Giáo Trình Miễn Dịch Đại Cương - Đại Học Y Dược TP.HCM

Khám phá nội dung giáo trình Miễn dịch đại cương T1 của Võ Ngọc Quốc Minh, cung cấp kiến thức cơ bản về miễn dịch cho sinh viên đại học.

• Tác giả: ThS. Võ Ngọc Quốc Minh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Lê Duy
• Trường học: Đại học Y Dược TP.HCM
• Chuyên ngành: Miễn dịch
• Đề tài: Giáo Trình Miễn Dịch Đại Cương Tại Đại Học Y Dược TP.HCM
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• GIỚI THIỆU VỀ MODULE MIỄN DỊCH ĐẠI CƯƠNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG MIỄN DỊCH HỌC
• 1.1. MỤC TIÊU
• 1.2. NỘI DUNG
• 1.2.1. ĐỊNH NGHĨA
• 1.2.2. CHỨC NĂNG CỦA HỆ THỐNG MIỄN DỊCH
• 1.2.3. CÁC LOẠI ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH
• 1.2.3.1. Đáp ứng miễn dịch bẩm sinh
• 1.2.3.2. Đáp ứng miễn dịch thích nghi
• 1.2.3.2.1. Miễn dịch tế bào
• 1.2.3.2.2. Miễn dịch dịch thể
• 1.2.4. MIỄN DỊCH CHỦ ĐỘNG VÀ THỤ ĐỘNG
• 1.2.5. ĐẶC ĐIỂM CỦA ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH THÍCH NGHI
• 1.2.6. QUÁ TRÌNH TRƯỞNG THÀNH CỦA TẾ BÀO LYMPHO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Giáo Trình Miễn Dịch Đại Cương Tại Đại Học Y Dược TP

Giáo trình Miễn dịch đại cương tại Đại học Y Dược TP.HCM là tài liệu quan trọng giúp sinh viên nắm vững kiến thức cơ bản về hệ thống miễn dịch. Tài liệu này được biên soạn nhằm phục vụ cho chương trình đào tạo y khoa, cung cấp nền tảng vững chắc cho sinh viên trong việc hiểu biết về miễn dịch học. Nội dung giáo trình bao gồm các khái niệm cơ bản, cấu trúc và chức năng của hệ thống miễn dịch, cũng như các loại đáp ứng miễn dịch.

1.1. Mục tiêu của giáo trình miễn dịch đại cương

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về cấu tạo và chức năng của hệ thống miễn dịch, giúp họ hiểu rõ hơn về các cơ chế bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh.

1.2. Cấu trúc của giáo trình miễn dịch đại cương

Nội dung giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của miễn dịch học, từ miễn dịch bẩm sinh đến miễn dịch thích ứng.

II. Thách thức trong việc giảng dạy miễn dịch học tại Đại Học Y Dược TP

Việc giảng dạy miễn dịch học tại Đại học Y Dược TP.HCM gặp nhiều thách thức, bao gồm sự phức tạp của nội dung và sự cần thiết phải cập nhật kiến thức mới. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc nắm bắt các khái niệm trừu tượng và ứng dụng thực tiễn của miễn dịch học. Để khắc phục, giáo trình cần được thiết kế rõ ràng và dễ hiểu hơn.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận kiến thức miễn dịch

Nhiều sinh viên gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm phức tạp như đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và thích ứng, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.2. Cần thiết phải cập nhật nội dung giáo trình

Giáo trình cần thường xuyên được cập nhật để phản ánh những tiến bộ mới nhất trong nghiên cứu miễn dịch học, giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện và hiện đại hơn.

III. Phương pháp giảng dạy hiệu quả trong giáo trình miễn dịch đại cương

Để nâng cao hiệu quả giảng dạy miễn dịch học, các phương pháp giảng dạy hiện đại như học tập dựa trên vấn đề (PBL) và sử dụng công nghệ thông tin cần được áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp sinh viên tiếp cận kiến thức một cách chủ động mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

3.1. Học tập dựa trên vấn đề PBL

PBL là phương pháp giúp sinh viên giải quyết các tình huống thực tế liên quan đến miễn dịch học, từ đó phát triển kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy

Việc tích hợp công nghệ thông tin vào giảng dạy miễn dịch học giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận tài liệu học tập và thực hành các kỹ năng cần thiết.

IV. Ứng dụng thực tiễn của kiến thức miễn dịch học trong y tế

Kiến thức về miễn dịch học có ứng dụng rộng rãi trong y tế, từ việc phát triển vaccine đến điều trị các bệnh lý miễn dịch. Sinh viên cần hiểu rõ cách thức hoạt động của hệ thống miễn dịch để có thể áp dụng vào thực tiễn lâm sàng.

4.1. Phát triển vaccine và phòng ngừa bệnh

Kiến thức miễn dịch học là nền tảng cho việc phát triển các loại vaccine, giúp bảo vệ cộng đồng khỏi các bệnh truyền nhiễm.

4.2. Điều trị các bệnh lý miễn dịch

Hiểu biết về miễn dịch học giúp các bác sĩ chẩn đoán và điều trị hiệu quả các bệnh lý liên quan đến rối loạn miễn dịch như bệnh tự miễn và suy giảm miễn dịch.

V. Kết luận và tương lai của giáo trình miễn dịch đại cương

Giáo trình miễn dịch đại cương tại Đại học Y Dược TP.HCM đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo sinh viên y khoa. Tương lai của giáo trình cần hướng đến việc cải tiến nội dung và phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành y tế.

5.1. Cải tiến nội dung giáo trình

Cần thường xuyên xem xét và cập nhật nội dung giáo trình để phản ánh những tiến bộ mới nhất trong nghiên cứu miễn dịch học.

5.2. Định hướng phát triển giáo trình trong tương lai

Giáo trình cần được phát triển theo hướng tích hợp các môn học liên quan, giúp sinh viên có cái nhìn tổng thể và liên kết giữa các lĩnh vực trong y học.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình “Module Miễn dịch - Đề kháng - Ký chủ: Tập 1 - Miễn dịch đại cương” do ThS. Võ Ngọc Quốc Minh và TS. Phạm Lê Duy đồng chủ biên, được Nhà xuất bản Y học ấn hành năm 2020. Đây là tài liệu giảng dạy chính thức được phê duyệt theo Quyết định số 2758/QĐ-ĐHYD ngày 11 tháng 9 năm 2020 của Hiệu trưởng Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, thông qua Hội đồng thẩm định do GS. Vũ Minh Phúc làm Chủ tịch.

                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH        │
                  │ Quyết định đào tạo: 2758/QĐ-ĐHYD (2020)     │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         │
                 ┌───────────────────────┴───────────────────────┐
                 ▼                                               ▼
┌─────────────────────────────────┐             ┌─────────────────────────────────┐
│       KHOA HỌC CƠ SỞ            │             │        Y HỌC LÂM SÀNG           │
│  Mô học - Sinh lý - Hóa sinh    │             │   Dị ứng - Nhiễm - Ung bướu     │
└────────────────┬────────────────┘             └────────────────┬────────────────┘
                 │                                               │
                 └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                         ▼
                   ┌───────────────────────────────────────────┐
                   │    MODULE MIỄN DỊCH ĐẠI CƯƠNG (TẬP 1)     │
                   │    - Hệ thống cơ quan & tế bào miễn dịch  │
                   │    - Đáp ứng bẩm sinh & thích nghi        │
                   │    - Bệnh lý miễn dịch & liệu pháp        │
                   └───────────────────────────────────────────┘

Trong khung chương trình đào tạo y khoa đổi mới dựa trên năng lực, giáo trình thuộc khối kiến thức Y học cơ sở, đóng vai trò cầu nối liên kết giữa các bộ môn khoa học tiền lâm sàng (Sinh lý học, Hóa sinh học, Vi sinh học, Mô học) với các chuyên ngành y học lâm sàng. Giáo trình hướng tới 3 nhóm chuẩn đầu ra chính:

• Chuẩn đầu ra C1: Vận dụng kiến thức khoa học cơ bản, y học cơ sở và y học lâm sàng trong thực hành chăm sóc sức khỏe.
• Chuẩn đầu ra C2: Vận dụng kiến thức tăng cường sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật cho cá nhân và cộng đồng.
• Chuẩn đầu ra C11: Thể hiện tính chuyên nghiệp và phát triển nghề nghiệp liên tục.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu được biên soạn theo phương pháp tích hợp ngang và tích hợp dọc. Nội dung tập trung trình bày cô đọng các khái niệm nền tảng về cấu tạo, chức năng của hệ thống miễn dịch, sự hình thành các đáp ứng đề kháng trong điều kiện sinh lý bình thường cũng như các trạng thái rối loạn bệnh lý. Các trục khái niệm chính được thiết kế lặp lại có chủ đích qua các chương nhằm giúp sinh viên củng cố cơ chế hoạt động của hệ thống đề kháng ký chủ.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG MIỄN DỊCH
                                     │
         ┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
         ▼                                                       ▼
┌─────────────────────────────────┐             ┌─────────────────────────────────┐
│       MIỄN DỊCH BẨM SINH        │             │      MIỄN DỊCH THÍCH NGHI       │
│  - Hàng rào biểu mô da/niêm mạc │             │  - Miễn dịch tế bào (Lympho T)  │
│  - PRRs (TLR, NLR, RLR, CDS...) │             │  - Miễn dịch dịch thể (Lympho B)│
│  - Thực bào, NK cells, Bổ thể   │             │  - Trí nhớ miễn dịch, Kháng thể │
└────────────────┬────────────────┘             └────────────────┬────────────────┘
                 │                                               │
                 └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                         ▼
                   ┌───────────────────────────────────────────┐
                   │     TẾ BÀO TRÌNH DIỆN KHÁNG NGUYÊN        │
                   │         (Tế bào tua gai, Đại thực bào)    │
                   │   Bắt giữ ──► Xử lý ──► Trình diện MHC    │
                   └───────────────────────────────────────────┘

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ qua các bài học chuyên đề bám sát tiến trình đáp ứng miễn dịch:

1. Đại cương miễn dịch học (ThS. Võ Ngọc Quốc Minh): Cung cấp định nghĩa về hệ thống miễn dịch; phân loại miễn dịch bẩm sinh và thích nghi; miễn dịch chủ động và thụ động; học thuyết chọn lọc dòng (clone selection theory); 5 thì của đáp ứng miễn dịch thích nghi (nhận diện kháng nguyên, hoạt hóa lympho bào, thải trừ kháng nguyên, thu hẹp đáp ứng và hình thành trí nhớ miễn dịch).
2. Tế bào và cơ quan miễn dịch (ThS. Bùi Thị Thanh Tâm): Phân tích mô học và mô sinh lý học của cơ quan lympho trung ương (tuyến ức với cấu trúc vùng vỏ, vùng tủy, tiểu thể Hassall, hàng rào máu - tuyến ức; tủy xương) và cơ quan lympho ngoại vi (hạch bạch huyết với vùng vỏ chứa lympho B, vùng cận vỏ phụ thuộc tuyến ức, vùng tủy; lách với tủy đỏ - dây Billroth/xoang tĩnh mạch và tủy trắng - tiểu thể Malpighi/PALS; mô lympho niêm mạc MALT, mảng Peyer, amiđan).
3. Miễn dịch bẩm sinh (ThS. Quách Thanh Lâm): Khảo sát các thụ thể nhận diện mẫu (Pattern Recognition Receptors - PRRs) bao gồm Toll-like receptors (TLRs), NOD-like receptors (NLRs), RIG-like receptors (RLRs), Cytosolic DNA sensors (CDSs) và C-type lectin receptors (CLRs); cơ chế nhận diện kiểu mẫu phân tử liên quan tác nhân gây bệnh (PAMPs) và tổn thương mô (DAMPs).
4. Viêm cấp tính, Viêm mạn tính, tái tạo mô, lành sẹo và xơ hóa: Cơ chế tế bào học và phân tử trong huy động bạch cầu, thực bào và sửa chữa cấu trúc mô.
5. Xử lý và trình diện kháng nguyên: Vai trò của tế bào trình diện kháng nguyên (APCs, đặc biệt là tế bào tua gai), phức hợp hòa hợp mô chủ yếu (MHC/HLA) lớp I và lớp II trong kích hoạt lympho T.
6. Miễn dịch qua trung gian tế bào và Miễn dịch dịch thể: Cơ chế hoạt hóa, tăng sinh và biệt hóa của tế bào T (CD4+ helper, CD8+ cytotoxic) và tế bào B thành tương bào sản xuất kháng thể (Immunoglobulins).
7. Bệnh lý miễn dịch và liệu pháp: Cơ chế dung nạp miễn dịch, bệnh tự miễn, các phản ứng quá mẫn (typ I đến IV), suy giảm miễn dịch (bẩm sinh và mắc phải như HIV/AIDS), và đáp ứng miễn dịch chống khối u.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết y sinh học cơ bản:

• Học thuyết chọn lọc dòng: Mỗi clone lympho bào mang thụ thể kháng nguyên duy nhất được định sẵn từ trước khi tiếp xúc kháng nguyên; kháng nguyên đóng vai trò kích hoạt dòng tế bào đặc hiệu tương ứng.
• Nguyên lý nhận diện bản thể và phi bản thể: Phân biệt cấu trúc kháng nguyên tự thân với kháng nguyên lạ; cơ chế hình thành dung nạp miễn dịch trung ương tại tuyến ức/tủy xương và ngoại biên.
• Mô hình phối hợp hai tầng miễn dịch: Miễn dịch bẩm sinh đóng vai trò phòng thủ tức thời và kích hoạt miễn dịch thích nghi; miễn dịch thích nghi sử dụng các thành phần effector của miễn dịch bẩm sinh (thực bào, bổ thể) để tối ưu hóa sự đào thải tác nhân gây bệnh.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             BẢNG ĐỐI CHIẾU DẤU ẤN HÓA MÔ MIỄN DỊCH & CHỨC NĂNG TẾ BÀO                  │
├──────────────────────┬───────────────────────────────┬─────────────────────────────────┤
│ Dòng tế bào          │ Dấu ấn hóa mô miễn dịch (IHC) │ Vị trí phân bố / Ý nghĩa mô học │
├──────────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Dòng lympho B        │ CD20, PAX-5, CD79a, Oct-2     │ Nang lympho, trung tâm mầm      │
│ Dòng lympho T        │ CD3, CD2, CD5, CD7, CD4, CD8  │ Vùng cận vỏ hạch, PALS lách     │
│ Đại thực bào/Tế bào gai│ CD1a, Langerin, CD68, CD163   │ Xoang hạch, biểu mô, màng Peyer │
│ Tế bào tăng sinh     │ Ki67, PCNA                    │ Trung tâm sinh sản nang lympho  │
│ Tế bào Mast          │ Tryptase                      │ Mô liên kết, dưới niêm mạc      │
└──────────────────────┴───────────────────────────────┴─────────────────────────────────┘

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật y học cơ sở: Nhận diện cấu trúc vi thể của các cơ quan lympho trên tiêu bản nhuộm Para-rosaniline Toluidine (PT) hoặc Picrosirius; phân tích các dấu ấn hóa mô miễn dịch (CD20, CD3, CD4, CD8, Ki67) phục vụ định danh quần thể tế bào.
• Kỹ năng phân tích học thuật: Phân tích động học đáp ứng miễn dịch nguyên phát và thứ phát; giải thích cơ chế bệnh sinh của phản ứng quá mẫn, hiện tượng đào thải mảnh ghép và suy giảm miễn dịch.
• Năng lực ứng dụng lâm sàng: Nhận thức cơ chế nguy hiểm của sốc phản vệ để định hướng xử trí cấp cứu; phân tích nguyên lý bảo vệ dài hạn của vaccine dựa trên tế bào nhớ; ứng dụng liệu pháp kháng thể và miễn dịch thụ động trong điều trị ngộ độc độc tố hoặc huyết thanh kháng nọc.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn phục vụ mô hình giảng dạy y khoa tích hợp (Integrated Curriculum), kết hợp giữa hình thức thuyết giảng trên lớp, thảo luận ca bệnh và thực tập hình thái mô học.

                               TIẾN TRÌNH HỌC TẬP
                                       │
     ┌─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┐
     ▼                                 ▼                                 ▼
┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐
│     ĐỌC GIÁO TRÌNH      │ │   THỰC HÀNH MÔ HỌC      │ │   LƯỢNG GIÁ & CASE      │
│  - Nắm vững khái niệm   │ │  - Nhận diện vi thể     │ │  - Giải bài tập trắc    │
│  - Sơ đồ hóa cơ chế     │ │  - Phân tích dấu ấn CD  │ │    nghiệm cuối bài      │
│  - Đối chiếu tham khảo  │ │  - Đối chiếu sinh lý    │ │  - Phân tích ca lâm sàng│
└─────────────────────────┘ └─────────────────────────┘ └─────────────────────────┘

• Tiếp cận sư phạm: Đi từ cấu trúc tế bào, mô bệnh học đến cơ chế chức năng phân tử, sau đó mở rộng sang ứng dụng bệnh học và liệu pháp điều trị. Các nội dung lý thuyết được minh họa bằng sơ đồ đường dẫn tín hiệu và ảnh vi thể độ phóng đại lớn.
• Bài tập và phân tích ca học thuật: Cuối mỗi bài học đều tích hợp hệ thống câu hỏi tự lượng giá trắc nghiệm (Multiple Choice Questions - MCQs) có đáp án chuẩn đối chiếu (ví dụ: câu hỏi lượng giá về cơ sở đáp ứng thứ phát, thụ thể tế bào B/T, tuần hoàn lách, cấu trúc tiểu thể Hassall). Các tình huống lâm sàng như cơ chế bệnh sinh của virus HIV trong suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS), viêm hạch phản ứng trong nhiễm trùng chi dưới, hay phản ứng shock phản vệ được đưa vào nhằm rèn luyện tư duy biện luận y khoa.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên được định hướng đọc kết hợp giáo trình cùng các tài liệu tham khảo chuẩn mực quốc tế và trong nước, vẽ sơ đồ chu chuyển tế bào lympho giữa máu và các mô lympho ngoại biên, đồng thời phân tích cơ chế miễn dịch dựa trên các bảng danh mục từ viết tắt và thuật ngữ đối chiếu Anh - Việt.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật chương trình đổi mới y khoa: Giáo trình là sản phẩm của đề án đổi mới chương trình đào tạo Bác sĩ Y khoa tại Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, chuyển đổi từ giảng dạy đơn môn truyền thống sang giảng dạy tích hợp theo module cơ quan.
• Tích hợp sâu sinh học phân tử và miễn dịch tế bào: Cập nhật chi tiết hệ thống thụ thể nhận diện mẫu nội bào và bề mặt (TLR-1 đến TLR-9, NLR, RLR, CDS, CLR) cùng cơ chế truyền tín hiệu qua các yếu tố chuyển mã để giải phóng cytokine và Interferon type I.
• Chuẩn hóa hệ thống dấu ấn hóa mô miễn dịch (IHC): Trình bày có hệ thống các dấu ấn cụm biệt hóa (Cluster of Differentiation - CD) như CD20 (dòng B), CD3, CD4, CD8 (dòng T), Ki67 (chỉ số phân bào), CD68 (đại thực bào) phục vụ trực tiếp cho việc học tập các môn Giải phẫu bệnh và Huyết học.
• Gắn kết khoa học cơ bản với thực tiễn điều trị: Phân tích ứng dụng của kháng thể đơn dòng trong xét nghiệm chẩn đoán, nguyên lý sản xuất vaccine phòng bệnh nhiễm trùng, cơ chế sinh học phân tử của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư và kiểm soát phản ứng thải ghép.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                            ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH                                │
├──────────────────────┬───────────────────────────────┬─────────────────────────────────┤
│ Nhóm người học       │ Chuyên ngành / Cấp độ         │ Yêu cầu điều kiện tiên quyết    │
├──────────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Sinh viên đại học    │ Y đa khoa, Răng Hàm Mặt,      │ Sinh học tế bào, Di truyền y học│
│                      │ Dược học, Y học dự phòng      │ Mô học đại cương, Hóa sinh học  │
├──────────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Sinh viên khối ngành │ Cử nhân Xét nghiệm, Sinh học, │ Sinh học đại cương, Sinh lý học │
│ Khoa học sức khỏe    │ Công nghệ sinh học y dược     │ Sinh học phân tử                │
├──────────────────────┼───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Học viên sau đại học │ Bác sĩ Nội trú, Cao học,      │ Kiến thức y khoa tổng quát      │
│ và Giảng viên        │ Giảng viên bộ môn cơ sở/lâm sàng (Tài liệu tham khảo & khung thi)│
└──────────────────────┴───────────────────────────────┴─────────────────────────────────┘

• Sinh viên đại học: Giáo trình được thiết kế cho sinh viên năm thứ hai và năm thứ ba thuộc các ngành Y đa khoa, Răng Hàm Mặt, Y học dự phòng, Dược học, Điều dưỡng, Kỹ thuật xét nghiệm y học và các ngành Khoa học Sinh học.
• Điều kiện tiên quyết: Người học cần có kiến thức nền tảng về Sinh học đại cương, Sinh học phân tử, Mô học, Sinh lý học và Hóa sinh học đại cương để tiếp thu các cơ chế phân tử và tế bào.
• Giảng viên và học viên sau đại học: Làm tài liệu tham chiếu chuẩn cho giảng viên trong xây dựng đề cương bài giảng, ngân hàng câu hỏi đánh giá theo chuẩn năng lực; đồng thời là tài liệu ôn tập cơ sở cho học viên sau đại học chuyên ngành Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng, Truyền nhiễm, Huyết học và Ung bướu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên y khoa và sinh viên các ngành Khoa học Sức khỏe, Sinh học thuộc hệ đại học và sau đại học cần xây dựng nền tảng miễn dịch học đại cương.

2. Cần hoàn thành những học phần nào trước khi học giáo trình này?

Sinh viên cần hoàn thành các học phần Sinh học đại cương, Di truyền học, Mô phôi học, Sinh lý học và Hóa sinh học cơ bản nhằm đảm bảo khả năng tiếp thu các khái niệm cấu trúc vi thể và cơ chế miễn dịch phân tử.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu Miễn dịch học truyền thống?

Giáo trình tích hợp chặt chẽ giữa cấu tạo mô học cơ quan lympho với chức năng sinh lý miễn dịch, lồng ghép trực tiếp bảng dấu ấn hóa mô miễn dịch (IHC) và xây dựng theo cấu trúc module tích hợp phục vụ đào tạo y khoa theo năng lực.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp đọc tuần tự các bài học, sơ đồ hóa lộ trình di chuyển và biệt hóa của lympho bào B/T, đối chiếu hình ảnh vi thể mô học cơ quan với chức năng miễn dịch, và hoàn thành hệ thống câu hỏi tự lượng giá ở cuối mỗi bài.

5. Những tài liệu tham khảo nào được chỉ dẫn kèm theo giáo trình?

Giáo trình dẫn chiếu các tài liệu tham khảo:

• Basic Immunology: Functions and Disorders of the Immune System (Abul K. Abbas, Andrew H. Lichtman, Shiv Pillai).
• Junqueira’s Basic Histology Text and Atlas (McGraw-Hill Education).
• Hóa mô miễn dịch trong chẩn đoán, tiên lượng và điều trị bệnh (Hứa Thị Ngọc Hà, NXB Y học).
• Mô học: Các cơ quan tạo huyết và miễn dịch (Phan Chiến Thắng, Trần Công Toại, NXB Hồng Đức).
• Giáo trình Sinh lý học (Bộ môn Sinh lý học, NXB Y học).

---

Kết luận

Giáo trình “Module Miễn dịch - Đề kháng - Ký chủ: Tập 1 - Miễn dịch đại cương” cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng chuẩn mực về hệ thống miễn dịch, liên kết giải phẫu mô học với chức năng sinh lý và cơ chế phân tử.

Về lộ trình học tập, tài liệu là bước khởi đầu bắt buộc trước khi sinh viên tiếp cận các chuyên đề nâng cao trong module “Miễn dịch - Đề kháng - Ký chủ” và các môn học lâm sàng chuyên biệt. Để mở rộng kiến thức, người học được khuyến nghị nghiên cứu bổ trợ cùng các giáo trình chuyên khảo về Mô học, Sinh lý học và các tài liệu Miễn dịch học quốc tế được trích dẫn trong văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỒ HÔ CHÍ MINH module miến D|CH - ĐÈ KHÁNG - KÝ CHỦ GIẢO TRlNH giang dạy đại học ~ T?p 1 Miên dịch đạí cương _ _____________ Chủ biên: ^^ NHẢ XUẤT BẢN Y HỌC ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH MODULE MIỄN DỊCH - ĐÈ KHÁNG - KÝ CHỦ Giáo trình giảng dạy đại học Tập 1 MIỄN DỊCH ĐẠI CƯƠNG Chủ biên: ThS. Võ Ngọc Quốc Minh TS. Phạm Lê Duy NHÀ XUẤT BÂN Y HỌC 2020 CHỦ BIÊN ThS. Võ Ngọc Quốc Minh TS.

Phạm Lê Duy THAM GIA BIÊN SOẠN ThS. Quách Thanh Lâm ThS. Nguyễn Hiền Minh ThS. Bùi Thị Thanh Tâm ThS.

Lý Khánh Vân Nguyễn Thành Khải THƯ KÝ Nguyễn Hoàng Minh Phương CHÌNH SỬA BIÊN SOẠN TS. Phạm Lê Duy ThS. Quách Thanh Lâm THIẾT KÉ TRANG BÌA BS. Hồ Đức Việt HỘI ĐÒNG THẢM ĐỊNH GIÁO TRÌNH 1.

Vũ Minh Phúc, ĐHYD TP.HCM Chú tịch 2. Lục Thị Vàn Bích, ĐH Y Khoa Phạm Ngọc Thạch Uỷ viên thư ký 3. Nguyễn Thị Hải Yen, ĐH Y Dược cần Thơ Phản biện 1 4. Lê Đức Vinh, ĐH Y Khoa Phạm Ngọc Thạch Phản biện 2 5.

Trương Thiên Phú, BV Chợ Rầy Uỷ viên Quyết định lựa chọn và sử dụng giáo trình “Miền dịch đại cương tập 1“ tại Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh sổ 2758/QĐ-ĐHYD ngày 11 tháng 9 năm 2020 của Hiệu trưởng Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. ỉi LỜI NÓI ĐẦU Bộ giáo trình “Miền dịch đại cương” được biên soạn để giúp cho sinh viên có thêm tài liệu học tập, bổ sung cho các bài giảng trên lớp và các tải liệu tham khảo.

Chúng tôi chù trương biên soạn bộ giáo trình này để phục vụ chương trình đôi mới giảng dạy y khoa của Khoa Y, Đại học Y Dược Thành phổ Hồ Chí Minh theo tinh thần lồng ghép, tích hợp giữa các bộ môn cũng như giữa các module với nhau. Do đó có thể xem bộ giáo trình “Miền dịch đại cương” là phần cơ sở, nền tảng đe giúp cho sinh viên dễ dàng học tập nối tiếp với phần tiếp theo là module “Miễn dịch-Đe kháng-Ký chù”. Chúng tôi cổ gắng biên soạn bộ giáo trình như một tài liệu tổng quan, các nội dung được trình bày cô đọng, súc tích và các ý chính được lặp lại ở nhiều chương trong bộ giảo trình với hy vọng sẽ giúp cho sinh viên hiểu biết được những khái niệm quan trọng nhất. Mặc dù được biên soạn cho sinh viên y khoa, bộ giáo trình này cũng có thể sử dụng làm tài liệu học tập cho sinh viên thuộc các ngành khác thuộc khối ngành Sức khỏe và Sinh học.

Chúng tôi hy vọng rằng sinh viên sè thấy bộ giáo trình này rõ ràng, dề hiểu và sẽ truyền tài được không những nội dung và câ cảm xúc khiến cho sinh viên quan tâm nhiều hơn nừa về miễn dịch học. Do đây là lần biên soạn đầu tiên nên chắc chắn vẫn còn rất nhiều thiếu sót mặc dù nhóm biên soạn đã hết sức cổ gắng. Chúng tôi rất mong nhận được nhiều đóng góp, phê bình của bạn đọc để bộ giáo trình ngày càng hoàn chỉnh trong nhùng lần tái bản. Hồ Chi Minh, ngày 8 thảng 8 nâm 2020 TM.

BAN BIÊN SOẠN ThS. Võ Ngọc Quốc Minh TS. Phạm Lê Duy Khoa Y-Đại Học Y Dược TP.HCM GIỚI THIỆU VÈ MODULE MIỄN DỊCH ĐẠI CƯƠNG 1. MÔ TÃ MODULE MIỄN DỊCH ĐẠI CƯƠNG Module “Miền dịch học đại cương” sẽ cung cấp cho sinh viên kiến thức về cấu tạo, chức năng của hệ thống miền dịch và sự hình thành các đáp ứng miễn dịch trong trường hợp bình thường và bệnh lý.

Miền dịch học có tương quan chặt chè với nhiều môn học khác (Vi sinh, Sinh lỷ, Sinh hỏa.), là cầu nổi giữa khoa học cơ bàn và y học lâm sàng. Sự phát triển của ngành miền dịch đà có nhừng tác động lớn đến chân đoán và điêu trị lâm sảng. Nhừng kiến thức miền dịch cơ bàn này sè giúp sinh viên liên kêt được các cơ chế sinh hóa, sinh lý, thần kinh và miền dịch trong việc duy trì càn bang nội môi cùa cơ thể và hiểu được vai trò của hệ miền dịch trong điều kiện sức khỏe bình thường và bệnh tật. MỤC TIÊU MÔN HỌC Mục tiêu Mô tà mục tiêu Chuần đầu ra Kiến thức 1.

Trinh bây được các cơ quan, tế bào và các phân cĩ. Vận dụng được các tử hình thành đáp ứng miễn dịch kién thức khoa học cơ 2. Trình bày được các chức năng của hệ thống bàn. y học cơ sở và y học miễn dịch và các thành phần của nỏ lâm sàng trong thực hành 3.

Phân tích được các cơ chế bào vệ cơ thẻ chống chăm sóc sữc khỏe. lại cãc tác nhàn gây nhiễm bằng miễn dịch bảm C2. Vận dụng được các sinh và miẻn dịch thích nghi kiến thức tâng cường sửc 4. Giải thích được tình trạng dung nạp đối với kháng khỏe và phòng ngừa bệnh nguyên bản thân và tạo ra đáp ứng miễn dịch tật trong chăm sóc sức chống khảng nguyên lạ.

khỏe cho cá nhãn và cộng 5. Giải thích được cảc bệnh lý do rối loạn hoạt động đồng hệ thống miền dịch: quá mần càm, tự miễn, suy giảm miễn dịch Kỹ năng 1. Nhận diện được cảc tế bão miễn dịch và cơ quan C1. Vận dụng được các miến dịch kiến thức khoa học cơ bản, y học cơ sở và y học 2.

Biết đươc một số kỹ thuật miễn dịch và ứng dụng lâm sàng trong thực hành của chúng chăm sóc sức khỏe. Nhận thức được sự nguy hiẻm của shock phản C11. Thẻ hiện tính chuyên vệ, trẽn lâm sàng cần được phát hiện sớm và xử nghiệp và phát triẻn nghề trỉ cấp cứu. nghiệp liên tục trong thực 2.

Nhận thức được tầm quan trọng của hệ thống hành chàm sốc sức khỏe miẻn dịch trong việc tạo ra đề kháng bảo vệ cơ thể (chùng ngừa). iv MỤC LỤC Lời nói đầu. iii Giới thiệu về module miền dịch đại cưorng. iv Danh mục các từ viết tắt.

Đại cưcmg miền dịch học. Tế bào và cơ quan miền dịch. Miền dịch bẩm sinh. Viêm cấp tinh.

Viêm mạn tính, tái tạo mô, lành sẹo và xơ hỏa. Xử lý và trình diện kháng nguyên. Miễn dịch qua trung gian te bào. 83 Hoạt hóa tế bào ỉympho T.

Miễn dịch qua trung gian tế bào. 95 Chức Hãng cùa ỉympho T trong đề kháng ký chủ. Đáp ứng miền dịch dịch thể. Dung nạp miền dịch và bệnh lý tự miền.

Quá mần cảm do đáp ứng miền dịch. Suy giảm miền dịch. Đáp ứng miễn dịch chống ung thư. 173 V DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẤT Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt APC Antigen presenting cell Tế bào trình diện kháng nguyên BCR B cell receptor Thụ thể tế bào lympho B CD Cluster of differentiation Nhóm biệt hóa CDS Cystolic DNA sensor Thụ cảm DNA bào tương CLR C-type lectin receptor Thụ thề lectin type c CR Complement receptor Thụ thể cùa bổ thể CTL Cytotoxic T lymphocyte Tế bào lympho T độc tế bảo DAMP Damage associated molecular Kiểu mầu phân tử liên quan đên pattern tôn thương DTH Delayed-type hypersensitivity Quá mần kiểu muộn HLA Human leukocyte antigen Kháng nguyên bạch cầu người IFN Interferon Interferon Ig Immunoglobulin Kháng the mien dịch IL Interleukin Inteleukin ILC Innate lymphocyte Te bào lympho bẩm sinh LT Leukotriene Leukotriene MHC Major histocompatibility complex Phức hợp phù hợp mỏ chính MMP Matrix metalloproteinase Enzyme thúy phân protein cấu trúc NLR Nod-like receptor Thụ thể NRL NK cell Natural killer cell Te bào giết tự nhiên PAMP Pathogen associated molecule Kiểu mầu phân tử liên quan dên pattern tác nhân gảy bệnh PG Prostaglandin Prostaglandin PRP Pattern recognition receptor Thụ thể nhận diện mẫu RLR Rig-like receptor Thụ thể RLR TCR T cell receptor Thụ the tể bào lympho T TGF Transforming growth factor Yếu tố tăng trường chuyến dạng Th T helper Tê bào lympho T giúp đờ TLR Toll-like receptor Thụ thể TLR TNF Tumor necrosis factor Yeu to hoại thử u vi BÀI 1.

ĐẠI CƯƠNG MIỄN DỊCH HỌC ThS. Võ Ngọc Quốc Minh MỤC TIÊU i. Trinh bày được nhừng khái niệm cơ bản về Miễn dịch học 2. Trình bày được thành phần và chức nãng của hệ thong miên dịch 3.

Giải thích được cách thức hoạt động cùa hệ miên dịch NỘI DUNG 1. DỊNH NGHĨA Miền dịch là khả năng đề kháng của cơ thể chổng lại các tác nhân gây bệnh chù yếu là các vi sinh vật. Tuy nhiên phản ứng của cơ thể chống lại một sổ chất cỏ hại mà không phải là các tác nhân gây nhiễm ví dụ như các kháng nguyên của khối u, các kháng nguyên gây dị ứng, kháng nguyên của cơ thể bị biển đổi cũng được xem là các phản ứng mien dịch. Hệ thống miền dịch bao gồm các cơ quan, các tế bào và các phân từ miễn dịch được các tể bào tiết ra.

Đáp ứng miền dịch là các phản ứng của hệ thống miễn dịch chổng lại các vi sinh vật cùng như nhùng chất có hại khác. Miền dịch học là môn học nghiên cứu về cấu trúc và chức năng của hệ thống miễn dịch cùng như các rổi loạn trong hoạt động của hệ thống miễn dịch, cụ thể là nghiên cứu về các đáp ứng miền dịch xày ra sau khi cơ thể tiếp xúc với các vi sinh vật và các phàn từ lạ. Miền dịch là phương thức đề kháng tự vệ cùa cơ thể nhằm nhận diện và đáp ứng lại các yểu tố lạ gây hại. Khi bị yếu tổ gây bệnh xâm nhập, cơ thể sẽ huy động tức thì một sổ tể bào và phân tử sần có để kịp thời ngăn chặn sau đỏ mới hình thành các cơ chế chổng trả đặc hiệu.

CHÚC NĂNG CỦA HỆ THỐNG MIẺN DỊCH Chức nãng chính của hệ thổng miền dịch là ngăn ngừa và loại trừ các tình ưạng nhiềm vi sinh vật gây bệnh. Ngoài ra hệ thống miền dịch cỏn có chức nâng chống lại sự phát triển của các khối u và còn đóng vai trỏ chính trong việc tái tạo lại các mô bị tổn thương. Hệ thổng miền dịch đỏng một vai ưò trung tâm ữong việc bảo vệ cơ thể chổng lại các vi khuẩn, virus, ký sinh trùng. Nhừng cá thể bị khiếm khuyết đáp ứng miền dịch 1 rât dê bị nhiễm trùng nặng đe dọa đến tính mạng và Hội chứng suy giảm miền dịch măc phải (AIDS) là một ví dụ điển hình cho thấy tầm quan trọng của hệ thống miền dịch trong việc bảo vệ cơ thể chống lại các tác nhân gây nhiễm.

Ngược lại kích thích hệ thống miền dịch qua tiêm chủng bằng vaccine là phương pháp hừu hiệu nhất để bảo vệ cơ thể chổng lại các vi sinh vật gây bệnh. Một ví dụ khác cho thấy lợi ích của việc kích thích miền dịch là các kháng thể do tế bào miền dịch tạo ra.