm tr¶ l¹i cho bÖnh nh©n th× ung th thu nhá l¹i [3], [8], [9], [73], [205].

Trong u lympho mét ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ cã nhiÒu høa hÑn lµ tù ghÐp tÕ bµo tuû x¬ng vµ tÕ bµo m¸u cuèng rèn. Chän lóc bÖnh tho¸i lui tù nhiªn, lÊy tuû x¬ng cÊt trong ®«ng l¹nh s©u, sau ®ã dïng tia x¹ víi liÒu g©y chÕt tÕ bµo (c¸c tÕ bµo ung th ngo¹i vi sÏ bÞ tiªu diÖt hÕt), khi Êy truyÒn l¹i lîng tÕ 7 bµo gèc dù tr÷ cho bÖnh nh©n. HoÆc dïng tÕ bµo m¸u cuèng rèn truyÒn cho bÖnh nh©n. C¸c tÕ bµo nµy cã thÓ gióp c¬ thÓ håi phôc hoµn toµn nhÊt lµ nÕu chóng ®îc sö lý tríc ®Ó chØ cã tÕ bµo gèc míi ®îc truyÒn vµo.

Mét híng míi ®ang ®îc chó ý lµ t¸c dông ngay vµo vÞ trÝ mµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tÕ bµo bÞ phong bÕ nh»m phôc håi l¹i qu¸ tr×nh biÖt hãa tÕ bµo. §ã lµ dïng c¸c chÊt chèng oxyhãa t¹i chç hoÆc toµn th©n, hoÆc dïng thùc phÈm chøc n¨ng nh c¸c chÊt chèng oxyho¸ [29], [61],[63],[78], [196]. C¸c t¸c nh©n g©y suy gi¶m miÔn dÞch thùc nghiÖm: C¸c t¸c nh©n g©y suy gi¶m miÔn dÞch thùc nghiÖm ®îc chia thµnh nhiÒu nhãm kh¸c nhau: Thuèc hoÆc hãa chÊt, yÕu tè vËt lý: phãng x¹, bøc x¹ ion, g©y ung th thùc nghiÖm, g©y nhiÔm c¸c vi sinh vËt: vi khuÈn, nÊm, virus.Thuèc hoÆc hãa chÊt: Ho¸ chÊt thêng ®îc sö dông lµ cyclophosphamid (CY), cyclosporinA, dexamethason, azathioprin…. Mçi mét chÊt cã mét hiÖu lùc vµ mét c¬ chÕ g©y suy gi¶m miÔn dÞch riªng.

* Nhãm kh¸ng purin: Ba chÊt thêng dïng nhÊt lµ 6-mercaptopurin, azathioprin vµ thioguanin. Azathioprin (Imuran) lµ dÉn xuÊt nitro-imidazol cña mercaptopurin lµ chÊt hay ®îc sö dông. - T¸c dông vµ c¬ chÕ: T¸c dông øc chÕ miÔn dÞch: nång ®é thÊp 10 -2 mg/l, azathioprin øc chÕ sinh s¶n c¸c lympho T, g©y ®éc tÕ bµo vµ øc chÕ c¸c tÕ bµo t¹o kh¸ng 8 thÓ. Víi nång ®é thÊp h¬n 1mg/l, azathioprin øc chÕ ph¶n øng t¹o hoa hång tù nhiªn cña chuét cèng.

Trªn ngêi, víi liÒu øc chÕ miÔn dÞch th«ng thêng kh«ng lµm gi¶m b¹ch cÇu, t¸c dông nµy chØ xuÊt hiÖn ë liÒu cao g©y ®éc. Azathioprin t¸c dông lªn c¶ miÔn dÞch ®Æc hiÖu vµ kh«ng ®Æc hiÖu, kÐo dµi thêi gian tån t¹i cña m¶nh ghÐp. T¸c dông lªn s¶n xuÊt kh¸ng thÓ cã ®Æc ®iÓm: dïng ®ång thêi hoÆc 48 giê sau khi dïng kh¸ng nguyªn míi cã t¸c dông, cßn nÕu dïng tríc th× kh«ng cã t¸c dông.